Strona · s. 12strona oryginału ↗
Minęło 130 lat od dnia urodzin Iwana Kawaleridzego
Слово Просвіти, №51 за 2017 рік
Ta kompozycja rzeźbiarska już dawno stała się wizytówką i ozdobą stolicy Ukrainy. Turyści, goście miasta i kijowianie, zmierzając do Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach, spacerując po placu Michajłowskim, obowiązkowo zatrzymują się, aby sfotografować się na tle lub po prostu podziwiać pomnik księżnej Olgi, świętego apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego oraz oświecicieli Cyryla i Metodego. O. O. JUNIN, dyrektor Muzeum-Pracowni I. P. Kawaleridzego. Rzeźbiarz. Jednak nie wszyscy znają historię kompozycji rzeźbiarskiej i niełatwą drogę twórczą autora tego wspaniałego dzieła — Iwana Kawaleridzego. Minęło już ponad 100 lat, odkąd wraz z podobnie myślącymi rzeźbiarzami rozpoczął pracę nad stworzeniem tej kompozycji. Nad centralną rzeźbą księżnej Olgi oraz bocznymi — oświecicieli Cyryla i Metodego pracował Kawaleridze wraz z Walerianem Rykowem. A postać apostoła Andrzeja stała się dziełem rąk jego kolegi z roku z Kijowskiej Szkoły Artystycznej, Petra Snytkina. Pomnik wykonano wówczas z betonu. Jego odsłonięcie odbyło się 4 września 1911 roku. Było ono dość skromne, ponieważ w jednym ze szpitali Kijowa po zamachu umierał ówczesny przewodniczący rady ministrów, sekretarz stanu Piotr Stołypin. Pomnik przestał niedługo — w 1919 roku statuę księżnej Olgi zrzucono z cokołu, rozłupano na pół i zakopano. A potem nowa bolszewicka władza zdemontowała statuy apostołów i oświecicieli, a na miejscu kompozycji rzeźbiarskiej założono skwer. I dopiero za czasów niepodległej Ukrainy przypomniano sobie o pomniku. Pod koniec maja 1994 roku, w Dniu Piśmiennictwa i Kultury Słowiańskiej, na placu Michajłowskim w Kijowie wystawiono do publicznego wglądu pomniejszoną makietę i fotografie pomnika księżnej Olgi. W 1996 roku podczas prowadzenia wykopalisk odnaleziono części rozbitej rzeźby księżnej Olgi. Stary monument sklejono i ustawiono w parku rzeźb Iwana Kawaleridzego na Andrijewskim Uzwozie. Postanowiono odtworzyć pomnik w białym marmurze, na cokół wybrano różowy granit. Monumentalny zespół, poświęcony księżnej Oldze, pierwszej kobiecie — głowie państwa w historii Ukrainy, uroczyście odsłonięto 25 maja 1996 roku w Dniu Kijowa. Rekonstrukcję przeprowadzili rzeźbiarze Witalij Siwko, Mykoła Biłyk i Witalij Szyszow. Jednak zespół rzeźbiarski na placu Michajłowskim nie jest jedynym w dorobku twórczym rzeźbiarza. Obecnie trudno wyobrazić sobie kijowski Podół bez pomnika ukraińskiego oświeciciela-humanisty, filozofa, poety i pedagoga Hryhorija Skoworody, stworzonego przez Iwana Kawaleridzego i odsłoniętego 40 lat temu. Wśród dzieł rzeźbiarza są pomniki Wielkiego Kobziarza w Połtawie i Sumach, jeszcze jeden pomnik Hryhorija Skoworody w Łochwicy, Bohdana Chmielnickiego w Czernihowie (wspólnie z Hałyną Petraszewycz) i inne. Jednak rzeźba była tylko jedną z twarzy hojnie obdarzonego przez naturę artysty. Nie mniej wyraźny ślad pozostawił on także w ukraińskim kinie. Filmowiec. W 2002 roku na ścianie pawilonu zdjęciowego studia filmowego imienia Ołeksandra Dowżenki zainstalowano tablicę pamiątkową z napisem: „Założyciel ukraińskiego kina historycznego Iwan