Strona · s. 14strona oryginału ↗
Budowniczowie Wszechświata
Слово Просвіти, №51 за 2017 рік
Eduard Owczarenko Zdjęcia autora Według słów kuratorów jest to projekt o marzycielach, którzy zapragnęli zmienić świat. Jest to projekt o reformatorach sztuki, którzy zrezygnowali z tradycyjnego formatu. Jest to projekt o twórcach utopii, którzy sami stali się jej ofiarami… Nazwa stylu „bojczukizm” wiąże się z nazwiskiem artysty Mychajła Bojczuka, który w 1910 roku zadziwił Paryż, wystawiając swoje dzieła w „Salonie Niezależnych”. Tempera zamiast oleju, twórczość zbiorowa zamiast indywidualnej, powrót do dziedzictwa historycznego zamiast jego negacji, skondensowanie formy artystycznej zamiast realistycznego odtwarzania. W Kijowskim Instytucie Artystycznym w latach 20. XX wieku naśladowcy Bojczuka utworzyli średniowieczny cech, w którym wspólny był proces tworzenia — od wytwarzania farb i pędzli po gotowe dzieła. Nazywali siebie „budowniczymi Wszechświata”, którzy tworzą wielki styl narodowy. W pewnym stopniu bojczukizm stał się ostatnią próbą urzeczywistnienia wielkiego stylu narodowego na Ukrainie. Jego założyciel Mychajło Bojczuk zaprojektował całościowy model estetyczny, który odzwierciedlał istotę ówczesnej epoki. Wszak po I wojnie światowej na ruinach imperiów powstawały młode narody polityczne. Z zapałem zabierały się one do budowania nowych państw i rozwijania własnej kultury. Nieprzypadkowo zdumiewająca jest bliskość między dziełami bojczukistów a meksykańskich muralistów, zrodzona z podobnych okoliczności historycznych. Ukraińscy intelektualiści, którzy swoją działalnością oświatową przygotowali grunt pod powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej, wsparli Bojczuka już na początku jego kariery. Mimo porażki politycznej, w dalszej kolejności skorzystali z oficjalnie ogłoszonego przez Rosyjską Partię Komunistyczną „kursu korenizacji”. Tak bojczukiści włączyli się w rozwój ukraińskiej kultury lat 20. XX wieku i wzięli udział w bolszewickim eksperymencie społecznym. Ten wybór stał się względną satysfakcją za nieurzeczywistnioną niepodległość polityczną. „Projektowanie stylu” trwało przez prawie dziesięć lat — od paryskiego „Renovation Byzantine” do szkoły ukraińskiego monumentalizmu, zapoczątkowanej w grudniu 1917 roku wraz z Ukraińską Państwową Akademią Sztuki. Skupieni wokół Mychajła Bojczuka, jego uczniowie wierzyli w wielką siłę monumentalizmu, który miał wcielić zaprojektowany idealny model harmonijnego życia. W latach 20. XX wieku bojczukiści zajmowali wiodące pozycje w środowisku artystycznym Ukrainy. Rozwijali własne szkoły: Sofija Nałepynśka-Bojczuk i Iwan Padałka — graficzną, Wasyl Sedlar, Oksana Pawłenko i Serhij Kołos — wzornictwa przemysłowego, Hryhorij Komar — malarstwa monumentalnego. Jednocześnie ambicje dotyczące wcielenia „wielkiego stylu” mieli przedstawiciele większości nurtów awangardowych. W odróżnieniu od nich bojczukiści uciekli się do syntezy dziedzictwa artystycznego i odnowionej formy artystycznej. Tworzyli sztukę awangardową, jakby zwróconą ku przeszłości, lecz przepełnioną nowymi sensami. Rolnik przy pracy, kobiety przy jabłoni — codzienność ukraińskiej wsi bojczukiści przekształcili w sakralny obrzęd. Ale już na przełomie lat 20. i 30. XX wieku oficjalna propaganda przekształciła ukraińską wieś w synonim żywiołu burżuazyjno-kułackiego, a język bojczukizmu zaczął coraz bardziej drażnić władzę. Bolszewiccy ideolodzy szybko położyli kres różnorodnym poszukiwaniom formalnym i wprowadzili własny „wielki styl” na zasadach metody socjalistycznego realizmu. Za „wielkim stylem” podążał wielki terror, a odrodzenie ukraińskiej kultury przekształciło się w rozstrzelane. Dzieła monumentalne bojczukistów niszczono w ślad za autorami. Do dzisiaj z dziedzictwa projektowanego przez nich „wielkiego stylu” ocalały jedynie pojedyncze szkice lub prace kameralne. Nawet polityczna rehabilitacja artystów w 1958 roku nie dała podstaw do zrewidowania stosunku do bojczukizmu. Pierwsza wielka wystawa retrospektywna dzieł bojczukistów, przygotowana przez Ołenę Ripko, odbyła się dopiero w 1990 roku. Dzisiaj, po 27 latach, znów powracamy do bojczukizmu, aby rozpatrzyć go jako całościowy fenomen na tle ówczesnych okoliczności historycznych i dążeń artystycznych. Aby poprzez jego poznanie zbliżyć się do uświadomienia sobie samowystarczalności ukraińskiej sztuki, aby nie postrzegać własnej historii wyłącznie przez pryzmat cierpień, aby wreszcie pozbyć się postkolonialnego kompleksu niższości, który sto lat temu próbowali przezwyciężyć bojczukiści. Nad stworzeniem tej wystawy pracował wielki zespół — historycy sztuki, kulturoznawcy, historycy, muzealnicy, kolekcjonerzy i archiwiści. Projekt opowiada o historycznych kamieniach milowych bojczukizmu. W 1909 roku na „Salonie Jesiennym” po raz pierwszy zaprezentowano dzieła grupy „Re-
novation Byzantine” / „Odrodzenie sztuki bizantyjskiej”. 1910 rok — 18 prac zbiorowych przedstawicieli grupy „Odrodzenie sztuki bizantyjskiej” wystawionych w „Salonie Niezależnych” w Paryżu; podróż Mychajła Bojczuka, Sofii Nałepynskiej i Mykoły Kasperowycza do Włoch; udział Sofii Baudouin de Courtenay i Jewhena Sahajdacznego w wystawie „Bubnowy Walet” w Moskwie. 1910—1914 lata – Mychajło Bojczuk i Mykoła Kasperowycz pracowali nad konserwacją dzieł ze zbiorów Muzeum Narodowego we Lwowie; Mychajło Bojczuk wykonał polichromie kaplicy Bursy Dyakowskiej we Lwowie. 1913 rok — podróż Mychajła i Tymka Bojczuków oraz Mykoły Kasperowycza do wsi Lemeszi na Czernihowszczyźnie w celu konserwacji ikonostasu. 1914 rok — Mychajło i Tymko Bojczukowie zostali internowani przez władze rosyjskie do Uralska. 1917 rok — Mychajło Bojczuk staje na czele pracowni ikony i fresku (później malarstwa monumentalnego) nowo zorganizowanej Ukraińskiej Państwowej Akademii Sztuki (UAS); współpraca Mychajła Bojczuka z Młodym Teatrem Łesia Kurbasa. 1919 rok — udział bojczukistów w dekoracji Kijowskiego Teatru Operowego na Pierwszy Wszechukraiński Zjazd Rad Wołostnych; udział w polichromiach Koszar Łuckich w Kijowie. 1920 rok — aresztowanie Mychajła Bojczuka przez organy Nadzwyczajnej Komisji. 1922 rok — pierwszy występ artystów-monumentalistów pracowni Mychajła Bojczuka w UAS. 1922—1923 lata — stworzenie przez bojczukistów portretów dla Kijowskiego Instytutu Spółdzielczego. 1922 rok — Sofia Nałepynska-Bojczuk objęła kierownictwo pracowni ksylografii w Kijowskim Instytucie Sztuk Plastycznych; powstanie Kijowskiej Szkoły Grafiki; początek pracy Oksany Pawłenko i Wasyla Sedlara w Meżyhirskim Technikum Ceramiki Artystycznej. 1925 rok — utworzenie Stowarzyszenia Sztuki Rewolucyjnej Ukrainy (SMRU) na czele z Mychajłem Bojczukiem w opozycji do Stowarzyszenia Artystów Rewolucyjnej Rosji (SARR); Iwan Padałka objął pracownię grafiki Charkowskiego Technikum Artystycznego; powstanie Charkowskiej Szkoły Grafiki. 1925—1926 lata — odeska grupa bojczukistów Hryhorija Komara wykonuje polichromie Wschodniej Izby Handlowej. 1927 rok — pierwsza wystawa SMRU; Wszechukraińska wystawa jubileuszowa „10 lat Października”; udział Sofii Nałepynskiej-Bojczuk w wystawie współczesnej grafiki we Florencji i Brukseli; Mykoła Rokycki objął katedrę malarstwa monumentalnego Kijowskiego Instytutu Artystycznego. 1928 rok — stworzenie przez bojczukistów fresków w Sanatorium Chłopskim im. Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego nad limanem Chadżybejskim w Odessie; udział Mychajła Bojczuka, Kyryła Hwozdyka, Kosti Jelewy w Biennale w Wenecji; spotkanie bojczukistów z Diego Riverą w Moskwie. 1929 rok — początek polemiki dziennikarskiej i prasowej przeciwko bojczukizmowi; początek pracy dydaktycznej Oksany Pawłenko w Moskiewskim Wyższym. W Narodowym Kompleksie Kulturowo-Artystycznym i Muzealnym „Mysteckyj Arsenał” czynna jest wystawa „Bojczukizm. Projekt »Wielkiego stylu«”. Kuratorzy projektu: Olha Melnyk, Wiktorija Wełyczko oraz Ihor Oksametnyj.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
