Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ołeksandr ŻYHUN: „Ukraińska muzyka staje się organiczną częścią europejskiego dziedzictwa”

Слово Просвіти, №51 за 2021 рік

Kontynuujemy zapoznawanie czytelników z laureatami Narodowej Nagrody im. Szewczenki 2021 roku. Dzisiaj naszym gościem jest Ołeksandr Żyhun – znany chórmistrz, dyrygent symfoniczny, aktywny działacz w dziedzinie muzyki chóralnej i symfonicznej, artysta ludowy Ukrainy, kawaler pięciu orderów, laureat licznych ogólnoukraińskich i zagranicznych nagród. Jego najważniejszym wkładem w sztukę narodową nowej ery jest stworzenie Narodowej Akademickiej Kapeli Chóralnej „Poczajna” Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, której niezmiennym kierownikiem artystycznym pracuje od ponad trzydziestu lat. Osiągnięcia artystyczne Ołeksandra Żyhuna stały się możliwe dzięki pasjonarności jego osobowości, jego oddaniu jednemu celowi: przywrócić do obiegu kulturalnego XXI wieku znane lub zapomniane arcydzieła naszych wielkich mistrzów Artemija Wedela, Maksyma Berezowskiego, Mykoły Dileckiego, Mykoły Łysenki, Mykoły Łeontowycza, Kyryła Stecenki, Mychajła Werykiwskiego, Jakiwa Jacynewycza i wielu innych... A Narodową Nagrodę im. Szewczenki artysta otrzymał za wysokiej klasy programy koncertowe ostatnich lat. Oto co opowiedział Ołeksandr Iwanowycz o swojej drodze do sztuki korespondentowi „Słowa Proświty”. – Proszę opowiedzieć o początkach swojej twórczości. – Urodziłem się w osadzie Słoboda byłego rejonu buryńskiego na Sumszczyźnie w rodzinie wiejskiej inteligencji – pedagoga i inżyniera. Ojciec, Iwan Stepanowycz, miał silny, piękny bas, dobrze znał się na ukraińskich pieśniach i lubił je śpiewać. Matka, Polina Andrijiwna, wspierała moją pasję do muzyki i chęć samodzielnego wypróbowania wszystkiego, co brzmi – fortepian, akordeon, trąbka, gitara… Grałem w orkiestrze dętej, byłem solistą w chórze szkolnym. A w latach młodzieńczych tworzyłem zespoły instrumentalne i wokalne. Po ukończeniu szkoły średniej wstąpiłem do Kijowskiego Instytutu Politechnicznego. Właśnie tam przyłączyłem się do sztuki śpiewu chóralnego. Już wtedy stworzyłem chór wydziałowy i zostałem jego kierownikiem. Podczas studiów byłem także jednym z najaktywniejszych uczestników i starostą znanego zespołu śpiewaczego – kapeli chóralnej KPI, którą kierowali znani chórmistrzowie Witalij Łysenko, Lidija Padałko, Wiktor Ikonnyk. To właśnie W. Ikonnyk, ten utalentowany muzyk i działacz chóralny, odegrał decydującą rolę w moim życiowym wyborze. Już wtedy postanowiłem skoncentrować swoje nowe poszukiwania zawodowe na niwie artystycznej – zostać dyrygentem chóralnym. Po ukończeniu instytutu pracowałem w Kijowskich Zakładach Stempli i Pras na stanowisku technologa, a później przez 15 lat byłem głównym technologiem. Ale gdziekolwiek pracowałem czy studiowałem – wszędzie tworzyłem chór z akademickim sposobem śpiewania. I takich chórów było aż siedem! Mając już znaczne doświadczenie i praktykę pracy z chórem, rozpocząłem naukę w Kijowskim Instytucie Kultury, gdzie trafiłem do klasy dyrygentury znanego chórmistrza Mychajła Hryłyszyna. Tam opanowałem zawodowe tajniki pracy z chórem, przeczytałem góry literatury nutowej i jednocześnie miałem możliwość w praktyce wykorzystywać zdobyte umiejętności. – W końcu stworzył Pan własny zespół chóralny. – Kapela chóralna „Poczajna” została przeze mnie założona w 1986 roku w