Kawaleridze pracował tutaj w latach 1934—1941 oraz 1957—1961”. Realizując się w rzeźbie, Iwan Kawaleridze postanowił spróbować swoich sił w kinie. I nie tylko spróbował: stworzone przez niego filmy stały się prawdziwym odkryciem ukraińskiej kinematografii. Oczywiście, praca w stalinowskich czasach w gatunku kina historycznego nie była łatwa, a czasami śmiertelnie niebezpieczna. Filmy „Ulewa”, który się nie zachował, „Szturmowe noce”, „Kolijiwszczyna” stały się znaczącym wydarzeniem w historii ukraińskiego kina. Ale wydawałoby się udany okres w twórczości filmowej zakończył się po tym, jak w 1935 roku światło dzienne ujrzał film „Prometeusz”. Otwarcie szedł on w poprzek poglądom na historię władzy bolszewickiej. Na polecenie Stalina gazeta komunistów „Prawda” w artykule redakcyjnym poddała film miażdżącej krytyce. Artykuł przez cztery dni omawiano w kręgu pracowników twórczych Kijowskiego Studia Filmowego (obecnie imienia Dowżenki). Był to początek kampanii walki z „antyahistoryzmem” prac Iwana Kawaleridzego. Faktycznie zabroniono mu kręcić filmy o tematyce historycznej, która była głównym powołaniem ukraińskiego artysty. Ale odsunięty od ekranu historycznego, Kawaleridze w latach 1936—1937 stworzył pierwsze ukraińskie opery filmowe: „Natalka Połtawka” oraz „Zaporożec za Dunajem”. Ekranizacja „Natalki Połtawki” otworzyła nowy gatunek w rodzimej sztuce filmowej. Obraz z triumfem demonstrowano w USA, w szczególności w Nowym Jorku pokaz trwał w przepełnionych salach przez trzy tygodnie. Powrócić do tematyki historycznej artysta zdołał dopiero w 1941 roku, kiedy doprowadził do rozpoczęcia zdjęć do filmu „Ołeksa Dowbusz”. W tym celu wraz z ekipą filmową wyruszył w Karpaty, gdzie zastała go wojna. Zamierzonego celu nie udało się zrealizować, a droga do domu trwała kilka miesięcy i tylko cudem pozostał przy życiu. W okupowanym Kijowie przez krótki czas kierował wydziałem kultury Kijowskiego Zarządu Miejskiego — pomagał przetrwać przedstawicielom miejscowej inteligencji. W szczególności uratował operatora filmowego Wołodymyra Wojtenkę, który później nakręcił film Leonida Bykowa „W bój idą tylko starzy”. Ale ówczesna władza nie wybaczyła Iwanowi Petrowyczowi przebywania pod okupacją — studio filmowe eksmitowało go z mieszkania służbowego. I tylko dzięki aktorce teatralnej Lubow Hakiebusz, która go przygarnęła, artysta nie znalazł się na ulicy. A do kina powrócił dopiero po 20 latach od premiery swojego ostatniego filmu i stworzył filmy „Hryhorij Skoworoda” oraz „Kurtyzana” z Ołeksandrem Haiem i Ludmyłą Hurczenko w rolach głównych. Ogółem przez 70 lat aktywnej twórczości Iwan Kawaleridze stał się autorem prawie 20 pomników, setek prac sztalugowych, nakręcił 10 filmów kinowych, wystawił 10 sztuk teatralnych, napisał książkę wspomnień i odszedł z życia, pozostawiając dziesiątki niezrealizowanych projektów. O wszystkich tych wydarzeniach z życia wielostronnego i niezwykle utalentowanego artysty, jego spuściźnie twórczej można dowiedzieć się ze wspomnień współczesnych, odwiedzając muzeum-pracownię jego imienia, która znajduje się w Kijowie na Andrijewskim Uzwozie. Jednak niedawno odkryto jeszcze jedną twarz życia Iwana Kawaleridzego, o której wcześniej ogół nawet nie przypuszczał.
W przedmowie do książki „Iwan Kawaleridze: życie i twórczość”, która ujrzała światło dzienne 10 lat temu, jej autorzy pisali: „Do wielowymiarowych, monumentalnych osobowości należy także wybitny syn narodu ukraińskiego — człowiek, rzeźbiarz, malarz, twórca filmowy, który nie został odczytany przez swoich współczesnych, a i obecnie nie jest odczytany ani przez swoich następców, ani przez znaczną liczbę badaczy — Iwan Petrowycz Kawaleridze”. I jest to prawda. Dosłownie niedawno czołowy pracownik naukowy muzeum-warsztatu im. I. P. Kawaleridzego Ołeksandr Łohwyn odnalazł w archiwach byłego KGB dokumenty, które świadczą, że Kawaleridze był nie tylko utalentowanym artystą, ale także prawdziwym synem narodu ukraińskiego, patriotą, obrońcą języka i kultury ukraińskiej w czasach totalitarnego reżimu komunistycznego. W notatce opatrzonej klauzulą „ściśle tajne”, którą przygotowali funkcjonariusze ukraińskiego KGB dla pierwszego sekretarza KC KPU Szczerbyckiego, ówczesny szef tej organizacji Witalij Fedorczuk wskazywał w szczególności: „Według danych operacyjnych Kawaleridze przed wojną ojczyźnianą przejawiał w swoim otoczeniu antysowieckie nastroje nacjonalistyczne. Utrzymywał kontakt z ukraińskimi nacjonalistami Bahazijem, Sawczukiem i innymi. Po aresztowaniach ukraińskich nacjonalistów, przeprowadzonych przez okupantów, Kawaleridze wycofał się z pracy w zarządzie miejskim. W latach powojennych ze strony Kawaleridzego padały pojedyncze wypowiedzi o charakterze nacjonalistycznym. W kwietniu 1967 roku Kawaleridze podpisał list do Biura Politycznego KC KPZR, w którym autorzy próbowali dowieść istnienia rusyfikacji Ukrainy. Oprócz Kawaleridzego podpisali go: Taras Franko, kandydat nauk filologicznych; Lew Rewucki, kompozytor; Jewhen Krotewycz, pisarz; Borys Antonenko-Dawydowycz, prozaik; Karpo Trochymenko, malarz (zachowano interpunkcję). Następnie wspomniany list z oryginałami podpisów wyżej wymienionych osób został 23 lipca 1963 roku skonfiskowany podczas kontroli celnej na stacji Wadul-Siret u kanadyjskiej turystki Chrystyny Styranky, która próbowała wywieźć go za granicę”. W samym liście, adresowanym do kierownictwa komunistów ówczesnego Związku, jego autorzy podkreślali: „W miastach naszej republiki język ukraiński jest nieustannie wypierany przez rosyjski — w urzędach państwowych, w zakładach pracy, wydawnictwach literatury naukowo-technicznej, kinie, radiu i telewizji, w przedszkolach i szkołach, zawodowych szkołach technicznych, w specjalnych wyższych i średnich uczelniach”. Na potwierdzenie ukraińscy artyści przytaczali dane: „Nawet w stolicy Ukrainy, Kijowie, w roku szkolnym 1965—1966 na 207 szkół ogólnokształcących ukraińskich było zaledwie 57 (50 z nich to tak zwane szkoły mieszane, które mają klasy równoległe z ukraińskim i rosyjskim językiem nauczania), a rosyjskich 150 (jedna z nich jest mieszana). Z ogólnej liczby uczniów 166 411 w szkołach rosyjskich uczy się 128 112, czyli 77%. W ukraińskich — zaledwie 33 299. Przy tym znaczna część tych ostatnich uczy się w równoległych klasach rosyjskich. Jeszcze bardziej wymowny wskaźnik jest w innych miastach przemysłowych USRR. Na przykład w Doniecku do dziś pozostała zaledwie jedna ukraińska szkoła. Język ukraiński w dużych i wielu średnich miastach republiki stał się rzadkością, są one niemal całkowicie zrusyfikowane… Miasta Ukrainy stały się prawdziwymi zakładami rusyfikacji ludności ukraińskiej, która przybywa tutaj ze wsi do pracy i nauki… Jeśli do tego dodać przesiedlenia Ukraińców na wschód, a Rosjan na Ukrainę, to perspektywy rozwoju języka ukraińskiego, a zatem i narodu, będą skrajnie niekorzystne, wszak „bez języka ojczystego… i narodu naszego nie ma” — pisał w wierszu „Młodzieńcowi” sławny ukraiński poeta Wołodymyr Sosiura. Dlatego w obliczu realnego zagrożenia istnienia narodu nie możemy i nie mamy prawa milczeć”. Przypomnę, że list ten napisano 50 lat temu, ale aktualności nie traci on również dziś. A Kawaleridze, składając jako pierwszy swój podpis pod nim, przekonująco zaświadczył, że prawdziwy artysta koniecznie musi być patriotą swojego narodu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
