Strona · s. 6strona oryginału ↗
Prawo następcze jako gwarancja ochrony prawa autorskiego. Realia na przestrzeni międzynarodowego i krajowego rynku sprzedaży dzieł sztuk plastycznych i antykwariatu
Слово Просвіти, №51 за 2021 рік
Denys PAWLIKOW, prawnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością «JUARA», magister prawa
Jurij HANDZIUK, przewodniczący Rady Koordynacyjnej organizacji zbiorowego zarządzania, przewodniczący Ogólnoukraińskiej organizacji pozarządowej «Ogólnoukraińska Agencja Praw Autorskich», zasłużony pracownik kultury Ukrainy, doktor kulturoznawstwa, docent, Kijów
A sztuka? – Tylko gra. Podobna tylko życiu, podobna tylko ogniowi. Płonący popiół ogniska. Antonio Machado
Każdy człowiek w procesie swojego istnienia dąży do rozwoju, realizuje działalność poprzez własne indywidualne upodobania. Artyści w procesie swojej działalności tworzą przedmioty prawa autorskiego, na które rozciągają się ich prawa osobiste niemajątkowe i majątkowe. Stworzenie takiego przedmiotu prawa autorskiego daje określone prawa i obowiązki nie tylko dla autora, ale też dla innych osób, które wyraziły chęć skorzystania w jakikolwiek sposób z takich przedmiotów. Dlatego taki proces interakcji wymaga odpowiedniego, jasnego uregulowania prawnego.
Do momentu wprowadzenia na Ukrainie prawa następczego jako jednego z mechanizmów ochrony praw majątkowych autorów dzieł sztuk plastycznych w Ustawie Ukrainy „O prawie autorskim i prawach pokrewnych” (1993 r.) większość krajowych autorów i ich spadkobierców nie miała prawnej gwarancji i wsparcia ich sztuki ze strony państwa. Nie dziwi to, bowiem taka gwarancja (droit de suite) swój początek wzięła we Francji wraz z przyjęciem aktu normatywno-prawnego 20 maja 1920 roku i została zaimplementowana do prawodawstwa krajowego dopiero po długiej drodze reformowania ustawodawstwa w dziedzinie ochrony prawa autorskiego. Obecnie istnieją dwie ustawowo zagwarantowane normy, które gwarantują autorom i ich spadkobiercom niezbywalne prawo do otrzymania sprawiedliwej gratyfikacji w wysokości 5% kwoty każdej kolejnej sprzedaży oryginałów dzieł sztuk plastycznych, następującej po ich pierwszym zbyciu, które dokonano poprzez publiczną ofertę na aukcji, w galerii, salonie, sklepie itp. (prawo następcze). Takie normy zawarte są we wspomnianej Ustawie Ukrainy „O prawie autorskim i prawach pokrewnych” (art. 27) oraz w skodyfikowanym akcie normatywno-prawnym – Kodeksie cywilnym Ukrainy (art. 446) [5; 6].
Warto wspomnieć, że do dzieł sztuk plastycznych, zgodnie z przepisami Rozkazu Ministerstwa Gospodarki ds. Integracji Europejskiej Ukrainy oraz Ministerstwa Kultury i Sztuk Ukrainy „W sprawie zatwierdzenia zasad obrotu rzeczami antykwarycznymi”, zaliczają się również rzeczy antykwaryczne, ponieważ są to te same dzieła sztuk plastycznych, które zostały stworzone ponad 50 lat temu i nabyły swoje znaczenie artystyczne, historyczne, etnograficzne i naukowe. Do przedmiotów objętych prawem następczym należą: oryginalne dzieła sztuki malarstwa, grafiki i rzeźby, obrazy i rysunki wykonane w całości ręcznie na dowolnym podłożu i z dowolnych materiałów; oryginalne kompozycje artystyczne i montaże z dowolnych materiałów; grafiki, estampy, litografie oraz ich oryginalne formy drukowane, dzieła sztuki dekoracyjno-użytkowej, w tym wyroby tradycyjnych rzemiosł ludowych oraz inne wyroby artystyczne ze szkła, ceramiki, drewna, metalu, kości, tkanin i innych materiałów itp. Ten wykaz nie jest wyczerpujący, biorąc pod uwagę definicję „dzieła sztuk plastycznych” określoną w art. 1 Ustawy Ukrainy „O prawie autorskim i prawach pokrewnych”, dlatego rynek sztuki liczy dość obszerny zakres przedmiotów prawa autorskiego i stanowi duże zainteresowanie kolekcjonerów i miłośników sztuki, którzy zamierzają zrealizować się ekonomicznie w tej dziedzinie.
Analiza międzynarodowego rynku sprzedaży dzieł sztuk plastycznych, przeprowadzona przez H. O. Androszczuka w 2015 roku, wykazała, że rzeczywista wartość aktywów artystycznych może przekraczać 250 mld $, dlatego ta dziedzina powinna być przedmiotem zainteresowania państwa w celu ochrony praw autorów i ich spadkobierców [2, s. 55]. Według danych Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) ponad 70 krajów, w tym Wielka Brytania i kraje UE, zapewnia ochronę praw autorskich poprzez wypłatę tantiem z każdej dalszej odsprzedaży dzieł sztuk plastycznych autorom i ich spadkobiercom. Biorąc pod uwagę kraje UE, podstawowym mechanizmem napędowym było ustanowienie Dyrektywy 2001/84/WE, co nie ominęło również Ukrainy jako kraju rozwijającego się. W 2016 roku WIPO zorganizowała konferencję przed Stałym Komitetem ds. Praw Autorskich i Praw Pokrewnych (SCCR), na której w porządku obrad pojawiła się kwestia ważności świadomości prawnej państw członkowskich UE – badania ekonomicznego składnika wpływu prawa następczego na ochronę praw autorów dzieł sztuk plastycznych. W konferencji uczestniczyło około 200 delegatów, w tym przedstawiciele artystów, polityków, naukowców, delegaci z innych krajów itp. Większość znanych artystów poparła ważność wprowadzenia i prawnego zakotwiczenia prawa następczego w krajowym ustawodawstwie. Mankeur Ndiaye na tej konferencji podkreślił, że prawo następcze ze swojej natury zmierza do ustanowienia równowagi między prawami autorów a interesami ekonomicznymi tych, którzy handlują dziełami sztuk plastycznych. We Francji ADAGP (organizacja zbiorowego zarządzania prawami majątkowymi autorów) podjęła wysiłki na rzecz zapewnienia skuteczności, przejrzystości i prostoty, ułatwiając proces poboru oraz zapewniając, by wszystkie strony były dobrze poinformowane o stosowaniu prawa odsprzedaży, utrzymując stały kontakt z setkami galerii i innymi profesjonalnymi uczestnikami rynku sztuki. W 2016 roku ADAGP zebrała 12,8 mln euro, 8 mln z Francji i 5 mln z zagranicy, przy czym 43% artystów,
którzy otrzymali honorarium, byli żyjącymi artystami. Przedstawiciele brytyjskiej organizacji zbiorowego zarządzania Design and Artists Copyright Society (DACS) poinformowali na konferencji, że od chwili wprowadzenia prawa do wynagrodzenia z tytułu dalszej odsprzedaży (droit de suite) do krajowego ustawodawstwa w 2006 roku wypłacili ponad 50 milionów funtów szterlingów ponad 4000 artystom i ich spadkobiercom [1]. W Australii prawo do wynagrodzenia z tytułu dalszej odsprzedaży zostało wdrożone do krajowego ustawodawstwa w 2010 roku. Do października 2016 roku prawo to przyniosło już ponad 4,5 miliona dolarów australijskich dla ponad 1275 artystów jako sprawiedliwe wynagrodzenie za ponowną sprzedaż dzieł sztuk pięknych. Dane CISAC pokazują wartość prawa do wynagrodzenia z tytułu dalszej odsprzedaży dla twórców na poziomie globalnym. Zgodnie z raportem CISAC Global Collections za 2016 rok w krajach, w których prawo to istnieje, pomaga ono stworzyć łączną kolekcję tantiem w wysokości około 50 milionów dolarów amerykańskich (44,9 mln euro), co stanowi 25% całkowitej wartości światowych kolekcji dzieł sztuk pięknych. Podczas 35. sesji Stałego Komitetu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej ds. prawa autorskiego i praw pokrewnych (SCCR) współautorka Joëlle Farchy, profesorka Uniwersytetu Paryskiego, dodała, że prawo do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży nigdy nie przekroczy 12 500 euro (14 600 dolarów amerykańskich), ponieważ jest ograniczone dyrektywą. Powyższe stwierdzenie znajduje w praktyce odzwierciedlenie w ustawodawstwie, w szczególności Republiki Cypryjskiej. Ponadto 22 maja 2020 roku parlament Cypru zagłosował za przedłużeniem prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dzieł sztuki, które są sprzedawane za mniej niż 3 tys. euro, zapewniając w ten sposób dalsze wsparcie twórcom sztuki. Taki rozwój wydarzeń rozszerzył korzyści artystów z odsprzedaży, pozwalając im uzyskać dodatkowy dochód z tantiem za prace artystyczne po cenie nawet niższej niż 3 tys. euro. Oczekuje się, że taka zmiana sprzyja rozwojowi świata sztuki, zwłaszcza po wybuchu COVID-19, który spowodował wstrzymanie inwestycji w sztukę. Ważnym zadaniem WIPO w zakresie podnoszenia świadomości prawnej państw członkowskich była analiza i konsultacje dotyczące stosowania mechanizmów wdrażania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży. Na 36. sesji Komitet SCCR zgodził się utworzyć grupę roboczą złożoną z członków i zainteresowanych stron, która miała zdać Komitetowi sprawozdanie dotyczące praktycznych elementów prawa do autorskich potrąceń przy odsprzedaży dzieł sztuk pięknych. Na swojej 37. sesji Sekretariat przedstawił dokument SCCR/37/5, zatytułowany przez grupę roboczą ds. prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, który został odnotowany przez Komitet. Na swoich 38. i 39. sesjach Sekretariat przedstawił zaktualizowane informacje o bieżącej działalności grupy roboczej ds. prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży. W wnioskach grupy roboczej podnosi się kwestię możliwych ryzyk poniesienia przez handlarzy dziełami sztuk pięknych obciążeń administracyjnych i podatkowych, traktowanych jako nadmierny ciężar finansowy. W praktyce taki ciężar negatywnie wpływa na gospodarczy komponent systemu finansowego państwa oraz na ochronę praw autorów dzieł sztuk pięknych, ponieważ wypycha rynek sztuki w cień. Warto zgodzić się ze stwierdzeniem G. O. Androściuka dotyczącym możliwości oceny ukraińskiego rynku sprzedaży dzieł sztuki wyłącznie na podstawie oceny eksperckiej jawnych aukcji. Według takiej oceny rynku sztuki, na stan 2015 roku, obroty sięgają około 150–200 mln dolarów i to zaledwie 10% obrotu całego rynku sztuki [2, s. 56]. Oczywiście, że na stan 2021 roku takie liczby będą znacznie wyższe, ponieważ uznanie ukraińskich autorów z roku na rok tylko rośnie. Jednak główną przeszkodą dla ukształtowania krajowego prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży jest właśnie szara strefa biznesu w tej dziedzinie oraz brak mechanizmu wprowadzenia profesjonalnych uczestników takich obrotów, jak to zrealizowano w większości rozwiniętych krajów. Realizacja niezbywalnego prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży zakłada określony systemowy wykaz obowiązkowych warunków zapewniających prawną formę wykonywania tego prawa, a mianowicie: sprzedaż musi odbywać się z warunkiem jej publicznego charakteru, tj. dzieło sztuki musi zostać zbyte w drodze złożenia odpowiedniej oferty publicznej; sprzedaż musi być dokonywana przez odpowiedni podmiot – aukcję, galerię, salon, sklep itp.; sprzedaż musi być potwierdzona odpowiednim dokumentem (na przykład umową kupna-sprzedaży). Wszystko to bezwzględnie musi znaleźć odzwierciedlenie w działalności profesjonalnego uczestnika obrotu. Ponadto w ustawodawstwie Ukrainy nie ma wyraźnej wskazówki, że sprzedaż musi być dokonywana wyłącznie przez osobę prawną, a może być dokonywana także przez osobę fizyczną; do powstania obowiązku odprowadzenia tantiem z tytułu prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży wystarczy wyłącznie fakt publicznej oferty takiej czynności prawnej. W 2020 roku Ju. M. Handziuk badał kwestię krytycznego obciążenia podatkowego związanego z odsprzedażą dzieł sztuk pięknych, a mianowicie ogólny podatek, który ma zapłacić sprzedawca, sięga poziomu 39,5%, co negatywnie wpływa na przejrzystość takich operacji [3]. Większość transakcji sprzedaży dzieł sztuk pięknych, a mianowicie około 90% takich sprzedaży, odbywa się w drodze prywatnych operacji między sprzedawcą a kupującym, dlatego śledzenie takich operacji jest dość trudne. Kluczowym sposobem przezwyciężenia tego problemu jest obniżenie obciążenia podatkowego dla sprzedawców dzieł sztuk pięknych oraz wprowadzenie mechanizmu kształtowania profesjonalnych uczestników takich obrotów, jak pokazuje międzynarodowe doświadczenie wdrażania prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży do systemu prawnego. Jednak takie wdrożenie musi następować z uwzględnieniem ryzyk, które mogą wstrzymać działalność w zakresie sprzedaży dzieł sztuk pięknych. Większość sprzedawców dzieł sztuk pięknych dość krytycznie odnosi się do samego prawa do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży, ponieważ w razie surowej kontroli legislacyjnej tej sfery może nastąpić proces regresu zwrotu kosztów operacji związanych z tym prawem, biorąc pod uwagę znaczny odsetek nielegalnych operacji sprzedaży dzieł sztuk pięknych. W praktyce taka sytuacja na Ukrainie wyjaśnia się w następujący sposób. Obecnie większość nielegalnych sprzedawców dzieł sztuk pięknych prowadzi swoją działalność poprzez publiczną ofertę internetową, licząc na słaby mechanizm utrwalania naruszeń w środowisku internetowym. Jednak, naszym zdaniem, zarejestrowany w Radzie Najwyższej projekt ustawy nr 5644, który ma na celu ustanowienie zabezpieczenia i oglądu stron internetowych jako dowodów określonego przestępstwa, może spowodować upadek większości sprzedawców dzieł sztuk pięknych w razie ustalenia faktów publicznej oferty sprzedaży tych ostatnich. Jak to będzie wyglądać w praktyce – na razie nie wiadomo. Monsieur Dieng, przewodniczący SCCR i przewodniczący grupy roboczej 3 utworzonej przez WIPO, słusznie zauważył, że powinna zostać również stworzona ogólna mapa rynku sztuki, która pomogłaby skupić w sobie wszystkie obiekty sztuk pięknych i zawierałaby informacje o wycenie takich dzieł dla obiektywnego wyobrażenia o cenie. Ponieważ Ukraina nie ma odpowiedniego katalogu, rejestru ani innych oficjalnych danych, które określałyby zróżnicowanie cen w zależności od obiektu sztuk pięknych, ceny dzieł sztuk pięknych ustalane są przez samych sprzedawców lub przez rynek, bez angażowania do takich operacji jakiejkolwiek oceny eksperckiej. Powyższe rodzi ryzyko co do przejrzystości rzeczywistej ceny, za jaką mogą być sprzedawane dzieła sztuk pięknych, ponieważ rzeczywista cena
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