Kijowie na Podolu. Zespół ten był unikalny pod względem składu. Weszli do niego nieprofesjonalni, ale oddani ukraińskiej muzyce i duchowym priorytetom narodu śpiewacy. Zespół osiągnął znaczące sukcesy na niwie wykonawczej. „Poczajna” ma w repertuarze ponad pięćdziesiąt pełnowartościowych programów chóralnych! W 1989 roku zorganizowałem pracę na stałej podstawie prób chóru Kijowskiego Instytutu Politechnicznego. Dzisiaj jest to ludowa kapela chóralna imienia Lidiji Padałko, którą kieruję już ponad dwadzieścia lat. Niedługo przed ogłoszeniem Niepodległości Ukrainy zorganizowałem i stanąłem na czele pierwszego i jedynego na Ukrainie Domu Dziedzictwa Chóralnego „Poczajna”. W cerkwi Mykoły Nabereżnego stworzyłem warunki do powstania tak znanych na Ukrainie chórów jak „Freski Kijowa”, „Kijów”, chórów męskich „Bojan”, „Czumały”, chóru nauczycieli obwodu kijowskiego, kapeli weteranów KPI. Jak twierdzą muzykologowie, odegrały one ważną rolę w rozwoju wykonawstwa chóralnego na Ukrainie. W 1990 i 1992 roku zostałem inicjatorem i organizatorem dwóch Międzynarodowych Świąt Muzyki Ukraińskiej, przyуроczonych do 375-lecia Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” oraz 1300-lecia Czernihowa. Na tych świętach występowały czterdzieści dwa chóry z pięciu krajów świata. Oba festiwalowe wydarzenia nazwano potężnym bodźcem do badania dorobku ukraińskich kompozytorów w dziedzinie gatunków sakralnych, odnowienia utraconych tradycji śpiewu chóralnego, wykorzystania w praktyce pedagogicznej konserwatoriów, szkół muzycznych duchowego dziedzictwa artystycznego. Podczas pierwszego święta dokonano nagrania studyjnego dwunastu zespołów w celu wydania trzech płyt z muzyką duchową, nakręcono dwa filmy wideo, nagrano transmisję telewizyjną koncertu finałowego w Narodowej Operze Ukrainy. – Z czasem Pana współpraca twórcza z Akademią Kijowsko-Mohylańską stała się ściślejsza? – Uważam, że działalność kapeli „Poczajna” rozkwitła po tym, jak ta uczelnia objęła chórzystów swoim patronatem. Stało się to w 1994 roku. A już w następnym roku wprowadziłem coroczne chóralne akademie świąteczne, które uważano za prawdziwą ozdobę życia muzycznego Kijowa. Jeszcze wtedy odkryłem przed ukraińską społecznością zapomniane dziedzictwo muzyczne Artemija Wedela (1767–1808). I od tego czasu już wiele lat zajmuję się badaniem twórczości i drogi życiowej tego ukraińskiego kompozytora epoki baroku, absolwenta Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Udało mi się znaleźć miejsce na stołecznym Podolu, gdzie mieszkał i spoczął Artemij Wedel, a także przeprowadzić atrybucję autografów utworów kompozytora. Właśnie kapela „Poczajna” jako pierwsza na Ukrainie zaczęła wykonywać program koncertowy z autografów Artemija Wedela. Głównym obiektem moich zainteresowań twórczych jako dyrygenta symfoniczno-chóralnego stała się muzyka wielkich form syntetycznych: oratorium, kantata, liturgia, msza, requiem itd. W wykonaniu tych monumentalnych utworów zawsze dążę do osiągnięcia dramaturgicznego rozwinięcia tematu, organicznego połączenia w jedną całość różnych pod względem specyfiki chórów, solistów, orkiestry symfonicznej. Mówią, że szczególnie właściwe są mi freskowość obrazów dźwiękowych, nasycenie odtwarzanych emocji, wyrazistość interpretacji zamysłu artystycznego. – Nie ominął Pan w swojej twórczości także jednej z największych tragedii w historii ludzkości. – Dla uczczenia pamięci ofiar Hołodomoru na Ukrainie już w 2003 roku zorganizowałem i corocznie prowadzę wraz z Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta” im. Tarasa Szewczenki ogólnoukraińską akcję kulturologiczną „Prawda żywa”. Najczęściej odbywa się ona w Narodowej Operze Ukrainy, gdzie wykonywana jest IV Symfonia-Requiem O. Jakowczuka z udziałem kapeli „Poczajna” oraz innych zespołów chóralnych i orkiestr symfonicznych. Oprócz Kijowa, requiem brzmiało w Połtawie, Sumach, Czernihowie. Napisane do wierszy. W centrum – Ołeksandr Żyhun W. Juchymowycza na początku 1990 roku, utwór ten po raz pierwszy w ukraińskiej muzyce poruszył przemilczany dotąd temat Hołodomoru. Słowem i muzyką głęboko odzwierciedla on tragiczną kartę historii naszego narodu, a jednocześnie środkami artystycznymi potwierdza wzniosłą ideę nieśmiertelności narodu. – Wśród tych, z którymi aktywnie współpracujecie, jest Wiktor Stepurko. – Z tym kompozytorem łączą mnie stałe kontakty twórcze. Jednym z najciekawszych wydarzeń XIII międzynarodowego festiwalu „Muzyczne premiery sezonu” (9 kwietnia 2003 roku) prasa nazwała premierę napisanej przez tego kompozytora ukraińskiej mszy prawosławnej „Dogmaty Bogurodzicy”, która poświęcona jest świętemu Dymitrowi Tuptało (Rostowskiemu). Utwór ten wykonywała kapela „Poczajna” wraz z orkiestrą „Kijowska Kamerata”. Nieco później, 21 maja 2004 roku, zabrzmiała „Liturgia spowiednicza” W. Stepurki na recytatora, solistów, chór, organy i orkiestrę symfoniczną. A 13 maja już następnego roku, również w ramach „Muzycznych premier sezonu”, odbyło się wykonanie oratorium tego kompozytora pod tytułem „Akademia Kijowsko-Mohylańska” z udziałem Państwowej Estradowo-Symfonicznej Orkiestry Ukrainy. 12 czerwca 2004 roku odbyło się premierowe wykonanie pierwszej ukraińskiej oratorium „Duma o dziewce-brance Marusi popównie Bohusławce” Mychajła Werykiwskiego, przypadające na 80. rocznicę jej napisania. Szczęśliwy los spotkał także fantazję chóralną tego kompozytora „Hajdamacy” (1919). Wraz z kapelą „Poczajna” również przywróciliśmy ją do życia. Stało się to 25 maja 2005 roku, podczas obchodów rocznicy powtórnego pochówku Kobziarza na Czerneczej Górze. Fantazja była wykonywana w ramach mojego projektu artystycznego „Kantata Szewczenkowska”. Wraz z utworami W. Werykiwskiego zabrzmiały także kantaty i chóry „Biją progi”, „Raduj się, niwo niepolana” M. Łysenki, „Szewczence” K. Stecenki, „Chustka”, „Nad rzekami wokół Babilonu” L. Rewuckiego, „Testament” B. Latoszynskiego. Koncert odbył się w wypełnionej po brzegi sali Narodowego Pałacu Sztuki „Ukraina”. – Owocne związki twórcze i osobiste łączyły Pana również z wybitnym kompozytorem współczesności Alemdarem Karamanowem (1934–2007)? – Bardzo zainteresowały mnie duchowe poszukiwania słynnego kompozytora, jego śmiałe wyjścia nawet w sferę transcendencji. Pod tym względem przełomowy stał się rok 2006: kapela „Poczajna” jako pierwsza na świecie wykonała „Requiem” Karamanowa (18 kwietnia), po raz pierwszy na Ukrainie – oratorium „Stabat Mater” (25 czerwca). Światową sławę zdobyła także premiera światowego cyklu Karamanowa „Dokonało się” (13 grudnia). Zdaniem obecnej na koncercie siostry kompozytora S. Kryłatowej: „Muzyka Requiem wywierała po prostu magnetyczny wpływ, chciało się jej słuchać wciąż od nowa i doskonale rozumiałam, że ten magnetyczny ładunek, zawarty w stworzonym przez Alemdara tekście muzycznym, był nie tylko zrozumiały dla dyrygenta. Ołeksandr Żyhun włożył w wykonanie swój własny magnetyzm, swoją potężną energię i moc, godną tej olbrzymiej, kosmicznej muzyki”. Dzięki rezonansowi ukraińskich premier jego muzyka zaczęła brzmieć w różnych krajach. „Uważałem – wyznawał Karamanow – że moja kariera się zakończyła. Że trumna mojej niepamięci jest już zbita. I nagle ten wybuch! To zaczął Ołeksandr Żyhun… To był palec Boży, inaczej nie da się tego wyobrazić”. – Co udało się Panu osiągnąć w ostatniej dekadzie? – 20 grudnia 2011 roku wielkim koncertem jubileuszowym w Narodowej Filharmonii Ukrainy „Poczajna” świętowała 25-lecie od dnia założenia. W tragiczne dni Rewolucji Godności pod moim kierownictwem odbyła się premiera oratorium słowackiego kompozytora Bohuslava Martinů „Gilgamesz” (1959). U podstaw utworu legł starożytny zabytek piśmiennictwa o sławionym przez swój lud władcy cywilizacji sumeryjskiej Gilgameszu. Fabułę oratorium stanowi filozofia życia i działalności człowieka, znaczenie lidera narodu dla ludu, ocena jego trudów przez wieki. Znalazłem i odnowiłem tę partyturę do wykonania po długich poszukiwaniach w wielu krajach europejskich. Wśród swoich osiągnięć chciałbym także wymienić wykonanie oratorium „Widowisko Bożonarodzeniowe” (14 maja 2014 roku) oraz symfonii pieśni „Drogą czumacką” (9 czerwca 2015 r.), których autorem jest współczesny ukraiński kompozytor z Charkowa Jurij Alżniew. Jego utwory mają głęboką podstawę narodową i przeważnie bazują na ukraińskich tradycjach folklorystycznych w gatunku muzyki wokalno-symfonicznej, co jest naturalnie niezbędne dla zachowania i rozwoju narodowej kultury duchowej naszego narodu. Kapela „Poczajna” bierze udział w wielu festiwalach muzyki chóralnej zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. Często występujemy na takich festiwalach, jak „Muzyczne premiery sezonu”, „Kyiv Music Fest”, „Złota jesień”, festiwal etnograficzny „Złota Ruś”, Ogólnoukraiński festiwal sztuki i kultury duchowej oraz innych. Wiele koncertów kapeli odbyło się w różnych miastach Ukrainy: Czernihowie, Ostrogu, Lwowie, Perejasławiu, Użhorodzie, Połtawie, Dnieprze, Białej Cerkwi. Chór występował także w Pradze, Warszawie, Krakowie, Lublinie, Wiedniu i innych miastach świata. Staram się stać na straży duchowych amuletów człowieczeństwa, mentalnej szlachetności i intelektualizmu narodu. – Już wiele lat istnieje Narodowa Nagroda Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Czy była, Pana zdaniem, potrzeba tworzenia jeszcze Narodowej Nagrody Szewczenkowskiej? – System nagród i wyróżnień pozostał nam jeszcze z czasów radzieckich, komunistycznych. Proszę spojrzeć, kto otrzymuje te wyróżnienia – artyści, którzy znajdują się blisko władzy, zespoły, które mają przyzwoite finansowanie państwowe. W istocie otrzymują oni nagrodę za swoją zwykłą pracę. A należy ją wręczać za prawdziwe poświęcenie. Mnie pięć razy wysuwano do Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Za mną stoi zwykły chór amatorski, który wydobywa z głębin prawdziwe perły ukraińskiej kultury, jednak Narodowy Komitet Szewczenkowski ma inne priorytety. A założyciele Narodowej Nagrody Szewczenkowskiej patrzą na wyniki pracy. Wyróżniają właśnie tych, którzy naprawdę pomagają rozwojowi ukraińskiej kultury narodowej. Dlatego to wyróżnienie jest dla mnie szczególnie cenne. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn