Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Wrzący kocioł czy czarna dziura Europy? O powieści Jurija Szczerbaka „Martwa pamięć: głosy i krzyki” (Kijów: Jarosławiw Wał, 2021)

Слово Просвіти, №51 за 2021 рік

Mykoła HRYHORCZUK Jurij Szczerbak wybrał rzadki sposób podania materiału, w którym o tym samym wydarzeniu historycznym lub tej samej znaczącej postaci opowiadają jej naoczni świadkowie lub współcześni, wypowiadając się we własnym imieniu. Podobną metodę zastosował niezapomniany Mychajło Słaboszpycki w swojej powieści „Co zapisano w księdze życia: Mychajło Kociubynski i inni”, gdzie obraz „prozatorskiego impresjonisty” został naświetlony orkiestracją dziewięciu głosów jego znanych współczesnych. Ten sposób nie jest nowy. Mamy „Ewangelię”, gdzie obraz i czyny Jezusa Chrystusa zostały przedstawione w opisach czterech autorów. Naświetlenie tej samej postaci lub wydarzenia przez różnych świadków pozwala wszechstronnie (holograficznie) je obejrzeć i uzyskać obiektywny portret. Wydarzenia rozgrywają się w 2045 roku, od zwycięstwa reżimu „cyfrowej władzy ludowej” nad nacjonalistami. Służy to za swoisty zawiązanie akcji powieści. Głównym bohaterem jest akademik Andrij Ołeksandrowycz Zakrewski – kierownik podziemnego laboratorium, w którym jeszcze w sprzyjających czasach stworzono najnowszą program do rozpoznawania osób przez kamery monitoringu według piętnastu parametrów. Została ona przekazana rządowi generała Baluka w celu zdławienia oporu „ruchu narodowo-imperialnego”. Baluk nie wyczuwał stanu wewnętrznego w państwie, a wszystkie jego zamysły, jak pisze autor, „…szybko obróciły się w ohydny grymas porażki”. Do władzy doszedł reżim generała Barkasa (w przeszłości estradowego aktora), który nie znał ani historii tej ziemi, ani zwyczajów jej ludu. Ignoranci łatwo zdobyli to, o czym nigdy nawet nie marzyli. Korzystając z opracowań laboratorium, założyli bazę danych swoich przeciwników i zaczęli pozbawiać ludzi pamięci historycznej, zakazując lekcji historii w szkołach i na uczelniach, muzeów historycznych, zawodu archiwisty itp. Jednocześnie opracowywano wirus niepamięci, który mógł przenosić się z komputera na człowieka. Wiadomo bowiem, że pamięć historyczna zmienia zgraję człekokształtnych istot w naród, w naród. Chociaż wydarzenia w powieści dzieją się w dalekiej przyszłości, w znacznej mierze współbrzmią z obecnymi, które przeżywamy na Ukrainie w ciągu ostatnich trzech lat. Jeśli proroctwa Jurija Mykołajowycza w poprzednich powieściach w znacznej mierze się sprawdziły (na przykład dotyczące wojny Rosji przeciwko Ukrainie), to przewidzieć głęboki kryzys wewnętrzny, rozczarowanie samodzielnym życiem państwowym nie zdołał. To zmusiło go i całą twórczą inteligencję do zastanowienia się, co stało się z wolnomyślnym, utalentowanym narodem, który po uzyskaniu Niepodległości 30 lat temu, gospodarując na swojej ziemi, beztrosko postanowił pójść na manowce, zajrzeć w bezdenną otchłań niewolnictwa. Wysokie ideały wolności, równości, dobra zamienił na żądzę koryta i igrzysk. Nieczęsto w historii zdarza się, że niepodległe państwo dobrowolnie „kładzie głowę na pień pod topór zdobywcy”. Wychodzi na to, że nie mieliśmy pamięci, jak Polacy czy Żydzi. Nawet historii swojego rodu 80% nie pamięta głębiej niż dwa pokolenia. Doszło do tego, że „wstydzą się Hołodomoru, nie chcą pamiętać”. Dał o sobie znać także „beznarodowy plankton”, wyhodowany w ciągu kilku stuleci z rzędu. Sam zaś autor przyznaje: „Żadni obcy – nikt nie zniszczył Ukrainy tak, jak sami Ukraińcy”. Stała się ona „beznadziejnie zacofana według wszystkich europejskich wskaźników oraz braku sprawiedliwości w sądach i urzędach państwowych” – „czarną dziurą Europy”, krajem, „który nienawidzi swoich uczonych, lekarzy, filozofów, mędrców i proroków”. Tak Ju. Szczerbak przeszedł drogę od obrazu Ukrainy w poprzednich powieściach – „wrzącego kotła Europy” – do obrazu „czarnej dziury Europy”. I znajduje przyczynę: „Instrumentem nowego zniewolenia ludzi stała się iluzja wolności, pomnożona przez niepamięć”. Moskale napalmem przeszli się po Ukraińcach: powsadzali po Sybirach, nauczyli pić i przeklinać, zniewolili, zagonili do kołchozów, zmusili do zapomnienia ojczystego języka i pieśni, utraty pamięci przodków i sumienia narodowego. Setki lat działali otwarcie, znieważając i nienawidząc wszystkiego, co ukraińskie, wpajając naszemu narodowi poczucie niższości wobec Moskwy. Wśród dzielnego i sprawiedliwego narodu, uczciwego i porządnego, wyrośli łapówkarze, złodzieje i oszuści, spuchnięci od alkoholu niedołęgi, którzy sami siebie nie szanują. Upadek wykształcenia osiągnął katastrofalny poziom. I to na tle rosnącej liczby dyplomów uniwersyteckich. Teraz ulepić z tej populacji jeden naród jest niezwykle trudno. Moskiewscy okupanci są o wiele straszniejsi od Niemców. Niemcy byli obcy, „pfenkali-cwenkali” i nigdy nie mieli szans stać się swoimi. Moskale zaś maskowali się pod naszych, oszukiwali naród jedną wiarą, odziewali Ukraińców w swoje kufajki i czarne busłaty oraz zamieniali w katów swojego własnego narodu. Naród przestał interesować się przeszłością, bo uparcie walczył o egzystencję dzisiejszą. Autor przyznaje: „U Moskali najważniejsza jest kraj Rosja, choć biedna, choć głodna, ale – dowódca nad całym światem” (s. 137). Ukraińcy, „rozpijając z wrogami wódkę, modląc się do rosyjskich bogów, nie zauważali, jak rdza zdrady zjada konstrukcje państwowe”, przybliżając ich zgubę. Temu sprzyjało służalstwo wobec obcych, syte lenistwo oraz tradycyjne zdradziectwo i obojętność. Fabuła powieści jest karkołomna, ale nie skomplikowana. Krótko można ją spróbować przekazać tak. Po przejęciu władzy przez zgraję generała Barkasa zapanowuje reżim, który pod przykrywką tworzenia tak zwanej Kijowskiej Imperii prowadzi sprawę do zjednoczenia z Ordą i do likwidacji ukraińskiej państwowości. Powstało jasne zrozumienie, że „jesteśmy o krok od tej granicy, za którą jest rozpad państwa, chaos i ruina, zniszczenie narodu ukraińskiego…”. Siano chaos, który „tworzył iluzję wolności” z jednoczesnym wzmocnieniem elektronicznej kontroli nad społeczeństwem. Nastały czasy wirtualnej rzeczywistości i hybrydowości w działaniach: okupację nazywano wspólnym patrolowaniem, linię frontu – strefą wzajemnej kontroli, wojnę – wojnopokojem. Genetycznie buntownicy-niepodległościowcy, potomkowie anarchistycznego stepowego plemienia, Ukraińcy nie mogli tego znieść. Wyobrazić sobie rosyjski trójkolor na pomniku Niepodległości pośrodku Majdanu, donosy, godzinę policyjną, aresztowania, likwidację państwowości za pomocą zdrajców – tego nie mogli. W powieści Ordzie przeciwstawiają się siły narodowe w osobach Szalonego Jaremy – generała brygady z obozem marines pod Radomyślem, „kierownika wszystkich sił opozycyjnych”, który stworzył podziemny rząd ocalenia narodowego Ukrainy, akademika dwóch ukraińskich akademii Zakrewskiego i jego synów Swiatosława i Myrosława, pana Ihora Brajta – aspiranta Zakrewskiego, dziennikarki Tetiany Szelest, „jaszczurki” – snajperki Juli Kozeroh i innych. Sąd ludowy opozycji wydał Barkasowi wyrok śmierci za zdradę stanu i wszystkie zbrodnie przeciwko Ukrainie. O demokracji i głosowaniu ludowym nie było już mowy. Dlatego przygotowywano powstanie i zamachy terrorystyczne. Trzeba zauważyć, że w powieściach Jurija Szczerbaka wszędzie pokłada się nadzieję na ratunek Ukrainy w wojskowych. Ale w ich szeregach cały czas czegoś brakuje, trudno odnaleźć lidera. Punkt kulminacyjny powieści następuje, gdy kierownictwo Libertariańskiej Republiki Ukraina (LIBRU) i Ordy (Organizacji Rewolucyjnych Państw Azji) zebrało się, by utworzyć sojusz i podpisać tajne porozumienia. A istotą porozumień był podział kraju. Ordzie oddają Wschodnią Ukrainę po Dniepr. „Rosjanie żądają oddania wylęgarni nacjonalizmu Galicji i Wołynia – Polsce, Zakarpacia – Węgrom, Bukowiny – Rumunii”. Nieogarniona przestrzeń Ordy pod skrzydłami orłów i smoków, której nikt nie mógł pokonać, teraz miała straszyć Zachód jeszcze bardziej. Zamiast Trzeciego Rzymu (Moskwy) ma pojawić się Drugi Jerozolim – Kijów. Tutaj w Peczenihach, pod Charkowem, wszystko było gotowe do podpisania. Czekano tylko na przywódcę LIBRU, który spóźniał się w Wyszogrodzie z powodu przedawkowania koksu poprzedniego dnia. W składzie grupy dywersyjnej pod dowództwem pułkownika Swiatosława Zakrewskiego, snajperka Julia także czekała w swojej dalekiej zasadzce, kiedy z pałacu obrad wyjdą na świeże powietrze główni sygnatariusze. Wtedy miało spełnić się powiedzenie, że „od tronu do szafotu jeden krok”. Jednak, gdy z pałacu wyszli wszyscy w jednakowych maskach, niespodziewanie, bez rozkazu, Julia rozpoczęła strzelaninę. Kilku kierowniczych urzędników z LIBRU padło martwych. W odpowiedzi ochrona szczytu rozpoczęła szaloną strzelaninę. W rezultacie szczyt został zerwany. Akt kapitulacji państwa w Peczenihach udało się zerwać. Julię od śmierci ratuje Swiatosław, zasłaniając ją w ostatniej chwili własnym ciałem. Sam przy tym odnosi ciężkie rany. Prawie wszyscy jego bojownicy zginęli. Jaremie, który przyleciał na pomoc, udało się wyciągnąć Julię i Swiatosława z tego piekła. Ale uratować Swiatosława nie udało się... I tutaj Ju. Szczerbak szczegółowo opisuje uczucia ojca, który był obecny przy odchodzeniu syna w lepsze światy. On sam przeżył niedawno bolesną stratę swojego syna Jarosława. Nastaje „cichy smutek pożegnania z iluzją wiecznego życia” i zrozumienie „tymczasowości świata, w którym istniejesz”. To niesprawiedliwe, kiedy rodzice chowają swoje dzieci, a nie odwrotnie. Im dłużej żyjesz, tym więcej śmierci widzisz. Długowieczność jednych kupowana jest jakby kosztem innych istnień. Znikają całe klastry ludzi: krewni, przyjaciele, współpracownicy, znajomi. Człowiek wygląda jak biorobot, cielesna powłoka mechanizmu informacyjnego, zaprogramowanego przez Boga do przekazywania przez geny informacji dziedzicznej następnym pokoleniom. Jest tylko

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn