Strona · s. 2strona oryginału ↗
Przeżył swoje 60 lat jak 300 lat ukraińskiej historii
Слово Просвіти, №51 за 2017 рік
24 grudnia 2017 roku Ukraina będzie obchodzić 80. rocznicę urodzin wybitnego działacza politycznego i społecznego, wieloletniego lidera Ludowego Ruchu Ukrainy, Bohatera Ukrainy Wiaczesława Czornowoła. Z prośbą o podzielenie się wspomnieniami o Czornowole zwróciliśmy się do Dmytra Ponamarczuka, który był niezmiennym sekretarzem prasowym Wiaczesława Maksymowycza w Ludowym Ruchu. Od września 1999 roku kieruje Fundacją Wolnych Dziennikarzy imienia Wiaczesława Czornowoła. Dmytro PONAMARCZUK Wiaczesław Maksymowycz wyróżniał się zdumiewającą pamięcią, znał wszystkie daty, kto, kiedy się urodził i kiedy zginął. Dotyczy to przede wszystkim towarzyszy broni, poetów i wydarzeń. Na swoje 60-lecie błyskotliwie deklamował Wołodymyra Sosiurę — wstęp do poematu „Mazepa”: Jam syn twój, syn, co szedł za ciebie Na śmierć i śmiechy nie raz, Ten, co przeklął i Boga, i niebo, By tobie nastał słuszny czas. Dziwiłem się, jak można zdobyć taki intelekt, odbywszy 15 lat w łagrach radzieckiego GUŁAG-u! Wiaczesław Maksymowycz postrzegał historię ojczystą jak swoje życie — można było odnieść wrażenie, że przez swoje 60 lat przeżył 300 lat ukraińskiej historii. Dodam do rzadkiej zdolności dochodzenia do wszystkiego samodzielnie jeszcze umiejętności dziennikarskie — właściwie wszystko to zrodziło działacza-dysydenta, wydawcę samizdatowego „Ukraińskiego Wisnyka” oraz autora nie mniej słynnego „Licha z rozumu”, wyróżnionego szeregiem nagród na Zachodzie oraz Nagrodą im. Tarasa Szewczenki w 1996 roku. Na Zachodzie „Licho” ukazywało się pod tytułem „The Chornovil Papers” („Zapisy Czornowoła”). W latach 90. słyszałem, jak Wiaczesław Maksymowycz szczegółowo opowiadał premier Polski Hannie Suchockiej, gdzie dokładnie w Tarnowie (właśnie szliśmy tym miastem) pracował rząd URL Petlury na uchodźstwie i dlaczego warto otworzyć tam tablicę pamiątkową. To był czas wzajemnego zaufania. Wiaczesław Czornowił był apologetą pojednania. Formułę „Wybaczamy i prosimy o wybaczenie!” przejęli Polacy, ale fundamenty wzajemnego zrozumienia kładł właśnie Wiaczesław Czornowił, jeszcze gdy został przewodniczącym Lwowskiej Rady Obwodowej w 1990 roku. Klaus Kinkel, gdy był ministrem spraw zagranicznych Niemiec i interesował się Ukrainą, mawiał: „Mnie przede wszystkim interesuje, co mówi pan Czornowił, a potem — to, co piszą o Ukrainie gazety”. Kiedy pan Kinkel przyjeżdżał do Kijowa, zapraszał do przydzielonej mu rezydencji w Kijowie Wiaczesława Maksymowycza i świętej pamięci Mychajła Bojczyszyna (którego po porwaniu w styczniu 1994 roku do tej pory nie odnaleziono). U mnie pozostały czarno-białe fotografie z tamtego spotkania. Wiaczesława Czornowoła chętnie zapraszali zarówno Ronald Reagan, jak i Margaret Thatcher. Dlaczego nie został prezydentem Na świcie Niepodległości Wiaczesław Czornowił miał szansę zostać prezydentem Ukrainy. Może wtedy wszyscy kolejni prezydenci byliby zupełnie innymi ludźmi... Ciekawie jest porównać: w Czechach prezydentem został dysydent Havel i poprowadził kraj drogą reform, a Ukraina, której najlepsi przedstawiciele stanowili czasem do 70% więźniów radzieckiego GUŁAG-u, tak i nie znalazła swojego Havla. Jak myślicie, dlaczego? Odpowiem. Wiaczesław Maksymowycz należał do idealistów i władza sama w sobie nie interesowała go tak, jak niepodległa demokratyczna Ukraina. Pojęć „niepodległa” i „demokratyczna” nie rozdzielał. Oponentom, którzy mówili, że niech Ukraina będzie czerwona czy brązowa, byle niepodległa, dawał twardą odpowiedź: demokratyczna przede wszystkim! Bo demokracja, według jego przekonania, nigdy nie pozwoli komuś handlować Ukrainą. W 1991 roku na Wiaczesława Czornowoła zagłosowało prawie 24% wyborców. Wtedy też, tego samego dnia — 1 grudnia, odbywało się referendum i dla Wiaczesława Czornowoła ważniejszy był wynik głosowania w sprawie Niepodległości. Oprócz Wiaczesława Czornowoła byli też inni kandydaci na prezydenta od demokratów, którzy rozpraszali głosy. Czasem zdarzały się straszne przypadki: w jednym z rejonów obwodu odeskiego większość zagłosowała na Wiaczesława Czornowoła, a nie na Krawczuka, to ich wyniki nomenklatura zamieniła miejscami. Gdyby Wiaczesław Czornowił głośno wystąpił przeciwko fałszerstwom swojego wyniku, to postawiłby pod znakiem zapytania wyniki referendum. Oto w czym tkwi niuans, ale wtedy Niepodległość była ponad wszystko! O 1 grudnia 1991 roku świadczy naoczny świadek ze wschodu Illa Szutow: „Pracowałem jako prawnik w Kijowskim rejonowym komitecie wykonawczym miasta Doniecka. Zaraz po wyborach podchodzi do mnie emerytowany wojskowy („podśnieżnik”), który pracował w komitecie wykonawczym na zasadach społecznych, i proponuje, żebym wszedł na dach i zmienił flagę na budynku. Szczerze powiedziałem, że czerwono-błękitną szmatę mogę zamienić tylko na żółto-błękitną flagę, a on znowu nalegał, by wykazać się inicjatywą i mimo wszystko odnowić starą. Taka wytrwałość mnie zaintrygowała i zgodziłem się... Wszedłem z nową flagą na strych. Strych był wypełniony biuletynami za Wiaczesławem Czornowołem. (Podobnie było w Siewierodoniecku, potem tam działacz Ruchu został przewodniczącym miasta). Zadzwoniłem do Ruchu. Wiaczesław Maksymowycz odmówił zaskarżenia wyników, motywując to tym, że nie chce stawiać pod znakiem zapytania wyników referendum o Niepodległość Ukrainy, wszak wybory odbywały się tego samego dnia”. Głosy oddane na Lewka Łukjanenkę, Ihora Juchnowskiego, Leopolda Taburianskiego — to wszystko głosy na Wiaczesława Czornowoła w drugiej turze. Zwycięstwo było całkiem realne, tym bardziej, że po referendum narodził się nowy kraj. Dlatego aparatczycy partyjni rozumieli, że wszystko trzeba rozstrzygnąć w jeden dzień. Już nie mówię o tym, że Wiaczesława Czornowoła komunistyczna propaganda przedstawiała jako radykalnego działacza, który, gdy dojdzie do władzy, to wszystko zniszczy i połamie. Nawiasem mówiąc, mało kto pamięta, że kandydat na prezydenta Ihor Juchnowski miał jako zaufaną osobę w tamtych pierwszych wyborach Leonida Kuczmę! A później, kiedy Leonid Danyłowycz został premierem, uczynił akademika Juchnowskiego pierwszym wicepremierem. Ukraina mogłaby znaleźć swojego Havla — właśnie spośród więźniów sumienia, którzy przeszli nie czeskie więzienia, które w porównaniu z radzieckimi są prawie jak kurorty, a straszny GUŁAG. Jednak trzeba wziąć pod uwagę setki tysięcy najlepszych ludzi, którzy zginęli, zamordowani głodem i wojnami. W rezultacie wykrwawienie narodu okazało się katastrofalne — wybranie swojego Havla Ukrainie nie wystarczyło sił. Mimo wszystko oficjalne wyniki Wiaczesława Czornowoła na wszelkie sposoby bezczelnie zaniżano. Wstępne obliczenia wskazywały na to, że nasz kandydat zdobywał ponad 30%, a to oznaczało, że dwa tygodnie po 1 grudnia powinna odbyć się druga tura. Gdyby do niej doszło, mielibyśmy szanse na sukces, bo w nowym kraju naród zażądałby nowego lidera.
Dlaczego nie został premierem Wiaczesław Maksymowycz nie załamał rąk po przegranej, ponieważ nastała Niepodległość. Mówił, że Ludowy Ruch powinien stać się przykładem demokratycznej opozycji, która poprowadzi Ukrainę drogą, jaką ówczesna władza poprowadzić nie mogła. I Ruch w wyborach parlamentarnych w 1998 roku zajął drugie miejsce. Ruch stał się Ruchem — siłą polityczną w grudniu 1992 roku, kiedy IV Zgromadzenie Ogólnoukraińskie wybrało Wiaczesława Maksymowycza przewodniczącym. Cokolwiek by nie mówiono o rozłamie w 1999 roku, Ruch był gotowy iść dalej i pozostawał najsolidniejszą siłą demokratyczną. Mimo strat i morderstw. Na początku 1994 roku przestępcy porwali zaufanego współpracownika Wiaczesława Czornowoła — Mychajła Bojczyszyna. Przewodniczącego sekretariatu Ruchu uprowadzono prosto z miejsca pracy w sobotę, przewidując, że do poniedziałku nikt się nie zorientuje i nie zacznie poszukiwań. Uprowadzenie i zwlekanie ze śledztwem ze strony władz sparaliżowały Ruch jako partię i w pewnym stopniu pozbawiły energii ruch społeczny. Strata odbiła się na wynikach wyborów parlamentarnych i prezydenckich w 1994 roku. Ludowy Ruch nawet nie wystawił swojego kandydata na prezydenta. Podczas obchodów 60-lecia Wiaczesława Czornowoła w 1997 roku w przepełnionej sali kijowskiego teatru imienia Iwana Franki Iwan Dracz powiedział: „Czornowół nie został prezydentem, ale Czornowół stał się Czornowołem”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
