Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

PODRÓŻE JAKO PROJEKT INTELEKTUALNY Podróżując „Południkiem zrozumienia” Dmytra Drozdowskiego

Слово Просвіти, №51 за 2011 рік

Oksana PRYCHODKO, docent Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego Nowa praca kulturoznawcza Dmytra Drozdowskiego (stałego autora tygodnika „Słowo Proświty”, pracownika Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, zastępcy redaktora naczelnego „Wseswitu”) „Południk zrozumienia” („Pulsary”) wskrzesza zapomniany gatunek travelogów, który istniał w literaturze ukraińskiej XVII—XVIII w. Jednak „Południk zrozumienia” to coś więcej niż travelog: to fachowa analiza palących problemów socjokulturowych i społeczno-politycznych, które doprowadziły na Ukrainie do historycznego zapomnienia, zniszczenia pamięci narodowej. „Południk zrozumienia” — to forma intelektualizacji obecnej przestrzeni socjokulturowej i humanistycznej, krzyk przeciwko narodowej niepamięci, tworzenie mentalnej, wyobrażonej mapy geograficznej wokół świata, w której centrum znajduje się ukraiński kontynent. I nie jest to wywyższanie świata narodowego, nie jest to próba zbudowania nowej mitologii wokół Ukrainy. Przeszkadza temu przede wszystkim ostry umysł autora, jego potężna postawa analityczna oraz ironia jako wyznaczająca cecha książki. Właśnie tradycja analityczna i ironia (samoironia, a także satyra) uniemożliwiają formowanie dyskursu mitologicznego. A to zbliża „Południk zrozumienia” D. Drozdowskiego do współczesnych publikacji europejskich, w których nie znajdziemy pouczania, a zamiast niego — osobiście przeżytą historię. Takim jawi się świat w oczach ukraińskiego intelektualnego podróżnika i znawcy literatur światowych, któremu przyszło bywać w Polsce, Wielkiej Brytanii, Armenii, Korei Południowej, Peru, USA, Sułtanacie Omanu, Francji, Czechach… — i to wszystko tylko w ciągu ostatnich kilku lat. Zapewne dają o sobie znać zajmowane stanowiska: zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Wseswit” musi być przewodnikiem między kulturami, musi łączyć kultury, a przede wszystkim reprezentować w świecie ukraińskie słowo, myśl, prezentując alternatywną Ukrainę. Europa dzisiaj przyzwyczaja się do Ukrainy korupcyjnej, barbarzyńskiej, splebeizowanej, w której nie ma porządku i stabilności, w której pojedyncze życie nic nie znaczy. Może ktoś w Europie już zaczął porównywać Ukrainę do Libii za czasów Kaddafiego? Dmytro Drozdowski buduje Ukrainę jako projekt intelektualny, w którym jest krytycyzm i argumentacja oraz niezwykle mało ocen emocjonalnych. Częściowo ta książka kontynuuje dyskusję, którą w ukraińskiej humanistyce zapoczątkowała profesor Oksana Pachlowska swoją monografią „Ave, Europa!” („Pulsary”) i za którą otrzymała Nagrodę im. Tarasa Szewczenki. Wtedy Ukraina zaczynała być myślana w teorii kultury europejskiej, biorąc pod uwagę realne przesłanki historyczne. Dzisiaj kurs polityczny w państwie zorientowany jest na zbliżenie z przestrzenią Eurazji, ściślej — Azjopy, przestrzenią totalitarnej władzy, gdzie Ukraina jest wasalem. Nowe ustawy o zmniejszeniu udziału języka ukraińskiego w eterze są tego potwierdzeniem. W ukraińską przestrzeń duchową przenika myśl rosyjska, często wroga, agresywna, prowokacyjna. Minister Dmytro Tabacznyk wypowiada się za tym, że urzędnicy państwowi na Ukrainie muszą władać na równi językiem ukraińskim i rosyjskim, a także, że należy wprowadzić język rosyjski w przedszkolach. Wszystko to ciągnie Ukrainę wstecz, do ZSRR, do neoimperialnego neototalitaryzmu. W kraju, w którym nie ma zrozumienia narodowego, nigdy nie będzie stabilności, nigdy nie będzie sprawiedliwości i wartości narodowo-demokratycznych. Ten kraj jest skazany na żebractwo. Ostatnie dziesięć lat profesor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Łarysa Masenko utwierdza w społeczeństwie pojęcie „trwałości językowej”, które jest naturalną formą walki z zalewem języka rosyjskiego na Ukrainie, przeciwdziałającą totalnej rusyfikacji. Tymczasem te twierdzenia, które powinno poprzeć państwo, tak i pozostają w zawieszeniu i przeważnie znajdują oddźwięk tylko w środowisku naukowym. Chociaż i nauka ukraińska często myśli się nie w projekcjach światowych, a w rosyjskich, inaczej dlaczego Tabacznyk nie mówi o wprowadzeniu języka angielskiego jako drugiego języka roboczego dla urzędników państwowych? Albo w przedszkolach? Oto co mogłoby zbliżyć Ukrainę do Europy, a nie do Azjopy. Czy nie w tym celu podjął się rozwiązania tego problemu Dmytro Drozdowski, który przeformatowuje go z płaszczyzny naukowej na płaszczyznę społeczną, literacką, pisarską. Jego „Południk zrozumienia” czyta się jednym tchem. Ta monografia jest obliczona na „masowego czytelnika”. Została napisana w eseistycznym kluczu. Właśnie styl eseistyczny pomaga w lepszym zrozumieniu i przyswojeniu głównych tez książki na szerszym poziomie społecznym. W czasie, gdy Ukraina przynosi sobie wstyd na świecie kolejnym prezydenckim foliantem „Opportunity Ukraine”, takie prace, jak „Południk zrozumienia”... W ostatnich dniach w Instytucie Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki odbyła się prezentacja nowej książki „Południk zrozumienia” Dmytra Drozdowskiego, którą przedstawiały dyrektor wydawnictwa „Pulsary” Łarysa Kopan i redaktor naczelna „Słowa Proświty” Lubow Hołota. Dwudziestopięcioletni Dmytro Drozdowski — to postać unikalna i uniwersalna: literaturoznawca, dziennikarz, prozaik, poeta, krytyk i przede wszystkim wyrazista osobowość twórcza, intelektualista, bez którego obecnie nie wyobrażamy sobie naszej przestrzeni literackiej. Mamy nadzieję, że czytelnicy „Słowa Proświty” zainteresują się twórczością Dmytra Drozdowskiego i dołączą do grona jego wielbicieli. A jeszcze proponujemy Państwu, drodzy przyjaciele, razem z redakcją stać się współautorami wywiadu z tym unikalnym młodzieńcem, autorem „Słowa Proświty”. rozumienia” — prawdziwa wizytówka intelektualnej Ukrainy na świecie. To mapa współczesnej, niezbadanej Ukrainy, mapa nowego, zglobalizowanego i przekształconego świata. Nieprzypadkowo książka ma wymowną i śmiałą dedykację: „20-leciu niespełnionych iluzji i każdemu, kto tworzył Ukrainę wbrew czasom karłów, dedykuję…”. To słowa nie kulturoznawcy, a działacza społeczno-politycznego. To słowa człowieka młodszego pokolenia, który przed „20-leciem Niepodległości” odważył się powiedzieć społeczeństwu prawdę, bo zmęczył się życiem w atmosferze całkowitego kłamstwa i fałszerstwa. Zatrzymam się jeszcze przy kilku aspektach książki. Jako zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Wseswit”, D. Drozdowski miał możliwość spotkać się z różnymi pisarzami i politykami krajów europejskich i wschodnich. Był także w domu Vargasa Llosy w Limie, miał spotkania z laureatką Nagrody Nobla Hertą Müller w Seulu oraz z kilkoma nominowanymi do Nagrody Nobla. Faktycznie stał się częścią tej ukraińskiej siły, która reprezentuje ukraińską przestrzeń w wymiarze światowym. I Ukrainie nie powinno być wstyd za taką reprezentację kulturową. Wszyscy powinniśmy dążyć do tak przemyślanego dialogu ze Wschodem i Zachodem, do adekwatnych form krytycznego postrzegania zachodniego i wschodniego doświadczenia w polityce humanistycznej. Co ważne: kiedy Drozdowski pisze o świecie, zawsze pisze o Ukrainie, projektując inne doświadczenie kulturowe na ukraińską sytuację. Ukraina, zdaniem autora, jawi się dzisiaj jako szara i nieafirmująca życia przestrzeń, która znajduje się pod znacznym wpływem radzieckiego spadku. Z drugiej strony, Ukraina przez te wszystkie 20 lat musiała korelować swoje interesy narodowe z interesami Rosji, która prowadzi ekspansję językowo-kulturową. Co zatem jest „swoje”? Świat Zachodniej Ukrainy w recepcji i narracji Dmytra Drozdowskiego jawi się jako autentyczna przestrzeń. Właśnie to może zainteresować Europę: autochtoniczność, autentyczność Ukrainy, a nie kopiowanie azjatyckich modeli. Te regiony rozwijały się pod wpływem różnych światów”: zapytajcie pana Dmytra o to, co Was najbardziej interesuje w jego twórczej, naukowej i społecznej działalności, a już w najbliższych numerach tygodnika przeczytamy jego ekskluzywne odpowiedzi. kultur, przede wszystkim europejskich. Wejście w skład Austro-Węgier dawało więcej autonomii dla budowy kultury narodowej niż przebywanie na łonie Imperium Rosyjskiego. Choć pokazano także dramatyzm narodowej bezpaństwowości i długotrwałej kolonialności. Dmytro Drozdowski, który urodził się w Odessie (dzisiaj w tym mieście znów aktywnie utwierdza się retoryka „ruskiego miru”), zdołał połączyć w sobie Wschód i Zachód jako kategorie intelektualne, kulturologiczne, zdołał uświadomić sobie, że Ukraina musi być utrwalona na filarach historii narodowej ze wszystkimi porażkami i zwycięstwami (UPA i Wielka Wojna Ojczyźniana), z jednym językiem państwowym, który jest markerem rodzimej ukraińskiej tożsamości, z szacunkiem do języków innych mniejszości narodowych reprezentowanych na Ukrainie. Mimo że monografia „Meridian zrozumienia” jawi się jako prawdziwy drogowskaz dla budowy obecnej ukraińskiej polityki humanistycznej i zagranicznej, praca ta jest przesiąknięta ironią. Ironiczność „przebija” nawet przez designerskie opracowanie szmuców do rozdziałów w wydaniu. Obiektem autorskiej uwagi jest cały świat, wzdłuż którego przebiega południk zrozumienia. W tym wydaniu nie ma dydaktyki i patetycznej retoryki. Zamiast tego są elementy wschodniej opowieści, w której samo życie postulowane jest jako historia, opowieść, baśń czy legenda. Książka jest jakby utkana z ciekawych wątków, przepuszczonych przez własne doświadczenie psychologiczne. I w tym tkwi niezaprzeczalna zaleta: tutaj historia wydaje się „przeżytą”, a przez to prawdziwą. Dmytro Drozdowski zaznacza: „Nasz świat do dziś jest jednym wielkim paradoksem. Kiedy ci sami obywatele strefy Schengen czy Wielkiej Brytanii, czy USA, czy Kanady trafiają na Ukrainę, muszą przejść „cudowną” procedurę kontroli paszportowej. Zawsze dziwi ich to, że na Ukrainie na lotnisku „Boryspol” taką samą procedurę muszą przejść i obcokrajowcy, i swoi, „citizens of Ukraine”; procedurę zawrotną i fantasmagoryczną. I ty, obywatel Ukrainy, nie wiesz, czy jesteś tutaj swój, czy jesteś obcy. Nigdzie nie wiesz, kim jesteś. Nie wiesz, czy musisz chować swój paszport w innych światach. Nie wiesz, czy trzeba mówić kelnerowi w tychże innych światach, że jesteś z Ukrainy. Tak często zdarzało się ze mną. I często nie wiedziałem, kim jestem w „planach politycznych”. Człowiek o nieokreślonej tożsamości socjopolitycznej. Wiedziałem tylko tyle, że jestem inny. Czasem obcy. Czasem inni „obcy” nazywali mnie „Ruski”. Tak było w Paryżu pod wieżą Eiffla, gdzie gromadzą się chmary czarnobrewych chłopaków, którzy sprzedają miniaturowe kopie Wieży i inne turystyczne atrakcje. W Luwrze tak samo pytano mnie o to, czym jest „Ukraina”. A potem i tak nazywano mnie „ruskim”. Zatem, co oznacza dzisiaj być Ukraińcem? To ciągłe zmaganie się z czasem, z prawem, z ustawami, z ludźmi, z oficerami wizowymi, ze stereotypową opinią ludzką, z utartym stanem rzeczy. Ukraina jest zamknięta dla świata jako projekt intelektualny. Rusłana uczyniła Ukrainę otwartą, a potem Ukraina znów się zamknęła. Pomarańczowa rewolucja uczyniła Ukrainę otwartą. A potem sytuacja polityczna znów Ukrainę zamknęła” (s. 7—8). To ukraińska „Tysiąc i jedna noc”, która daje możliwość zobaczenia siebie z odległości czasu i przestrzeni. Kultura ukraińska już dawno czekała na taką pracę: lekką w czytaniu i ostrą, która porusza naglące społeczne problemy humanistyczne. „Meridian zrozumienia” w pewnej mierze kontynuuje pracę „Ave, Europa!” Oksany Pachlowskiej. Choć, jak się wydaje, zawiera więcej afirmatywności i ironicznego dowcipu. Być może dlatego, że przestrzeń geograficzna książki nie ogranicza się do Europy, a wychodzi w szerszy świat wschodni: od Armenii do Korei Południowej. Z kolei ostrą odprawę otrzymuje rosyjska polityka kolonializmu w obecnych warunkach, polityka, która pragnie odrodzić imperialność. Ważne jest, by zatrzymać się jeszcze przy jednym aspekcie: nakreślając niepartnerski charakter relacji z Rosją, D. Drozdowski jest świadomy tego, że w większości ukraińskich nieszczęść trzeba winić nie zewnętrznego wroga, a siebie. Często w historii Ukraińcy działali nie jak Ukraińcy, a jak Małorusini, chachły, znęcali się nad „swoimi”, tymi, którzy szli na zdecydowane zerwanie z antyhumanitarnym systemem imperialnym. Prawie dziesięć lat temu D. Drozdowskiemu przypadł zaszczyt spotkania z królową Wielkiej Brytanii, o czym mówiono nawet na posiedzeniu Rady Najwyższej Ukrainy. Dzisiaj naukowiec na podstawie podróży po świecie buduje intelektualne projekcje dla rozwoju Ukrainy w XXI wieku. Książka może być podręcznikiem z ukrainistyki na Zachodzie, w szczególności na katedrach ukrainistyki. A na Ukrainie byłoby prawdziwym przełomem, gdyby pracę uznało i wsparło państwo. Właśnie takie teksty powinny być w centrum obecnej kultury, wokół nich powinny toczyć się dyskusje w prasie o polityce międzynarodowej Ukrainy oraz wewnętrznej ukraińskiej kulturze i edukacji. Wtedy można by mieć nadzieję, że projekt „Ukraina intelektualna” będzie miał swoją kontynuację.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn