Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

PIELĘGNOWAŁ SŁOWO JAK OGRÓD (w 85. rocznicę urodzin Mykoły Łukasza)

Слово Просвіти, №52 за 2004 рік

19 grudnia, w dniu Świętego Mikołaja, cała ukraińska społeczność kulturalna czci pamięć genialnego tłumacza Mykoły Łukasza. Mówić o roli M. Łukasza i jego wkładzie w kulturę ukraińską nie jest łatwo. Jak mawiał Jewhen Swerstiuk: „Mykoła Łukasz to postać, o której nie można mówić w porządku wyliczania tego, co zostało zrobione. On jest większy – należy do tych nosicieli pamięci narodowej, na których trzyma się tradycja... Efektywność życia takich ludzi nie mierzy się gotowym produktem. Mają oni wielki fermentujący wpływ na życie i na swoje otoczenie”, i bez wątpienia na przyszłość. I jest całkowicie zrozumiałe, że z biegiem czasu obecność M. Łukasza w kulturze ukraińskiej tylko rośnie. I rzeczywiście, im bardziej czas oddziela nas od niego, tym wyraźniej i wielowymiarowiej wyłania się jego obraz: jako tłumacza, oryginalnego poety, wysoko wykształconego literaturoznawcy, leksykografa. Lecz przede wszystkim M. Łukasz był zakochany w rodzimym słowie, był głębokim znawcą języka ukraińskiego, jego obrońcą. niby ukraińskie, a samego języka ukraińskiego nie ma” i, parafrazując słowa A. Malyszki, dodawał: Pozostał język słownikowy, A ukraińskiego nie ma! Rezultatem tych rozważań stały się przekłady, w których czuć niezmierną miłość i szacunek do znieważanego przez długi czas języka ukraińskiego, dążenie do odrodzenia jego pierwotnego piękna, pokazania jego potęgi i głębi. Mobilizując najszersze warstwy ukraińskiej leksyki i frazeologii, M. Łukasz zademonstrował potencjalne możliwości języka ukraińskiego, jego wysoką zdolność derywacyjną, organiczną zdolność do słowotwórstwa i frazotwórstwa, bogatej synonimii. Ta ostatnia to bodaj najbardziej unikalna cecha stylu translatorskiego M. Łukasza, w którego twórczości tradycyjnie istniejące szeregi synonimiczne zostały istotnie poszerzone o neologizmy-okazjonalizmy: osłabaran, motomehoficjanci, Groszozaur, patroklosznawca, rogorób, żłuktanina, łopanina. Tłumacz twórczo rozwinął tradycje neologizmów swoich poprzedników, w szczególności P. Tyczyny. Por.: Rozprzejrzystały jeziora! (Tyczyna) – W zwierciadle oczu twoich – / lazurowo rozprzejrzystałych jezior (Łukasz); „... u kogo pieśń słońcobryzga / i prawdziwy śmiech” (Tyczyna) – Skąd piję ja szczęście / słońcobryzgie (Łukasz). Wykorzystując aktywne modele słowotwórcze języka ukraińskiego dla własnych neologizmów, M. Łukasz często osiągał znaczne efekty stylistyczne: „... czy nie ma w tym gronie, grupie i gromadzie najprzenienienaganniejszego i najprzełamaczniejszego rycerza Don Kichota i jego najprzedżurzego Pansy? – Najprepansiejszy tutaj, – wyrwał się przed wszystkich Sancho, – i Najprekichotszy też; zatem, najprechwalebniejsza przestarzałej leksyki nie ma, a jest żywy, pełnokrwisty, barwny język, w każdym słowie którego – czy to dialektalnym, czy potocznym, archaizmie czy gwarowym – ukryty jest kod genetyczny narodu. Dlatego też uważał za swój obowiązek chronić każde słowo jako nieodłączny element systemu językowego, zwracać się do najgłębszych prakorzeni języka ukraińskiego, wydobywać na powierzchnię i przywracać z niebytu utracone już skarby. M. Łukasz nieprzypadkowo zwracał się do twórczości ukraińskich pisarzy XIX – pocz. XX wieku jako do bogatego źródła rezerw leksykalnych i syntaktycznych języka ukraińskiego. Wszak, według słów Ł. T. Masenko, „do lat 30. XX wieku głębokie warstwy języka ukraińskiego pozostawały zdrowe, nieuszkodzone, a zatem mogły pełnić swoją rolę stałego życiodajnego źródła dla odnowienia górnego, kulturalnego, skodyfikowanego wariantu języka narodowego”. W swoim wywiadzie z A. O. Perepadiją M. Łukasz wskazał na konieczność wydania przekładów Pantełejmona Kulisza: „To taki znawca języka, jak rzadko kto był”. Podobną myśl wyraził M. Łukasz w swoim liście do H. Koczura z 5.03.1966 r.: „Bardzo mi pomaga gorący Pańko – nikt jednak lepiej od niego naszego języka nie znał!”. Tutaj też tłumacz podzielił się sekretami kunsztu translatorskiego, u podstaw którego leży jak najszersze wykorzystanie skarbów językowych naszych poprzedników – klasyków literatury ukraińskiej: „Kiedy tłumaczyłem wstawkową nowelę „Powieść niewolnika”, wziąłem z „Bajdy” Kulisza nie tylko niektóre tureckie realia (ka zam. dowódca floty, zam pu danba sza ko wyj – komendant twierdzy, rajz aga kapitan (w hiszp. transkrypcji arrаez) itp.), ale i całe takie wyrażenia – „kazał im brać się wzdłuż samej skały”, „od brzegu jak najdalej odwracajmy”, „Sterujcie demanami do limanu” itp. Starycki też bardzo się przydał: jego wielka rosyjska proza na ukr.[aiński]

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn