Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Język ukraiński: spojrzenie z Połtawy

Слово Просвіти, №51 за 2017 рік

Leonid CZOBYTKO, emeryt, były dyrektor Połtawskiej Obwodowej Biblioteki dla Dzieci im. Panasa Myrnego. Nie będziemy rozważać, jak zakazywała i poniżała język ukraiński na Połtawszczyźnie carska Rosja, wspomnimy tylko, jak nasz krajan, wybitny pisarz Panas Jakowycz Rudczenko zmuszony był, pracując jako urzędnik w Połtawskim Gubernialnym Skarbcu, ukrywać swój talent literacki, a utwory w języku ukraińskim wydawać pod pseudonimem Panas Myrny za granicą — we Lwowie, który wówczas wchodził w skład Austro-Węgier, oraz w Genewie (Szwajcaria). Stamtąd jego utwory nielegalnie przewożono do Imperium Rosyjskiego i potajemnie rozpowszechniano na Ukrainie. Antyukraińska polityka Imperium Rosyjskiego i gwałtowne narzucanie języka rosyjskiego nie przyniosły znaczących skutków, ponieważ przeważająca większość ludności była chłopami o wiekowym, patriarchalnym ustroju i nie poddawała się rusyfikacji. Według spisu ludności z 1897 roku w guberni połtawskiej było 2 miliony 778 tysięcy mieszkańców, z których 93% uznało za język ojczysty małoruski, czyli ukraiński, a w największym mieście guberni, Połtawie, mieszkało tylko 53 tysiące mieszkańców, z których za język ojczysty uznało ukraiński 30086 osób (56,7%), rosyjski — 11035 osób (20,8%), żydowski-jidysz — 10690 osób (20,1%). Z innych języków w Połtawie najbardziej rozpowszechnione były niemiecki, tatarski i cygański. Jednocześnie polityka zakazu języka w edukacji, sztuce, drukarstwie zadała niszczycielski cios duchowemu i kulturowemu rozwojowi narodu ukraińskiego. Wybitni uczeni, pisarze, aktorzy naszej ziemi swój talent nieśli w rosyjskojęzyczny świat, wysławiali państwo rosyjskie. W czasie walk wyzwoleńczych o naszą państwowość w latach 1917—1921 pojawiły się perspektywy odrodzenia narodu ukraińskiego, jego języka, kultury i gospodarki. Lecz wewnętrzne waśnie, rozbicie sił patriotycznych doprowadziły do kolejnej utraty państwowości. Nastała epoka radziecka w historii Ukrainy. W 1923 roku postanowieniem Rady Komisarzy Ludowych Ukraińskiej Republiki Radzieckiej ogłoszono kurs na ukrainizację. Otwierano szkoły, średnie i wyższe uczelnie, bezpłatne kursy nauki języka ukraińskiego, po ukraińsku zaczęły mówić jednostki wojskowe, instytucje naukowe, prasa periodyczna, wydawnictwa książkowe itd. Ukraińcy oraz najlepsi przedstawiciele innych narodowości przyjęli ukrainizację jako przejaw sprawiedliwości dziejowej, mającej na celu realizację narodowo-językowych praw narodu ukraińskiego. Ukrainizacja wywołała wściekłość i złość ukrainożerców, od urzędników po partyjnych bonzów, a nawet wybitnych pisarzy, którzy rozpowszechniali w społeczeństwie bajki i anegdoty o nieudolności i prymitywizmie języka ukraińskiego, których echa do dziś słyszymy w leksyce współczesnych ukrainożerców. Uzasadniając ukrainizację, reżim bolszewicki miał na celu wykrycie świadomych, patriotycznie nastawionych przedstawicieli inteligencji narodowej, aby ich represjonować, a nawet fizycznie zniszczyć, by nie przeszkadzali w dalszym prowadzeniu totalnej rusyfikacji. Jako przykład — rozstrzelanie w 1937 roku w uroczysku Sandarmoch w Karelii 198 najwybitniejszych ukraińskich uczonych, pisarzy, działaczy kultury i duchownych. Ukrainizacja została przerwana postanowieniem KC WKP(b) i RKL ZSRR z 14 grudnia 1932 roku, w którym m.in. mówiono, że niebolszewicka „ukrainizacja” jest lekkomyślna i nie wynika z interesów kulturowych ludności, a daje legalną formę walki z władzą radziecką oficerom, kułakom, wrogo nastawionym kozakom. Nakazano natychmiast przenieść kancelarię, nauczanie w szkołach i placówkach oświatowych na język rosyjski oraz poprawić skład pracowników w „ukrainizowanych” rejonach. 15 grudnia 1932 roku J. W. Stalin i W. M. Mołotow wysłali telegram do wszystkich lokalnych organów partyjnych z żądaniem natychmiastowego przerwania ukrainizacji na Ukrainie i we wszystkich rejonach ZSRR, gdzie zwarcie mieszkali Ukraińcy: na Kubaniu (2 miliony), w obwodach kurskim (1,3 miliona) i woroneskim (1 milion), na Dalekim Wschodzie, na Syberii, w Turkiestanie (po 600 tysięcy). Po II wojnie światowej na Ukrainie rozpoczął się nowy etap rusyfikacji — wypieranie języka ukraińskiego ze wszystkich sfer życia. W organach partyjnych zjazdy, konferencje partyjne, zebrania partyjne w organizacjach podstawowych prowadzono tylko w języku rosyjskim, odpowiednio też dokumentację prowadzono po rosyjsku. Z edukacji język ukraiński wypierano stopniowo, ale pewnie: najpierw z uniwersytetów, instytutów, potem techników, szkół zawodowych. Jak grzyby po deszczu rosły rosyjskojęzyczne szkoły, najpierw w dużych miastach, potem w średnich, a dalej i w małych. Na Połtawszczyźnie nawet w Karliwce otwarto rosyjską szkołę. Co więcej, reforma edukacji z 1958 roku przewidywała prawo rodziców do wyboru języka nauczania dla swoich dzieci. W praktyce oznaczało to, że można uczyć się na Ukrainie i nie uczyć się języka ukraińskiego. Wielu nieświadomych obywateli, aby nie obciążać swoich pociech, zaczęło oddawać je do rosyjskich szkół i rezygnować z nauki języka ojczystego. Moje dzieci uczyły się w ukraińskiej 27. szkole w Połtawie, ale i tam wszystkie uroczystości prowadzono w języku rosyjskim, ogłoszenia pisano po rosyjsku, a sama dyrektorka rozmawiała tylko po rosyjsku — i na świętach, i na zebraniach rodzicielskich. Kiedyś w delegacji w rejonie wielkobahaczanskim zaszedłem w sprawach do wiejskiej szkoły, akurat była przerwa, i pedagodzy, zebrawszy się w pokoju nauczycielskim, coś żywo omawiali w języku rosyjskim. Zapytałem ich, jaką uczelnię kończyli. Połtawski Instytut Pedagogiczny — odpowiedzieli. Czy mogli tacy nauczyciele wychowywać w dzieciach patriotyzm i godność narodową? Dalej — armia. Ukraińców z reguły wysyłano daleko poza granice Ukrainy. Od trzech do pięciu lat służby w armii, gdzie panowała rosyjskojęzyczna komunikacja przy surowej dyscyplinie, robiło swoje — znaczna część służących rusyfikowała się na zawsze. Powszechne było „dyplomowe” przesiedlanie ludzi poza granice swoich republik narodowych. Ukraińców po ukończeniu wyższych uczelni i techników kierowano do pracy na Syberię, na Daleki Wschód, do Kazachstanu lub na Daleką Północ. Rosjan kierowano do pracy na Ukrainę. Mnie na przykład po ukończeniu Charkowskiego Instytutu Kultury skierowano do pracy w mieście Kustanaj, w północnym Kazachstanie. Radziecka machina propagandowa wyciskała z dusz ludzi najmniejszy ślad tożsamości narodowej, wpajała tezy, że wszystko ma być radzieckie, a zatem rosyjskie. W tym główną rolę odgrywało kino i sztuka pieśniarska. W filmach wysławiano wodzów partyjnych, ukazywano troskę partii o dobro narodu, demaskowano wrogów ludu, leni i złodziejaszków. Z reguły postać łotra miała ukraińskie nazwisko lub ukraińską wymowę. Wspomnijmy dla przykładu kilka zwrotów z popularnych patriotycznych pieśni: — najpierw myśl o Ojczyźnie, a potem o sobie; — wszędzie bliska sercu, rosyjska ziemia; — dobra jest Bułgaria, a Rosja najlepsza ze wszystkich; — mój adres — Związek Radziecki. Ludziom wbijano do głowy, że nie ma kraju lepszego niż ZSRR, że naszymi wrogami są nacjonaliści, i to koniecznie burżuazyjni, a naród rosyjski stworzony jest do kierowania innymi narodami. Pisano o tym otwarcie w podręcznikach i informatorach. Przytoczmy wyciąg z radzieckiego informatora encyklopedycznego: „Wśród socjalistycznych narodów ZSRR naród rosyjski jest najbardziej wybitnym narodem, który zasłużył na powszechne uznanie jako siła kierownicza”. Minęło 26 lat od ogłoszenia Niepodległości Ukrainy. A do tej pory nie ma ideologicznej doktryny odrodzenia narodu, której składowymi są język, kultura, stosunki gospodarcze wewnątrz państwa i poza jego granicami. W Konstytucji Ukrainy zapisano, że państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy. Jednak przez 26 lat niepodległości żadna zmiana w rozpowszechnianiu i rozwoju języka ukraińskiego nie nastąpiła. Nawet od wysokich urzędników państwo nie wymaga znajomości języka ukraińskiego. Środki masowego przekazu, które przeważnie są pod patronatem oligarchów, nie spieszą się z ukrainizacją. Do tej pory nie ma ani jednego kanału telewizyjnego, który w stu procentach nadawałby w języku ukraińskim. A ile różnych teleturniejów, programów rozrywkowych leci po rosyjsku? Wystarczy przypomnieć: „Ukraina ma talent”, „Głos kraju”, „Tańce z gwiazdami”, „Liga śmiechu”, „95 kwartał”. Prawie wszyscy członkowie jury są rosyjskojęzyczni, a dzieci śpiewają po angielsku i rosyjsku, jednostki przebijają się z ukraińską piosenką. Zaczęto wreszcie kręcić ukraińskie seriale, ale z jakiegoś powodu aktorzy ukraińskich teatrów, którzy tam grają, mówią w języku rosyjskim, tylko napisy piszą po ukraińsku. Dopiero po 25 latach niepodległości uchwalono ustawę, aby w radiu i w eterze telewizyjnym brzmiało 25% ukraińskiej piosenki i muzyki — oto takimi osiągnięciami się cieszymy! Wszystko robi się po to, aby nasunąć młodemu człowiekowi myśl, że język ukraiński jest drugorzędny, można się bez niego obejść, a za to rosyjski — jest dominujący w sporcie, sztuce, kinie, w biznesie i sieci internet. Całe enklawy, zamieszkane przez rosyjskojęzycznych ludzi, nadal stawiają opór przejściu na język państwowy. Ukraińskie szkoły są tam fikcją. Dzieci odpowiadają na lekcjach w języku rosyjskim, a nauczyciele flirtują z rodzicami, rozmawiając z nimi po rosyjsku. Moja wnuczka, która uczęszczała do ukraińskiego przedszkola w Charkowie w 2003 roku, wspomina, że wychowawczyni używała po ukraińsku tylko „Dzień dobry!” i „Smacznego”. Od tamtej pory niewiele się zmieniło. Tak jak wcześniej, Ukraińcy lekceważą i niszczą wszystko, co własne, a małpują obce. I dalej piszą własne nazwiska na rosyjską modłę: Woronienkow, Kowalow, Ławrinienkow, Kusznirow, Babienkow, Szczerbakow, Truszczilow, Szulgin, Pronin, Czebotkow. Dzieci nazywają: Nikita, Kirił, Alona, Daria, Kristina. Wstydzą się swojego ukraińskiego pochodzenia? Kiedy w letni dzień wolny od pracy idę ulicami wsi Stari Sanżary, z wielu podwórek dobiegają potężne dźwięki nagrań rosyjskiej pop-muzyki, a ulicami idą młode mamy z dziećmi, w trakcie nauki uczą maluchy mówić: „Korówka mu! Mleczka komu!”, a starsze zachęcają do bycia zdyscyplinowanymi: „Dienis, nie szalej, inaczej nie kupię lodów!”. To przyjechały do rodziców dzieci z Połtawy i demonstrują współmieszkańcom, że są „miejskie”. A co z Połtawą, nazwaną duchową stolicą Ukrainy, Połtawą, gdzie uformował się dialekt połtawsko-kijowski literackiego języka ukraińskiego, Połtawą, z której po raz pierwszy na cały świat wybrzmiał głos ukraińskiego słowika I. P. Kotlarewskiego? Miasto obfituje w szyldy i ogłoszenia w języku rosyjskim, w instytucjach i kantorach, nazwanych obecnie biurami, brzmi „język ogólnie zrozumiały”, w kawiarniach, restauracjach, centrach handlowych i na bazarach puszczają rosyjską pop-muzykę, dziennikarze przeprowadzają wywiady z urzędnikami i zwykłymi obywatelami na ulicach i nie dziwią się, że większość z nich nie włada potocznym językiem ukraińskim. Po nazwach kawiarni można uczyć się geografii innych krajów: „Palermo”, „Antalya”, „Koszalin”, „Kioto”, „Tiksi”, a po nazwach sklepów — pomyśleć, że jesteśmy gdzieś w rosyjskiej głębi: „Gospodyni”, „Czyścioszek”, „Urwis”, „Zabawkowy dom”, „Dom naczyń”, „Palce lizać”, „Na drogę”, „Echo wieków” itd. Na centralnej części ulicy Soborności ukraińskie nazwy organizacji i sklepów zamieniono na angielskie, czasami bez tłumaczenia w języku ojczystym — od „Versal” po „Aroma kava” — ponad 12 nazw. Ciekawe, czy połtawscy włodarze chodzą ulicami rodzinnego miasta i czy nie przyszła im do głowy myśl, by ukrainizować nasze dość popularne wśród turystów miasto? Ukraińska bezgraniczna tolerancja, chęć przypodobania się wszystkim, bratania się ze wszystkimi już doprowadziła do utraty państwowości i możliwości rozwoju narodowego po zmaganiach wyzwoleńczych w latach 1918—1921. Niestety, i teraz znaczna część Ukraińców jest pozbawiona poczucia godności narodowej. Język — to nie tylko środek komunikacji, to kod narodu, to wielka polityka. Brak dumy narodowej, puszczona samopas kwestia językowa i wychowanie wojskowo-patriotyczne doprowadziły do aneksji Krymu i tragedii Donbasu. Czy można usprawiedliwić człowieka, który wyrzeka się języka ojczystego? Ignorancja, nihilizm i obojętność są zakorzeniane w rodzinie, w szkole, w kręgu przyjaciół. Sentencja: „A jaka różnica?” — rozchwiewa jedność społeczną narodu, niweczy proces budowania państwa.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn