Strona · s. 13strona oryginału ↗
Sam na sam z literaturą
Слово Просвіти, №51 за 2021 рік
– Jewhen Baran – to zjawisko społeczne czy doświadczenie jednostki, która stworzyła się sama? – To historia człowieka, który szedł drogą, nie zawsze rozumiejąc, dokąd idzie i po co. Coś lub ktoś trzymał tego człowieka na drodze. Jestem wdzięczny swojej mamie Mychajłynie Iwaniwnie Baran (1929–2017), swojemu wykładowcy uniwersyteckiemu Iwanowi Ouksentijowyczowi Denysiukowi (1924–2009), profesorowi Uniwersytetu Lwowskiego, oraz kierownikowi naukowemu mojej rozprawy kandydackiej w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy Rostysławowi Sofronowyczowi Miszczukowi (1945–1994). Bez tych ludzi i ich wsparcia moja biografia byłaby radykalnie inna. Bo nie raz była pokusa rzucić wszystko i rozpocząć coś innego. Pamiętam, jak przywoziłem do domu książki, to moja mama, która pracowała jako nauczycielka języka ukraińskiego i literatury, z żalem mówiła: „Szkoda, że nie jesteś budowlańcem, już byś się dawno wybudował…”. Wydałem kilka książek eseistycznych, w których jest dużo kontekstu biograficznego, w szczególności „Sam na sam z literaturą” (2007), „W niewoli stereotypów” (2009), „Lata dziewięćdziesiąte na opak” (2011), „Czekoladowa Ukraina” (2016), „Niedopisana księga” (2016), „Niedopisana księga. Część inna” (2016), „Mówi Jewhen Baran” (2018), „Z Księgi Żywych” (2021)… Anatolij ZBOROWSKI, dyrektor Irpieńskiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego Iwan Riabczuk wyrósł w wyszywanym świecie ukraińskiej kultury ludowej. Jego mama Wira Pawliwna całe życie wyszywała – ikony, ręczniki, obrazy, zasłony, obrusy. Chata była w wyszywankach. Nic dziwnego, że obaj synowie wybrali zawód artystyczny. Wiktor został rzeźbiarzem, a Iwan zafascynował się muzyką. Ukończył Lwowskie Studium Muzyczne i Nieżyński Instytut Pedagogiczny im. Mikołaja Gogola. Od 1970 do 2009 roku wykładał dyrygenturę chóralną i orkiestrową w Umańskim Studium Pedagogicznym im. T. H. Szewczenki i jednocześnie grał na domrze w orkiestrze instrumentów ludowych tej samej placówki edukacyjnej. Orkiestra była laureatem różnych konkursów. Na czterdziestolecie Iwana Iwanowycza mama wyszyła ręcznik ze słowami: „Niech ci się wiedzie, synu”. Mamy już nie ma, a jej życzenie szczęścia jest przed oczami syna. Iwan Riabczuk wspomina, że trochę pomagał mamie wyszywać tło na ikonach. Także za życia mamy wyszył portret Tarasa Szewczenki i wiersz „Testament”, potem wiersze „Myśli moje” i „Płynie woda”. Ale szczególnie zafascynował się wyszywaniem Nie przyjmijcie tego za pychę prowincjonalnego literata. Ostatnie trzydzieści lat tylko to robię, że opowiadam swoją historię i historię swojej rodziny przez pryzmat przeczytanych książek. – Które ze swoich książek pisarz Jewhen Baran wyróżnia najbardziej spośród napisanych przez lata pracy twórczej? – Nie mam ich tak dużo, jak na krytyka, eseistę i literaturoznawcę. Zdaje się, 18 + 2 książki przekładów z polskiego. A jeszcze ponad 30 opracowanych książek, które też uważam za swoje, bo wiele włożyłem, aby wydać utwory tych autorów, przywrócić ich nazwiska do świadomości czytelniczej (Tarasa Franki, Wasyla Stefanyka, Jurija Stefanyka, Olhy Duczymińskiej, Mychajła Moczulskiego, Mykoły Jewszana, Antona Morhowskiego i in.). Najdroższą pozostaje pierwsza – „Zamach na miraże” (1997), książeczka esejów w projekcie „Morena. Dziennik jednego autora”, który wychodził we Lwowie z inicjatywy Bohdana Smolaka i Ołeksandra Gordona. Także dwie książeczki, wydane w tym jubileuszowym roku – „Z Księgi Żywych” (2021) i „25 monologów o literaturze” (2021). – Skąd tyle nagród? Pod jakim szczęśliwym miesiącem się urodziłeś? – Jest u tarnopolskiego humorysty Bohdana Bastiuka (1949–2014) humoreska o szkole, gdzie nauczycielka przez noc z ucznia-nieuka zrobiła prymusa. Kiedy inspektor ją zapytał, jak jej się to udało, ta odpowiedziała: „Nie wiem…”. Ja nigdy za nimi nie goniłem i nigdy nie unikałem. – Jaka nagroda jest dla Pana najbardziej pamiętna? – Dwa wyróżnienia. Pierwsze – medal jubileuszowy na 200-lecie Szewczenki Rady Obwodowej i Obwodowej Administracji Państwowej w Czerkasach, który wręczyła mi jesienią 2014 roku ówczesna przewodnicząca Czerkaskiej Rady Obwodowej Wałentyna Kowalenko. Przyjechaliśmy późnym wieczorem do Czerkas i mieliśmy wtedy spotkanie, na którym odbyło się niespodziewane dla mnie wręczenie odznaczenia. Drugie – odznaczenie dziennikarza z Kałusza Wasyla Moroza (1947–2019), który zaprosił kilku literatów do szkoły, gdzie uczył się jego wnuk i wręczył mi nagrodę oraz dyplom laureata festiwalu literackiego „Grono”. Odznaczenie oryginalne: w ramce – żelazna hrywna i zasuszony kwiat szarotki. – Jaką organizację Pan teraz kieruje i co przyczyniło się do jej powstania? Jaka jest jej rola w społeczeństwie? – Od listopada 2020 roku wraz z przyjaciółmi wznowiłem pracę Towarzystwa Pisarzy i Dziennikarzy im. Iwana Franki (zarejestrowałem latem 2021 roku). Takie Towarzystwo działało w Galicji od 1925 do 1939 roku, wśród jego kierowników byli Bohdan Łepkyj, Wasyl Stefanyk, Andrij Czajkiwski, Wasyl Szczurat i Roman Kupczynski. Przez rok pracy przeprowadziliśmy około pół setki różnego rodzaju wydarzeń: prezentacji, spotkań, wieczorów (mamy dobrze ułożoną współpracę z biblioteką obwodową im. Iwana Franki), wydajemy swoje almanachy, bierzemy udział w otwarciu wystaw literackich, razem z muzeum literackim Przykarpatia (to w warunkach pandemii). Przynajmniej na tle lokalizacji pracy regionalnej organizacji związkowej, nasza organizacja społeczna prowadzi ciekawą pracę kulturalno-oświatową. – Co w ogóle dzieje się w środowisku pisarskim ukraińskiego piśmiennictwa? – Związek stracił wagę jako organizacja społeczna z autorytatywnym głosem. Skrajnych szukać nie będę, bo wszyscy pisarze, tak czy inaczej, są winni takiemu stanowi. Wagę na siebie próbuje brać PEN-Club na czele z Andrijem Kurkowem. Ale próby przekształcenia pisarskiej braci w swoisty klub zainteresowań, niechby i ze światową marką, nie wyprowadzają piśmiennictwa na pierwsze role w życiu społeczno-kulturalnym. – A w społeczeństwie? – Społeczeństwo jest rozwarstwione: jedni walczą, inni zarabiają, trzeci przeżywają, czwarci czekają na wielką wojnę. Tak żyjemy. Możliwe, że ta wojna, która wyjdzie z hybrydowego stanu, zdoła wstrząsnąć społeczeństwem, przynajmniej tymi, którzy w niej przeżyją. – Jaka pozycja dzisiejszych literatów przeważa? – Chwytaj wszystko, co możesz. To dobrze widać na tle pracy tak zwanego Komitetu Szewczenkowskiego. Takiego cynizmu Szewkom nie znał od czasów Chruszczowa. Próby poszczególnych literatów, by stać się głosem pokolenia, mimo wszystkich starań, są nieznaczne. Chociaż jest kilku pisarzy, którzy próbują wyjść poza ramy estetycznych wojen i konfrontacji i stać się przynajmniej głosem myślącej wspólnoty. – Jakie są Pana plany na przyszłość? – Mi już późno coś zmieniać. Będę robić to, co umiem i kocham, nie zważając na brak akceptacji i uprzedzenia, których mam niemało. Planuję opracować książkę utworów pisarza i pedagoga Dmytra Makohona (1881–1961), ojca Iryny Wilde, który długie lata żył i jest pochowany w Iwano-Frankiwsku. A tam zobaczę. Będzie wojna – pójdę na wojnę. Jeśli nie bronią, to słowem będę walczył.
Już za późno, bym oddał ukraiński świat tylko ze strachu. – Przekłady z polskiej poezji Bożeny Boby-Dygi. Dlaczego właśnie ona? – Dlatego, że w 2007 roku, kiedy po raz pierwszy z Ołeksandrem Gordonem trafiłem na festiwal poezji w polskiej Krynicy, poznałem tę utalentowaną poetkę. Razem z Gordonem wydaliśmy pierwszą książeczkę jej wierszy. Potem poznałem Bożenę z Wiktorem Melnykiem, ten – z Mykołą Martyniukiem i Kateryną Dewderą. Słowem, miałem lekką rękę do rozpowszechniania wierszy Bożeny Boby-Dygi w Ukrainie. – Kto jest przykładem w pracy literackiej? Kto zasila Pana inspiracją? – Wymieniłem już literaturoznawców Iwana Denysiuka i Rostysława Miszczuka. Uważam się za ich ucznia. W literaturze taką osobą nazywam Wołodymyra Bruggena (1932–2018), krytyka, tłumacza i aforystę z Charkowa. Wiele dało mi dla rozwoju literackiego obcowanie i przyjaźń z Petrem Soroką (1956–2018) i Wasylem Słapczukiem. – Jest Pan członkiem kilku związków, a jednym z nich jest dziennikarski. Jak Pan pracuje w tym nurcie? – Jako dziennikarz publikowałem od 1988 roku w gazetach różnego kalibru, od ogólnoukraińskich, diasporowych po rejonowe i miejskie, materiały publicystyczne, literacko-krytyczne, literaturoznawcze, występowałem jako felietonista. Teraz skupiłem się tylko na literaturze. Publikuję swoje materiały na różnych stronach, iluzję kontaktu daje Facebook. Dużo czytam. W końcu człowiekowi potrzeba niewiele. Pamiętacie u Roberta Rożdiestwienskiego? “Żeby szukał i znajdował. Żeby miał jednego wroga i jednego przyjaciela. Żeby żyła mama, tyle ile jej trzeba żyła”. Rodzice moi zmarli, są rzeczy nieodwracalne. Smucę się, ale i rozmawiam z nimi często. Chcę, żeby dzieci były zdrowe i żona, która mnie wspiera. A wszystko inne, prawie jak w tym wierszu. I ja póki co nie zamierzam składać rączek i czekać, aż pogoda przyjdzie z morza… Wywiad przeprowadziła Julia ŁYSKUN-JAWORSKA, tłumaczka, poetka, przewodnicząca Kamieniecko-Podolskiego oddziału Ogólnoukraińskiej organizacji społecznej “Ukraiński klub”. europejskiej jedności zaczęli wyszywać w mieście Taurogi, a kontynuowali pracę w Wilnie i Trokach. W Taurogach mer miasta również wziął udział w wyszywaniu symbolu jedności Europy. Kiedy Ukraina zostanie członkiem Unii Europejskiej, kopię Ręcznika europejskiej jedności podarują kierownictwu tej organizacji. Część wystawy “Wyszyty Kobziarz” Iwana Riabczuka przy wsparciu ukraińskiej społeczności na Litwie była eksponowana w Wilnie i Taurogach, a za sprawą Kongresu Ukraińców w Łotwie została zaprezentowana w miastach Ryga i Jełgawa. Za sprawą Niny Mychajłyszyn, która była kierownikiem artystycznym Kijowskiego obwodowego centrum twórczości ludowej, wystawa Iwana Riabczuka “Wyszyty Kobziarz” była eksponowana prawie we wszystkich miastach Kijowszczyzny, a także w Muzeum Hetmaństwa, Domu-muzeum Tarasa Szewczenki oraz w innych placówkach kultury i oświaty w Kijowie. Umanianie również mieli okazję zobaczyć haft swojego rodaka. Pod względem liczby wyszytych wierszy Tarasa Szewczenki i umiejętności pokazania swoją sztuką związku twórczości Kobziarza z naszymi czasami – Iwanowi Riabczukowi nie ma równych. I dzisiaj twórca niezwykłej Szewczenkiady kontynuuje swoje dzieło. Z Jewhenem Baranem poznał mnie jeden z czołowych ukraińskich krytyków literackich, który w swoich badaniach współczesnego słowa artystycznego nie raz pochlebnie wspomina to nazwisko. Znalazłszy go na Facebooku (pan Jewhen mieszka w Iwano-Frankiwsku), ze zdziwieniem zwróciłam uwagę nie tylko na desperackie, odważne i żywe słowo pisarza, ale i listę jego nagród literackich: 13 najwyższych odznaczeń i 20 nagród w różnych kategoriach! Mój rozmówca – literaturoznawca, eseista, kandydat nauk filologicznych, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Jewhen Mychajłowycz Baran.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
