Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Czy jesteśmy tłumem skuszonych samobójców czy?..

Слово Просвіти, №51 за 2012 рік

Wiadomość, że Ołeh Czornohuz nie jest „pretendentem do papachy”, bo wszystkie jego wysokiej rangi „papachy” pozostały w burzliwym i niepewnym XX wieku, a realnym pretendentem do Nagrody im. Tarasa Szewczenki w 2013 roku w nominacji „Publicystyka”, poruszyła ukraińską warstwę diaspory w Ameryce, nie omijając i mnie. Bo na obczyźnie znamy naszego rodaka jako jednego z najbardziej konsekwentnych obrońców ukraińskiej tożsamości na Ukrainie, który mocno trzyma w krajowej publicystyce na uzbrojeniu najpotężniejsze siły rakietowe satyry i humoru. Wdać się z Czornohuzem w publiczną polemikę w kwestiach duchowości narodowej, historii, kultury i religii może dziś chyba tylko jakiś wyspecjalizowany instytut w pełnym składzie (włącznie ze sprzątaczkami), a nie jakiś jeden „laboratoryjny” uczony czy wynajęty przez określone siły polityczne bulwarowy demagog… Siła talentu, głęboka wiedza o kulturach światowych oraz wiara w słoneczną uzdrawiającą moc słowa stawiają Czornohuza na wzgórzu twórczych gigantów, którzy obiecują długi wiek nie tylko sobie i swojemu słowu, ale i wszystkiemu, co rozumne, dobre i pracowite, co tylko może przynieść szczęście Ojczyźnie i jej narodowi. Iłarion CHEJŁYK Warren, NJ, USA USA Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKA Imię Ołeha Czornohuza odkryłem dla siebie już dawno. I wszedł on do mojego serca najpierw ze stron ukraińskich czasopism w Ameryce: „Swobody”, „Nowej hazeta”, „Ameryky”, gdzie drukowano i drukuje się jego zapalne, emocjonalne i dość sarkastyczne aktualne artykuły. Oprócz jego „Arystokraty…” oraz „Pretendentów na papachu” przeczytałem po angielsku także jego powieść „Remezowe bołoto” oraz kilka niezwykle wesołych nowel w przekładzie Anatolija Bilenki i Romy Franko z Kanady. A oto kilka tygodni temu przyjaciel z Dniepru przywiózł mi nową publicystyczną powieść Ołeha Czornohuza „Samohubeć za pokłykanniam”, zgłoszoną do zdobycia Nagrody im. Szewczenki. Od razu powiem, że niczego podobnego dotąd nie czytałem. Autor zaznaczył, że jest to satyryczna powieść-przestroga. Mnie zaś, gdy zacząłem się wczytywać, wydało się, że to także głęboko filozoficzna powieść. To publicystyczna powieść naszych stuleci. Wieje od niej jakąś zagadkowością, chcecie, magią i tajemniczością — przy naszej codzienności i dramatycznej rzeczywistości. Cały czas czujesz, jakby zza kadrów filmu wyłaniał się wyraźny podtekst i często nie rozumiesz, dlaczego nie wyłapujesz głębi jego prawdy, która niby jest na powierzchni, a jednocześnie — w otchłaniach planetarnej duszy. W tej powieści, jak w żadnej innej, którą przyszło mi czytać, wyraźnie powiedziano, że jesteśmy podobni do Boga, najwyraźniej tylko z zewnątrz. Ale nasz świat wewnętrzny, począwszy od epoki neandertalczyków, wcale się nie zmienił. Prawie nie ewoluowaliśmy, zasłaniając się wynalazkami naukowo-technicznymi. Bo w rzeczywistości najbardziej niszczycielski i najbardziej „radioaktywny” ludzki wynalazek — to pieniądze. Nigdy nie opuszczają nas pieniądze, chciwość i okrucieństwo; odziane w leniwy luksus, do dziś przykrywają jedynie obojętność wypranej z treści duszy, która depcze na planecie wszystko, co żywe i Boże. W powieści od czasu do czasu pojawia się Ten. Ten, który żyje wiecznie z nami. Ten, który nas wiecznie kusi i my wiecznie ulegamy pokusie na własną zgubę. I nawet jeśli zdajemy sobie z tego sprawę — pokusa jest tak wielka, że my, ryzykując własnym życiem, i tak z niej nie rezygnujemy. W powieści, niby mimochodem, biegną dwie równoległe linie: od jaskiń dzikich neandertalczyków — do współczesnego supermarketu. Ten, wiecznie żywy Ten, który chodzi jak duch po naszej planecie i kusi ludzi, aby szli nie tą drogą, którą dla nas wybrał Bóg, a często idziemy tą, na którą popycha nas Szatan. I my, pokolenie za pokoleniem, chodzimy tą samą drogą, którą już nie raz przechodziliśmy, popełniając te same błędy na drodze do kolejnej cykliczności — zagłady. Apokalipsy! Aby wszystko zacząć od nowa w swojej potwornej powtarzalności… Wydawałoby się, drobnostki: Ten, zagadkowy i niezrozumiały Ten, kładzie przed neandertalczykiem trzy skóry mamuta: małą, średnią i dużą, i niecierpliwie czeka, którą wybierze neandertalczyk. On, nie zastanawiając się, ciągnie do swojej jaskini największą. Nie mieści się ona w wąskim przejściu. Zresztą nie jest mu potrzebna tak wielka skóra! Ale, ale, ale… Aż dopóki za tę skórę przy samym wejściu do jaskini nie zabijają go współplemieńcy. Zabijają, zamiast pomóc mu wciągnąć tę skórę do jego prymitywnego mieszkania. Coś podobnego dzieje się i w naszych dniach. Tak, to naprawdę powieść-hiperbola, powieść-przestroga! Ale jaka?! Ten przychodzi do supermarketu, niczym mitologiczna postać, wystawia przed najdobrotliwszym człowiekiem trzy najnowocześniejsze i najmodniejsze auta i kładzie na siedzeniu każdego z nich morze gotówki: w najtańszy samochód — 1 milion dolarów, w auto średniej wartości — 2 miliony, w najdroższy — 3, i mówi temu, kto w supermarkecie zapłacił za niego, żeby Ten mógł kupić bochenek chleba, że daruje mu w podzięce każdy z tych trzech aut. Temu przypadkowemu przechodniowi, temu dobremu dziwakowi — Markowi. Marek wybiera, jak i neandertalczyk, najdroższy samochód z największą sumą pieniędzy i odjeżdża do siebie na wieś. Tam wczoraj jeszcze biednemu, porządnemu pracownikowi współmieszkańcy teraz zazdroszczą i nienawidzą go po czarnemu. Z nieukrywaną niechęcią odnoszą się nawet krewni. Jeden z wujów, siedzących na ławeczce niedaleko chaty Marka, mówi: — Teraz Marka na pewno uduszą, a chatę spalą! Razem z maszyną… I jak w wodę patrzył. Tak właśnie się stało: z wielkimi pieniędzmi przyszło do wczorajszej biednej chaty i wielkie nieszczęście. Przyszedł niepokój i Ten, który chodzi po planecie, właśnie tym przykładem niby ostrzega nas: nie tą drogą idziecie, ludzie. Opanujcie się! Pieniądze wymyślił Szatan. Niebu pieniądze nie są potrzebne. Niebu potrzebna jest czystość, a wam — cnoty, którymi wszystkich was obdarzył Pan Bóg, i z których dobrowolnie zrezygnowaliście, mając prawo wyboru… Czy nie na każdej stronie od czasu do czasu obok głównego bohatera, któremu od tych pieniędzy — diabelskiego wynalazku ludzkości — całe życie idzie na opak, pojawia się jeszcze jeden zagadkowy typ — bankier Kudryk z pachnącą serwetką… Udaje estetę, doktora nauk estetycznych, którego dyplom kupiono za te same pieniądze. Właśnie tę serwetkę zapamiętał przy toalecie główny bohater powieści Wasylko-Baz, któremu wtykano głowę do toalety, nakładano gorące obręcze, ściskając czaszkę, i przesłuchiwano, gdzie te pieniądze, które otrzymał od wiecznego Tego? I po tej pachnącej serwetce bankiera, któremu on przyniósł w pożyczkę pieniądze, rozpoznał tego, kto go „moczył”… Wasylko-Baz wszystko zrozumiał. Zrozumiał, ale nic nie poradził na tego człowieka, który mógł go nawet oślepić (kolejna paralela, czyżby z terebowelskim księciem Wasylkiem?). Baz wszystko zrozumiał, zrozumiał, kto mu na głowę zakładał gorące „cierniowe korony” (kolejna paralela, czyżby z Jezusem — autor nie daje na te pytania prostych odpowiedzi — on pozostawia takie prawo nam, czytelnikom), kto ją, głowę, chłodził w toalecie i znów zanurzał, ściskał parzącymi obręczami. I on, Baz, teraz z tym człowiekiem współpracuje. Nie wykazuje pryncypialności i nie zgłasza, gdzie trzeba, bo wie: albo go zabiją, albo nigdy nie znajdzie Prawdy, a oligarchy, który ma własny bank, nigdy swoi nie osądzą. I on na własną rękę „osądza” Kudryka: porywa go i rozgrywa okrutną komedię na daczy u swojego przyjaciela Alika Mitrydata. Mitrydata-dziwaka, który żyje w ciągłym strachu. On cały czas boi się, że go otrują i dlatego zażywa z kawą arszenik. A mimo to go trują. Ale nie arszenikiem, a trującymi grzybami. Przez restauracje Mitrydata, dacze, biznes… Kudryk podejrzewa, że Wasylko-Baz wie, kto na jego głowę nakładał obręcze, i właśnie dlatego bankier chce z tym skończyć raz na zawsze. Albo bankier, albo jeszcze jedna postać, Tod, który pożyczył od Wasylka dużo pieniędzy, wyznaczają Bazowi dzień jego własnego pogrzebu. W przeddzień przywożą na daczę Wasylkowi elitarną trumnę z klimatyzacją w kształcie najnowocześniejszego samochodu, w którym ma wybuchnąć. Człowieka chcą zniszczyć tylko za dobroć, której nie mogą wybaczyć… Znakomita publicystyczna powieść Czornohuza czyta się ze smutkiem, goryczą i zapachem pieprzu w nozdrzach. Jest w niej wszystko i dostaje się tu każdemu. Kogo wywyższa w swojej powieści autor — to prostego człowieka. Nawet tego, który przez takie podłe życie zmuszony był stoczyć się w społeczną dziurę, żyjąc z bezdomnymi psami w pudełkach po papierosach. Takim jest bezdomny, takimi są Dwie Pary Szpilek w wysokich bucikach na zgrabnych nóżkach. Dwie prostytutki, które jeszcze zachowały w sobie resztki cnót i rozumiejąc biedę Wasylka, w którą wpadł, ratują go od śmierci, bo same też chodzą cały czas pod mieczem Damoklesa… Powieść jest niezwykle ciekawa. Czasami wywołuje jakiś wewnętrzny opór, chce się ją odłożyć i dalej nie czytać. Robi się przerażająco. Ale po godzinie czy dwóch czujesz jej zagadkowość i magię. One znów przyciągają cię do stron tego znanego i nieznanego świata, w którym błądzimy i gubimy się, jak w wiecznej ciemności królestwa pieniędzy. Próbujesz wejść w duszę autora i zrozumieć, co chciał tą powieścią powiedzieć ludzkości? Nie przejęzyczyłem się. Właśnie ludzkości. I autor niby podpowiada nam: spójrzcie na wieloryby. Dlaczego wyrzucają się na brzeg i chcą — zdrowe i całe — popełnić samobójstwo? Czyżby to w nich przypadkiem odżywała pamięć genetyczna strasznej przeszłości? Czyżby ich poprzednicy przypadkiem nie przeżyli tego, co obecnie przeżywają one, kiedy słyszą kolejne atomowe i jądrowe próby w wodzie, na ziemi, pod ziemią i w niebie?! Drugi raz tego strachu nie chcą doświadczać i świadomie idą na śmierć. Tak samo czyni od pierwszych stron powieści Wasylko. On również chce skończyć z tym dzikim życiem, więc wchodzi na most, żeby polecieć z niego głową w dół. Ale martwi się nie własną śmiercią, a tym, żeby po śmierci go nie osądzili. Typowy sumienny Ukrainiec! Martwi się tylko jednym: żeby przypadkiem nie spaść, skacząc z mostu do wody, na czysty pokład statku, który marynarz właśnie umył na błysk. Martwi się o pracę marynarza, a nie o własne życie. Martwi się, żeby marynarz nie powiedział: — Nie mogłeś spaść za burtę?! Tak ubrudziłeś pokład, który właśnie umyłem na błysk. Choć bierz i przejdź się po nim z chusteczką. Teraz znowu wycieraj i szoruj przez tego idiotę!.. A na zakończenie powiem: to ukraińska powieść. Głęboko ukraińska w swojej mentalności, psychologii, charakterach. Chociaż na pierwszy rzut oka — wszechplanetarna. Jaskrawym świadectwem tego jest zagadkowe i tajemnicze zakończenie utworu, gdzie Wasylko ostatni raz spotyka się z Nim. Ten znów przyszedł do supermarketu i znów zaczął darować swojej nowej ofierze trzy takie same samochody z takimi samymi sumami pieniędzy w nich. „Odwróciłem się… Ale Jego nigdzie nie było. Jego nigdzie nie było… Na jego miejscu siedział duży pies z mądrymi oczami… Patrzył na mnie, ja patrzyłem na niego… Nie widziałem wokół siebie ani jednego człowieka… Wokół tylko samochody… Tysiące samochodów… Miliony samochodów… Jeszcze raz spojrzałem na psa. Pies siedział. Pies siedział i patrzył na mnie. Nie mogłem uwierzyć własnym oczom. Po prostu nie mogłem uwierzyć, bo ja takiego czegoś nigdy nie widziałem. Pies siedział na tylnych łapach, patrzył mi w oczy. I płakał. Płakał wielkimi łzami. Wielkimi, jak jego oczy”. „Samohubeć za pokłykanniam” — to powieść, do której autor szedł przez całe swoje twórcze życie. Ostrość globalnych problemów, nakreślonych w publicystycznych epizodach „dzikiego” współczesnego ukraińskiego życia, w które „brudne” pieniądze wdarły się wraz z ukraińską niepodległością z furią szalonej lwicy, stawia nie mniej ostre pytanie: czy jesteśmy ukraińskim narodem czy tłumem skuszonych samobójców bez przyszłości? Jestem pewien, że publicystyczny utwór o tak „wysokonapięciowym” napięciu jest godny najwyższej Nagrody im. Szewczenki! I jest to szczera opinia Ukraińców z USA i Kanady. Wierzę, że powieść „Samohubeć za pokłykanniam” zostanie przetłumaczona na angielski, tak jak poprzednie powieści Ołeha Czornohuza. Przecież taki przekład — to poszukiwanie międzynarodowej odpowiedzi na te wyzwania, które stanęły obecnie przed światem i Ukrainą. W Muzeum Literatury 13 grudnia odbyła się dyskusja nad dorobkiem twórczym Ołeha Czornohuza, wysuniętego do zdobycia Nagrody im. Szewczenki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn