Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

OBYWATEL, POLITYK, ROLNIK, DZIENNIKARZ

Слово Просвіти, №51 за 2011 рік

Mykoła CYMBALUK DO GŁĘBI KIESZENI Przeważająca większość dzisiejszych przeciętnych Ukraińców wiąże jego imię (jeśli w ogóle cokolwiek słyszała) ze szczodrą działalnością charytatywną. W pewnym stopniu przyczynia się do tego coroczna nagroda im. Jewhena Czykałenki za działalność charytatywną, ustanowiona przez Ligę Ukraińskich Mecenasów. I są ku temu naprawdę poważne powody. Znane powiedzenie Jewhena Charłampijowycza o tym, że „wielu jest takich, którzy kochają Ukrainę do głębi duszy, i całkiem niewielu tych, którzy kochają do głębi własnej kieszeni” zrodziło się z życiowego doświadczenia człowieka, który całym swoim życiem i działalnością to udowodnił. Szczodrość jego kieszeni zaznaczyła się w wielu społeczno-politycznych oraz kulturalno-artystycznych przedsięwzięciach Ukraińców. Warto wspomnieć, że początek działalności Czykałenki jako działacza społecznego przypada na koniec XIX w., kiedy Rosja w osobie carsko-biurokratycznej władzy dusiła wszystko, co choćby czymkolwiek przypominało o godności i odrębności Ukraińców. Tak, po kilku stuleciach rozpinania na krzyżu ukraińskiej kultury, Cerkwi, języka, w 1876 r. pojawia się jeszcze jeden wytwór azjatycko-moskiewskiego despotyzmu — ukaz emski. Życie narodowe, które już i tak ledwo wegetowało, było skazane, zdawałoby się, na ostateczną śmierć, bo zakazywano nie tylko drukowanego ukraińskiego słowa, ale także przedstawień teatralnych i koncertów z wykonywaniem na nich ukraińskich pieśni. Na tamten czas przypadają pierwsze kroki narodowego i obywatelskiego dojrzewania Czykałenki. Za udział w ruchu rewolucyjnym w 1885 r., nie dawszy mu skończyć Uniwersytetu Charkowskiego, skazano go i wysłano pod jawny nadzór policji w rodzinne strony, do wsi Pereszory w powiecie ananjewskim guberni chersońskiej (obecnie obwód odeski). Mieszkając tam bezwyjazdowo przez pięć lat, zajmuje się swoim i wujowym gospodarstwem, ale nie porzuca myśli o sprawie ukraińskiej. Bo rozumie: przeciwstawić się niszczycielskiej, bezlitosnej denacjonalizacji Ukraińców w warunkach polityki imperialnej może tylko edukacja narodowa, sztuka, literatura, wydawnictwa, dziennikarstwo. Otrzymując niezły zysk z gospodarowania na ziemi, bierze się za opłacanie własnym kosztem beletrystyki, która drukowana jest w czasopiśmie „Kijewskaja starina”. Po śmierci starszej córki środki, które przeznaczono na jej posag (1000 rubli), oddaje na nagradzanie najlepiej napisanego kursu historii Ukrainy. Kiedy zwrócił się do niego ze Lwowa M. Hruszewski z prośbą o pomoc w budowie Domu Akademickiego (akademika uniwersytetu i politechniki), to wydzielił 25 tys. złotych karbowańców, zastrzegając, że tam bezpłatnie będą zapewniać mieszkanie także niezamożnym studentom z Ukrainy Naddnieprzańskiej. Tak samo szczodrze, na ile było to możliwe, opłacał wydawanie poszczególnych książek, co realizowało Towarzystwo Dobroczynne Wydawania Książek Ogólnoużytecznych i Tanich dla Ludu w Petersburgu. Pomoc materialna dla M. Kociubynskiego, I. Franki, O. Kobylańskiej, W. Wynnyczenki, I. Karpenki-Karego… A jeszcze, po pięcioletniej walce z carsko-biurokratycznym systemem Rosji, uzyskuje w 1897 r. prawo do wydania „Rozmów o gospodarstwie wiejskim” — własnych popularnych książeczek o tematyce rolniczej w ojczystym języku. Zapoznanie chłopa z przodującymi metodami pracy na ziemi miało zaszczepić kulturę rolnictwa, pomóc mu wyrwać się z beznadziejnej nędzy i ubóstwa. A „Rozmowa o języku”, którą też niemal w całości wydawał własnym kosztem, — przywrócić dumę z ojczystego języka. Co ciekawe: broszury Czykałenki, które wydawano nie jeden rok aż do roku 1917, pod względem nakładu i popularności były na drugim miejscu po „Kobziarzu” Tarasa Szewczenki. I jakikolwiek udział w życiu społecznym brał, jakiekolwiek środki z własnej kieszeni dawał na sprawy ukraińskie Jewhen Charłampijowycz, zawsze starał się pozostawać w cieniu. I prosił: „Mojego nazwiska nie ogłaszajcie, a mówcie tylko, że »jeden Ukrainiec z Rosji«”. OD „DUMKI” DO „RADY” Służenie sprawie ukraińskiej stało się jego religią, potrzeba bycia użytecznym, czynienia dobra — życiowym credo. Zaledwie przybywszy do rodzinnych Pereszor, zaczyna organizować szkołę początkową dla dzieci chłopskich: daruje wspólnocie kawałek ziemi, urządza na nim chatę, kupuje dla dzieci książki. Od czasu do czasu odwiedza Odessę, gdzie bierze udział w pracy tamtejszej Hromady. Ale prowincjonalne ramy życia, oderwanie od społeczno-politycznego i kulturalnego centrum zmuszają go do przeniesienia się do Kijowa. Sprzedawszy część ziemi w rodzinnych stronach, kupuje majątek we wsi Kononiwka, niedaleko od Jahotyna, oraz dom na raty w Kijowie w tak zwanym „ukraińskim kwartale” przy ul. Mariińsko-Błahowiszczenśkiej 56 (obecnie Saksahanskoho). Jego nowe mieszkanie staje się lokalem konspiracyjnym, w istocie sztabem ruchu ukraińskiego, gdzie odbywały się zjazdy Towarzystwa Ukraińskich Postępowców, spotkania pisarzy itd. Pomimo konsekwentnej polityki Imperium Rosyjskiego wobec niszczenia wszystkiego, co ukraińskie, świadoma inteligencja nie zaprzestawała działań na rzecz prasy narodowej. Ona, w tym także Czykałenko, podejmuje bezskuteczne próby uzyskania pozwolenia na wydawnictwa drukowane. I dopiero po rewolucji 1905 r. i ogłoszeniu carskiego Manifestu 17 października Ukraińcy otrzymali taką możliwość. Czykałence, który od razu złożył wnioski o gazetę „Hromadśke słowo” oraz czasopismo „Nowe żyttia”, kijowski generał-gubernator odmówił. Przyczyna: program przewidywanych wydawnictw niedopuszczalnie radykalny (tam broniono prawa do autonomii, federacji itd.), co zagraża integralności imperium. Pozwolenie otrzymał, dzięki własnym powiązaniom na „szczytach”, Wołodymyr Łeontowycz na gazetę „Hromadśka dumka”. Mroźnego poranka 1 stycznia 1906 roku kijowskie mieszczaństwo wstrząsnęła niesłychana wieść — Ukraińcy wydali pierwszy numer swojej gazety w języku ukraińskim (datowany na 31 grudnia 1905)! Ale niewielu wpadła ona w ręce — niemal cały nakład skonfiskowała policja. A przedtem większość dziennikarzy, wśród nich i Serhij Jefremow, została aresztowana i wrzucona do więzienia. o zyskowność krajowego wydawnictwa nie było co liczyć. Narodowo świadoma inteligencja rozumiała, że obudzić z wielowiekowego letargu ukraińską ludność, odrodzić godność i siły narodu można tylko poprzez szerzenie świadomości narodowej: przez edukację, ukraińską literaturę i teatr, a przede wszystkim — prasę. Była to (i jest) jedna z najskuteczniejszych ku temu dróg. Właśnie gazeta, autorytatywna, ogólnoukraińska, miała stać się owym wiecowym dzwonem, który budzi i zwołuje naród do świętej sprawy odrodzenia ukraińskiej duchowości i odnowienia swojego państwa. I „Rada” nim się stała. Jej słowo docierało do najodleglejszych zakątków Imperium Rosyjskiego — wszędzie, gdzie żyli Ukraińcy — od Karpat po Daleki Wschód, od Tomska po stepy taurydzkie. Nawet Łesia Ukrainka każdego dnia miała możliwość czytać ją, przebywając w Egipcie na leczeniu, a Mychajło Kociubynśkyj — na Capri. To coś, co do dziś dziwi współczesnych, w wieku doskonałych technologii informacyjnych. Podczas konferencji naukowej na Kijowskim Uniwersytecie Państwowym, poświęconej 100-leciu gazety „Rada”, jeden z uczestników zażartował, że badacze wyolbrzymiają jej znaczenie w życiu społeczno-politycznym i kulturalnym Ukrainy. Jewhen Czykałenko w „Fragmentach moich wspomnień z 1917 roku” wspomina wiadomość, którą przesłał mu z Piotrogrodu syn Łewko, który niepochlebnie odnosił się do inwestowania przez ojca dziesiątek tysięcy ciężko zarobionych rubli w gazetę: „Właśnie wróciłem z wiecu, na którym było około 1500 gwardzistów-Ukraińców; wrażenie kolosalne; teraz dopiero upewniłem się w tym, jak ogromne znaczenie miała „Rada”, trzeba teraz, jak najszybciej ją wznowić”. „Rada”, zakazana przez rząd carski w 1914 r., wznowiła swoje wydawanie w kwietniu 1917 roku pod nazwą „Nowa Rada”, stając się bezcenną kroniką i sztandarem walki naszego narodu o swoją niepodległość. W 1919 r. została ona, już ponownie pod starą nazwą — „Rada”, ostatecznie zamknięta przez bolszewików. „ROZMOWA O JĘZYKU” „Wśród prostych ludzi — pisał Jewhen Czykałenko w jednej z publikacji — jest wielu takich, którzy poduczyli się moskiewskiego języka w wojsku lub na służbie w mieście i uważają się za kogoś wyższego od „nieoświeconych”. Historia nie zna trybu przypuszczającego: gdyby to, gdyby tamto… Ale oceniając teraźniejszość, szukając odpowiedzi na problemy dzisiejsze, trudno uniknąć historycznych porównań. Co więcej, autorowi od nielicznych badaczy czy też po prostu tych, którzy znani są z życia i działalności Jewhena CZYKAŁENKI, niejednokrotnie zdarzało się słyszeć: gdyby w 1917 roku na czele Państwa Ukraińskiego stanął ten „urodzony działacz społeczny, centralna postać przedwojennego czasu, nieprzeciętny „mąż rady” i wielki obywatel skrzywdzonego narodu”, to Ukraińcy nie musieliby przechodzić przez siedem kręgów bolszewicko-sowieckiego piekła. A ostatnie ponad siedemdziesiąt lat pod Moskwą nie byłyby „straconym czasem”, bo zachowalibyśmy swoje państwo i dawno bylibyśmy członkiem europejskiej wspólnoty.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn