Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

«Gramatka» Pantelejmona Kulisza — pierwszy elementarz w języku ukraińskim na Ukrainie Wschodniej

Слово Просвіти, №52 за 2007 рік

Elementarz – podstawa podstaw. To pierwszy przewodnik, który otwiera dziecku drogę do świata wiedzy. Chyba nikt nie ma wątpliwości, że elementarz jest jedną z tych książek, od których w dużej mierze zależy stosunek człowieka do nauki, jego sukcesy nie tylko w nauce, ale i w życiu. Dlatego ważne jest, aby pierwsza książka szkolna była piękna, wysokiej jakości, a przede wszystkim napisana w języku ojczystym. Dla współczesnego Ukraińca stwierdzenie o wadze nauki w języku ojczystym może wydawać się dziwne, jednak historia dowodzi, że aż do połowy XIX wieku Ukraińcy mogli co najwyżej marzyć o edukacji w języku ojczystym… Walentyna STATIEJEWA, Wasyl SZARKAŃ, Użhorod Już w połowie XIX wieku wybitny działacz ukraińskiej nauki i kultury M. Kostomarow wyraził ważną myśl o znaczeniu narodowej edukacji dla narodu. Podkreślił: „Edukacja ludowa — to głowa i podstawa wszystkiego. Naród nauczy się czytać po swojemu, nabierze smaku do czytania, zacznie spadać z jego oczu zasłona, wtedy nabierze siły i sam sobie stworzy literaturę, i stanie się narodem silnym, który sam siebie rozumie i szanuje”. Choć ukraińska oświata ma dawne i głębokie tradycje, pierwsza abecadło w języku ukraińskim we Wschodniej Ukrainie, która w XIX wieku należała do Cesarstwa Rosyjskiego, pojawiła się dopiero 150 lat temu. Stała się nim „Gramatka” Pantelejmona Kulisza, która ukazała się drukiem w Petersburgu pod koniec 1857 roku. Drugie wydanie ukazało się tam również w 1861 roku. Przed pojawieniem się elementarza P. Kulisza w Ukrainie podporządkowanej Rosji nie istniał ani jeden podręcznik napisany w języku ukraińskim. Przez wiele stuleci Ukraina nie miała własnego państwa, a jej różne terytoria od XIV do połowy XX wieku — do początku II wojny światowej — należały do różnych państw: Wielkiego Księstwa Litewskiego, Polski, Węgier, Rumunii, Cesarstwa Austriackiego, Austro-Węgier, carskiej Rosji, Czechosłowacji. W związku z tym Ukraińcy zdobywali wykształcenie w różnych językach, poza ojczystym: cerkiewnosłowiańskim, łacińskim, rosyjskim, niemieckim, polskim, węgierskim… Potrzebę podręczników w języku ojczystym, przede wszystkim elementarzy, uciśnieni Ukraińcy uświadamiali sobie od dawna. Podobnie jak uciskający rozumieli niebezpieczeństwo wykształcenia „obcych” w języku ojczystym. Władze imperiów, między które podzielono Ukrainę, od zarania starały się zdławić ukraiński duch narodowy, zakazując zdobywania nawet podstawowego wykształcenia w języku ojczystym. W carskiej Rosji oficjalnie i powszechnie przyjmowano pogląd, że język ukraiński nie jest samodzielny, lecz jest dialektem rosyjskiego, i dlatego nadaje się wyłącznie do użytku potocznego, a w nauce, oświacie, publicystyce, Kościele, administracji i innych dziedzinach nie wolno używać języka ukraińskiego, uznając prawo do stosowania wyłącznie języka rosyjskiego. Począwszy od 1720 roku carowie rosyjscy wydali szereg ukazów i zakazów cenzuralnych, którymi ograniczano używanie języka ukraińskiego lub stwierdzano, że takiego języka nie ma. Niesławny cyrkularz Wałujewa z 1863 roku podkreślił, że języka ukraińskiego „nie było, nie ma i być nie może”. Pierwszy znany nam zakaz ukraińskiego elementarza datowany jest na 1769 rok, kiedy Ławra Peczerska w Kijowie prosiła Moskwę o zgodę na wydanie podręcznika, na co Synod ostatecznie nie zezwolił na publikację. W takich warunkach większość Ukraińców nie wierzyła, że język ukraiński jest samodzielny i że można go używać w różnych dziedzinach. Działaczy, którzy wbrew stanowisku władz rozwijali ukraiński język literacki i bronili jego równouprawnienia, było niewielu. Dlatego szczególnie wielka jest zasługa P. Kulisza, który stworzył pierwszy podręcznik w języku ukraińskim we Wschodniej Ukrainie. Do połowy XIX wieku w Ukrainie podporządkowanej Rosji nie było ani jednej szkoły, w której nauczanie odbywałoby się w języku ukraińskim. Jednak w latach 40.–60. XIX wieku w Ukrainie rozpoczęło się narodowo-kulturalne odrodzenie, którego jednym z przejawów stało się otwieranie ukraińskich szkół niedzielnych (niepaństwowych), mających na celu nauczenie czytania i pisania dzieci (i dorosłych) ubogich, które nie uczęszczały do szkół państwowych (rosyjskich). Szkoły niedzielne zaczęły pojawiać się w Ukrainie w 1859 roku z inicjatywy samych Ukraińców. W latach 1859–1860 działało już 68 szkół niedzielnych. Nauczali w nich członkowie ukraińskich hromad — studenci, nauczyciele gimnazjów i inni. W szkołach niedzielnych uczono trzech podstawowych przedmiotów: Prawa Bożego, czytania i pisania, rysunku. Nauczanie prowadzono zazwyczaj po ukraińsku, dlatego istniała potrzeba podręczników w języku ukraińskim. „Gramatka” P. Kulisza stała się pierwszym elementarzem, według którego Ukraińcy w Ukrainie podporządkowanej Rosji mogli uczyć się w języku ojczystym. Naśladując przykład P. Kulisza, również inni ukraińscy działacze: M. Maksymowicz, K. Szejkowski, T. Szewczenko, I. Derkacz, M. Hatcuk, O. Stronin, J. Darahan, L. Jaszczenko, O. Potebnia i inni, na początku lat 60. XIX wieku tworzyli podręczniki w języku ukraińskim dla szkół niedzielnych. Pantelejmon Kulisz dobrze rozumiał potrzebę edukacji w języku ojczystym. W przedmowie do elementarza pisał: „Trzeba uczyć dzieci piśmiennictwa tak, aby, nie tracąc czasu nadaremno, dziecko szybko zrozumiało naukę czytania, a do tego przede wszystkim pomoc — by gramatka (tak dawniej Ukraińcy nazywali elementarz — Aut.) była złożona w języku ojczystym, ukraińskim”. Pisarz na własnym doświadczeniu odczuł nieefektywność nauki w obcym języku, dlatego stworzył podręcznik w języku ojczystym. W autobiografii, napisanej w trzeciej osobie, wspominał: „Najpierw Kulisz uczył się bardzo tępo i był najgorszy wśród towarzyszy. Przeszkadzało mu to, że nie rozumiał wielkoruskiego języka książkowego. Dopóki, bywało, nauczy się płynnie czytać lekcję, to już ją na pamięć zna, a mimo to nie rozumiał dobrze tego, co wykuł z książki”. Pisarz był przekonany, że „najważniejszą sprawą ojca i matki powinno być to, by dziecko przywodzić do rozumu w jego ojczystym języku, aby dziecko, ucząc się pisma, nie odwykało od swoich ludzi i do rozumu dochodziło dla dobra swojej wspólnoty”, bo „człowiek piśmienny staje się rozumny…” Takie poglądy były bardzo nowatorskie i śmiałe w warunkach carskiej Rosji. Ukraińcom elementarz P. Kulisza wyjątkowo przypadł do serca, dlatego do końca 1860 roku cały jego nakład (5 tysięcy egzemplarzy) został rozprzedany i pojawiła się potrzeba wznowienia podręcznika. P. Kulisz przygotował nowy tekst „Gramatki” na początku 1860 roku, jednak cenzura carska zezwoliła na publikację podręcznika dopiero pod koniec roku, dlatego drugie, skrócone wydanie „Gramatki” ukazało się w 1861 roku. Pisarz spodziewał się, że jego elementarz „pokaże narodowi, kim jest, skąd się wziął i jak należy mu żyć na świecie”. W podręczniku zaprezentowano utwory T. Szewczenki, ludowe dumy i komentarze do nich, pokrótce przedstawiono Biblię, zamieszczono część katechizmową i modlitewną; w pierwszym wydaniu zamieszczono dział z arytmetyki, a w drugim — niewielki dział z historii narodu ukraińskiego. Była to pierwsza praca z historii Ukrainy napisana w języku ukraińskim. Zatem pod względem treści elementarz P. Kulisza był uniwersalny, dlatego używano go jako katechizmu, czytanki, chrestomatii literatury i folkloru ukraińskiego, modlitewnika, podręcznika arytmetyki i historii itp. Jednym z pierwszych, którzy wysoko ocenili „Gramatkę” P. Kulisza, był T. Szewczenko, który 10 grudnia 1857 roku zapisał w swoim dzienniku: „Jak pięknie, mądrze i szlachetnie ułożony jest ten zupełnie nowy elementarz. Дай Боже, żeby się przyjął w naszym biednym narodzie. To pierwszy wolny promień światła, który może przeniknąć do zniewolonej przez popów niewolniczej głowy”. Warto zauważyć, że „Gramatka” była jedną z pierwszych książek napisanych pisownią fonetyczną, która później otrzymała nazwę „kulisziwka” i leży u podstaw współczesnej ukraińskiej ortografii. Do języka swojego podręcznika autor podchodził szczególnie uważnie, ponieważ elementarz stał się w Ukrainie Wschodniej jedną z pierwszych prac stylu naukowego nowego ukraińskiego języka literackiego. Tworząc pierwszy podręcznik w języku ukraińskim, P. Kulisz dążył do nadania językowi odcienia uroczystości i wzniosłości, zachowując jego ludową podstawę. Zapewne właśnie dlatego pisarz sięgał po świadomą archaizację języka „Gramatki”, wykorzystując jednak słownictwo ludowo-potoczne. Elementarza Pantelejmona Kulisza używano zarówno na Lewobrzeżnej, jak i na Prawobrzeżnej Ukrainie. Jednak wkrótce polscy panowie poinformowali kijowskiego generała-gubernatora O. Jaroszyńskiego, rzekomo „Gramatka” „budzi w narodzie stary kozacki i hajdamacki duch. Śmiech ludziom powiedzieć, — pisał Mychajło Drahomanow w artykule „Antrakt z historii ukrainofilstwa” — ale panowie kijowscy pokazywali generał-gubernatorowi obrazek w „Gramatce” — jeden z tych, które dla samej ozdoby umieszczano na końcu rozdziałów, a on, zapewne, był wzięty z jakiegoś wydania fizycznego: namalowane było drzewo, rozbite piorunem, a pod drzewem człowiek; oto, mówili panowie, emblemat tego, jak obudzone chłopstwo musi zniszczyć ustrój społeczny i wyrżnąć panów”. Władza Imperium Rosyjskiego widziała zagrożenie w nauczaniu w języku ukraińskim. Uważała, że podniesienie oświaty, kultury w języku ojczystym na Ukrainie, wzmocnienie kultury ukraińskiej z czasem doprowadzi do separatyzmu, do oderwania Ukrainy od Imperium Rosyjskiego. Dlatego „Gramatkę” P. Kulisza, podobnie jak szereg innych podręczników w języku ukraińskim dla szkoły początkowej, zakazano. Już w 1863 roku ukaz Walujewa zakazał nauczania w języku ukraińskim oraz wydawania ukraińskich podręczników. W tym dokumencie podkreślono: „…Aby do druku dopuszczano jedynie takie utwory w języku małoruskim, które należą do dziedziny literatury pięknej. Przepuszczanie zaś książek w tym języku, zarówno o treści religijnej, jak i szkolnych, a ogólnie przeznaczonych do nauki początkowej dla ludu, wstrzymać…” W ukazie emskim z 1876 roku, składającym się z 11 punktów, które zakazywały druku całej literatury w języku ukraińskim, z wyjątkiem pięknej, pięć punktów dotyczyło sfery oświaty i nauki, a kontrolować je miało ministerstwo oświaty ludowej carskiej Rosji. Punkty te zawierały następujące zakazy: nie dopuszczać nauczania przedmiotów w języku ukraińskim w szkołach różnego typu; oczyścić biblioteki wszystkich szkół w guberniach małoruskich z ukraińskich książek; nauczycieli, wykładowców szkół, gimnazjów okręgów naukowych charkowskiego, kijowskiego, odeskiego, podejrzanych o nielojalność (to znaczy o przychylność wobec ukraińskości), przenieść z Ukrainy do guberni rosyjskich — petersburskiej, kazańskiej, orenburskiej, a na Ukrainę przysłać nauczycieli z wymienionych guberni rosyjskich; stwierdzono, że nie należy „terpieť w uczebnych zawiedienijach lic s nieblagonadieżnym (czytaj — przychylnym wobec ukraińskości) obrazom myslej nie tolko mieżdu prepodawatieliami, no i mieżdu uczaszczimisia”; zamknąć na czas nieokreślony instytucję naukową na Ukrainie — Południowo-Zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego — „z usunięciem na zawsze tych osób, które w jakikolwiek sposób są wątpliwe w swoim czysto rosyjskim kierunku”. Ze względu na te zakazy na Ukrainie Wschodniej, która w XIX — na początku XX wieku należała do Imperium Rosyjskiego, nie istniała żadna państwowa szkoła z językiem ukraińskim nauczania (początkowa, średnia, wyższa) aż do 1917 roku. Elementarz P. Kulisza — jeden z najważniejszych zabytków Ukrainy, świadectwo niezniszczalności ducha narodu ukraińskiego, który przez całą ciernistą historię dążył do zachowania, rozwijania i wzbogacania własnej kultury.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn