Strona · s. 10strona oryginału ↗
Proświtańskie stulecie
Слово Просвіти, №51 за 2017 рік
Iwan WETROW, przewodniczący Rówieńskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 50 za 2017 r. W Bereźnem w czasach okupacji polskiej towarzystwo „Proświta” założył Mykoła Buchowycz, proboszcz Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego cerkwi Narodzenia Matki Bożej. Pierwszą komórkę organizacji proświtańskiej „Ridna chata” w Ludwipolu (obecnie Sosnowe) założył Petro Kucharczuk, który zaangażował do pracy oświatowej Tarasa Bulbę-Borowcia, ten z kolei w 1932 roku stworzył młodzieżową organizację oświatową „Ukraińskie odrodzenie narodowe”. W latach 90. bereźnieńska „Proświta” była najliczniejsza, liczyła 405 osób w 22 komórkach. W odnowionej „Proświcie” od 1991 roku aktywnymi uczestnikami byli Hałyna Mowczanec, Ałła i Wiktor Kucy, Serhij Szabatiuk, Hałyna Nykytiuk, Łesia Cymbaliuk, Natalija Trochliuk, Witalij Łaszta, Stepan Tkaczuk, Hałyna Ostaszewśka. Dziś bereźnieńską „Proświtę” kieruje Natalija Bojczuk. Waraska „Proświta” powstała w styczniu 1989 roku z Towarzystwa Języka Ukraińskiego, które zorganizowali Wołodymyr Weremczuk z towarzyszami. W 1991 roku „Proświcie” przewodniczył nauczyciel historii i prawa Jewhen Sytajło, później – Iryna Kusznir i Łudmyła Mełnyk. Od 2009 roku przewodniczącą organizacji miejskiej jest Łudmyła Hrekowa. Na włodzimierzecczyźnie w latach 1992–1996 „Proświcie” przewodniczyła Stefanija Budnik. Tylko w 1992 roku w rejonie zarejestrowano 76 komórek podstawowych. W latach 1996–2009 przewodniczącym został Kuźma Smołar. Komórki działały w szkołach wsi Antoniwka, Biłe, Chynoczi, Nowa Rafaliwka, Dowhowola i innych; także w centralnym szpitalu rejonowym. Od 2009 r. przewodniczącą rejonowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa im. T. H. Szewczenki jest Łudmyła Bosyk. Hoszczańska „Proświta”. W latach 20.–30. XX wieku komórki „Proświty” organizowali bojownicy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Wielką pracę państwowotwórczą prowadziły grupy proświtańskie w Rusywi, Syniowie, Majkowie, Buhryniu, Tuczynie, Riasnykach itp., które obejmowały nie mniej niż tysiąc aktywnych uczestników. Po raz drugi odnowiona „Proświta” działała do przyjścia czerwonych „wyzwolicieli” w 1939 roku. Po raz trzeci „Proświta” odnowiła się w latach 90. XX wieku. Rejonowym zjednoczeniem kierowali lekarz pediatra Ołeh Skulśkyj, Elwira Sydorenko, Mychajło Kaszperuk, Mychajło Matwijiuk, Hałyna Honczarowa. Odradzały się komórki we wsiach Łypky, Horynhrad, Babyn, Tuczyn. Tam aktywnie działali Bohdan Rodczyn, Petro Szołudko, Witalij Hupaliuk, Wałerij Bejlach. Od 2005 roku przewodniczącym Hoszczańskiej „Proświty” jest Ołeksandr Miszczuk. 31 grudnia 1920 roku zarejestrowano Dubieńskie Towarzystwo Powiatowe, jedną z filii którego była Demydiwska „Proświta”. Już w 1921 roku w wielu wsiach demydowszczyzny działały stworzone przez „Proświtę” zespoły chóralne, w szczególności we wsiach Wowkowiji, Rudka, Kniahynyn. W 1926 roku Demydiwską „Proświtę” kierował Iwan Nipruk. W 1932 roku, po zwolnieniu nauczyciela Ołeksija Mostowoho, Zołocziwską „Proświtę” formalnie (oficjalnie komórka została zamknięta) kierował Tadej Szepeliuk. W latach 30. siły proświtańskie na demydowszczyźnie skupiały się wokół Justyna Omelczuka. Po utworzeniu rejonu demydowskiego „Proświcie” przewodniczy Mykoła Krywićkyj, jego zastępcą zostaje Ołena Raszko. Aktywni członkowie „Proświty”: Serhij Iszczuk, Wasyl Smał, Wasyl Maksymjuk, Iwan Żukowśkyj, Ołha Kornijczuk, Ołena Raszko, Wałerij Stasiuk, Oksana Korolyk, Markijan Drahanczuk, Mykoła Rudkowśkyj. Z ich inicjatywy stworzono muzeum Wałeriana Poliszczuka przy szkole w Maliwie, zebrano środki na budowę pomnika Tarasa Szewczenki. Obecnie rejonową „Proświtą” kieruje Wałerij Stasiuk. Dubieńskie Towarzystwo Powiatowe „Proświta”, zarejestrowane 31 grudnia 1920 roku, wchodziło w skład Lwowskiej „Proświty”. Przewodniczącym rady przez kilka lat był senator Mychajło Czerkawśkyj, działacz społeczno-polityczny i publicysta; później – poseł polskiego sejmu. W 1941 roku przewodniczącym Dubieńskiej „Proświty” wybrano Antona Kamińśkoho. W latach 1941–1942 Dubieńska „Proświta” zorganizowała w mieście szkołę muzyczną, której dyrektorem został Łeonid Berezowśkyj, oraz Wołyński Instytut Muzyczny im. M. Łeontowycza. Pod koniec lat 80. członkowie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki po raz trzeci odrodzili „Proświtę” w Dubnie. W różnych okresach Dubieńską „Proświtą” kierowali Mykoła Pszenycznyj (pierwszy przewodniczący), Ołeksandr Petruk, Mykoła Tymczak, Petro Wysznewśkyj, Ołha Kozłowśka, Iwan Szwed, Ołeksandr Dechtiarczuk, Lidija Szewczuk; później krajoznawca Ałła Semeniuk, od 2012 roku – Oksana Honczaruk. Najliczniejsze komórki proświtańskie były we wsiach Werba i Warkowyczi. Mykoła Pszenycznyj zapoczątkował serię książek „Nasz kraj”, razem z Mykołą Tymczakiem restaurowali Redutę Kozacką w Semydubach, są współtwórcami renowacji i ustawienia tablic pamiątkowych oraz wielu innych działań. W rejonie dubrowickim w latach 30. XIX wieku jedyną miejscowością, gdzie narodziła się i działała „Proświta”, było miasteczko Bereżnycia. Duszą miejscowej filii „Proświty” byli Musij Jurczuk, Tryfon Sikidin, Semen Jakoweć, Tetiana Wołkowa i inni. W 1964 roku w centrum wsi Bereżnycia został ustawiony pierwszy w rejonie pomnik T. Szewczenki, którego autorką jest wybitna rzeźbiarka Ukrainy, urodzona w Bereżnyci Teodozija Bryż. Inicjatorem był nauczyciel języka i literatury ukraińskiej Anton Antonczyk. Przewodniczącym „Proświty” w okresie nowożytnym był pedagog Petro Kuzin, dalej – Mychajło Hrynewycz, dyrektor wiejskiej szkoły w Lutyni. Proświcianie dubrowicczyzny szczycą się tym, że właśnie z Dubrowicy wyszło pierwsze zamówienie od ludności na słowo ukraińskie – pierwszą ukraińskojęzyczną książkę „Ewangeliarz Peresopnicki” i strzegą pamięci o oświatowczyniach Julianie Holszańskiej-Dubrowickiej oraz Anastazji Zasławskiej. Zarzeczeńszczyzna to ojczyzna rękopiśmiennego Czteroewangelii, napisanego w 1520 roku we wsi Nobel w rejonie zarzeczeńskim i znalezionego przez Petra Hiltebrandta wśród rękopisów Biblioteki Publicznej w Wilnie w 1865 roku. Proświcianie uważają za sprawę honoru dla państwa ukraińskiego zwrot poleskiej świętości lub wykonanie jej kopii faksymilowej. Z taką petycją oraz inicjatywą uczczenia w 2020 roku 500-lecia „Ewangeliarza Nobelskiego” na szczeblu państwowym zarząd towarzystwa obwodowego zwrócił się do pierwszego Prezydenta Ukrainy, naszego rodaka Łeonida Krawczuka oraz deputowanych ludowych Rady Najwyższej z Rówieńszczyzny. W okresie nowożytnym Zarzeczeńską „Proświtą” kierowała pedagog Switłana Sarycz, która wiele uwagi poświęcała wypełnieniu pracy dydaktyczno-wychowawczej w szkołach treścią narodową.
„Proświta” w Dermaniu powstała podczas ukraińskiej rewolucji narodowowyzwoleńczej 1917—1920 lat, a organizacyjnie została sformalizowana w 1921 r. (istniała do 1932 r.). Jej pierwszym przewodniczącym został Iwan Mychajłowycz Martynjuk, inżynier-geodeta, zastępcą — Iona Hnatowycz Martynjuk”. Słynny dermański chór proświtański Dmytra Kotki, zespół taneczny Wasyla Awramenki, teatr Petra Pewnoho. W latach 1941—1943 w odrodzonej „Proświcie” wyróżniał się Ołeksandr Skoropada, kierownik dermańskiego chóru, który występował przed uczestnikami konferencji zniewolonych narodów Europy Wschodniej i Azji, odbywającej się we wsi Buderaż w rejonie zdołbunowskim. Wraz z rozpadem ZSRR „Proświtę” w Dermaniu odnawia Mykoła Semyryk. Aktywnymi działaczami towarzystwa zostali Hałyna Użwyn, Hałyna Dańkowśka, Fedir Jefymczuk, Dmytro Krawczuk. Od końca lat 20. do końca lat 90. sztafeta kierownictwa „Proświty” była przekazywana wewnątrz rodziny Kucharczuków. W latach 1999—2006 Wasyl Kucharczuk był członkiem „Młodej Proświty” Ujźców. Współcześni organizatorzy Zdołbunowskiej „Proświty” — Rajisa Macjuk, Myrosław Błaszczuk, Ołeh Matkowśkyj, Witalij Batałow, Mykoła Semyryk, Ołeksandr Poliszczuk, Iryna Hrynjuk. Wielkim osiągnięciem zdołbunowskich proświtan było wydawanie gazety „Dzwin”. Organizacją kierowali Wołodymyr Herszun i Żanna Misiura. Teraz — Zoja Witeń. Na początku 1920 roku na Korecczyźnie utworzono Międzyrzecki oddział „Proświty” (kierownik — Wasyl Horochowycz). Iwanowi Pidstryhaczowi, wybranemu w 1926 roku do składu komisji „Proświty” oraz sądu społecznego, udało się rozszerzyć sieć szkół na Korecczyźnie. Działały oddziały proświtańskie we wsiach Czernycia, Ustia, Hołownycia, Storożiw, Bohdaniwka, Newirkiw, Stowpyn, Zastawja, Horodyszcze, Dyweń, Szeczykin oraz miasteczku Korec. Osobno należy wspomnieć o międzyrzeckiej działaczce Antoninie Horochowycz, rodzinie Iwana, Wasyla i Paraskewy Pidstryhaczów, których życie było pełne ideałów chrześcijańskich i narodowych. Proces odnowienia Koreckiej „Proświty” rozpoczął się od utworzenia pod koniec 1988 roku na bazie szkoły nr 3 pierwszego Towarzystwa Miłośników Języka Ukraińskiego (do 1992 roku przewodnicząca — Nina Dyciak). W różnych okresach organizacją kierowali Anatolij Iwaszczuk, Tetiana Radkowśka, od 2000 roku — kierownictwo ponownie powierzono Ninie Dyciak. Kostopolska „Proświta” Działalność oddziału „Proświty” na terenie wsi Zołotolyn związana jest z nazwiskiem nauczyciela Antona Olijnyka (1913 r.). Pierwszym kierownikiem Kostopolskiej „Proświty” w latach 20. był felczer Ławrentij Serwetnyk. W styczniu 1942 roku na przewodniczącego Zarządu odnowionego powiatowego towarzystwa „Proświta” wybrano księdza Romana Danylewycza. W latach 1924—1938 znaczną działalność oświatową w Kostopolu prowadziło małżeństwo lekarzy — Petro i Hanna Roszynścy. „Proświta” na Kostopolszczyźnie odrodziła się na początku 1989 roku jako Towarzystwo Miłośników Języka i Kultury Ukraińskiej im. T. H. Szewczenki przy Kostopolskiej Fabryce Chleba, które zorganizował i któremu przewodniczył Bohdan Didycz. 20 lutego 1992 roku zarejestrowano Kostopolską „Proświtę”, której przewodniczył Swiatosław Prask, później — Paraskewa Wybacz. Dzisiaj aktywnie pracują proświtanie wsi Lisopil i Maszcza — rodzina Wołodymyra Stepaniuka, Hałyna Potarejko, Marija Kamińśka, Marija Nytka, Hałyna Nowak, Ludmyła Dubycz, Ołena Łesyk, Hanna Mosijczuk, Oksana Krasnowśka, Tamara Sałahan, Sofija Sawczuk; „Zołotolyńska „Proświta” (Rusłan Kruk). W ostatnich latach Kostopolską „Proświtę” kierowali Wiktor Kirsanow, Bohdan Prask, Deonysij Szarapa. Inicjatorami utworzenia „Proświty” na terenie Młynowszczyzny byli Tymofij Pucak i Tymofij Jewheniuk. Począwszy od 1921 roku w wielu wsiach, w szczególności w Bokijmie, Smordwie, Jarosławyczach, działały czytelnie, kółka, zespoły chóralne. Kierowali nimi miejscowi amatorzy, nauczyciele i księci, którzy propagowali wśród uczniów książki ukraińskich pisarzy. Za takie przekonania zostali ukarani i skazani oświeciciele M. Ja. Kudak, O. Nowak, M. Melnyczuk. W latach 90. skutecznym jądrem Młynowskiej „Proświty” byli aktywiści Jarosław Kuszpeta, Hałyna Mazurkewycz, Wołodymyr Paseka,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
