Strona · s. 8strona oryginału ↗
NASZA KSIĄŻKA
Слово Просвіти, №52 за 2007 рік
Ludmiła KASIAN, pracownik naukowy Naukowo-Badawczego Instytutu Ukrainoznawstwa Ministerstwa Edukacji i Nauki Ukrainy, Kijów
Imię Olhy Wołodymyrywny Słoniowskiej jest szeroko znane na Ukrainie i poza jej granicami: profesor Katedry Literatury Ukraińskiej Uniwersytetu Prykarpackiego, autorka ponad stu naukowych artykułów w specjalistycznych wydawnictwach oraz dwudziestu ośmiu książek, wśród których są szkolne podręczniki do literatury ukraińskiej i naukowo-metodyczne podręczniki z metodyki nauczania literatury. Olha Słoniowska jest członkinią Związku Pisarzy Ukrainy, autorką zbiorów poetyckich „Gałązka głogu”, „Gerdany”, „Sonata dla ukochanego”, „Joconda”. Wszystko, co wychodzi spod pióra Olhy Wołodymyrywny, staje się znaczącym wydarzeniem w kulturowym kontinuum Ukrainy. Nie jest wyjątkiem także nowa praca badaczki „Ślad nieuchwytnego Protea”, poświęcona badaniu problemu pozytywistycznego konsolidującego mitu Ukrainy, stworzonego w XX wieku. Istotna oz-
s. 9 · strona oryginału ↗
Jaki był ostatni utwór naszego sławnego poprzednika, wybitnego ukraińskiego pisarza-polemisty, tłumacza i działacza cerkiewnego Melecjusza Smotryckiego? Według oficjalnej wersji oraz rozmaitych historycznych i naukowych dociekań jest to „Ekzetezis, albo Rozliczenie” o zdemaskowaniu możnowładczych błędów i herezji. Po „Ekzetezisie”, jak twierdzi większość badaczy, archimandryta nie brał już do ręki pióra, nie polemizował, odosobnił się w swojej siedzibie, zwątpił w wiele rzeczy tego świata, szukał zbawienia w ascezie, pościł, nosił włosiennicę, biczował ciało, nieustannie się modlił i w grudniu 1633 roku odszedł z tego świata. Wszakże istnieje też inna wersja dotycząca ostatniego okresu życia Smotryckiego — jakoby „Ekzetezisem” nie postawił kropki w swojej twórczości, lecz nadal owocnie pracował, podsumowywał to, co znalezione i utracone, grupował skrzydlate słowa i pouczenia ówczesnych znakomitości. I ta żmudna praca wcieliła się w główną książkę pisarza, której ślady, niestety, zaginęły w wiekach… Właściwie właśnie duchowym poszukiwaniom ostatniej książki Melecjusza poświęcił swoją historyczno-intelektualną rozprawę-detektyw ukraiński prozaik, naukowiec, profesor Akademii Ostrogskiej Petro KRALUK. Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński. Zdjęcie autora. ZAUFAŁEM INTUICJI I ONA NIE ZAWIODŁA. Książka otrzymała tytuł „Dioptra, albo Zwierciadło, w którym widzimy nie tylko siebie, ale i innych, podróżując w czasie i przestrzeni”. Napisana jest w dynamicznym stylu i nieustannie trzyma czytelnika w napięciu. Charakterystyczne, że historyczne perypetie łatwo i swobodnie przechodzą w czasy obecne i odwrotnie, naświetlają tę czy inną postać, w szczególności Cyryla Trankwiliona-Stawrowieckiego, Kasjana Sakowicza, Gedeona Bałabana, Szwajpolta Fiola i innych, a także dwóch głównych bohaterów: Melecjusza Smotryckiego i autora — naszego współczesnego. A centrum całego tego działania stała się książka „Dioptra” — półrealna i półmityczna. Czy rzeczywiście istniała i czy można napisać prawdziwą historię? Właśnie to pytanie kieruję do autora niezwykle oryginalnej i poruszającej powieści. — Im bardziej od teraźniejszości oddala się przeszłość — zaznacza Petro Kraluk — tym większe wątpliwości co do jej prawdziwości. W szczególności jeden z bohaterów utworu, Maksym, utrzymuje pogląd, że podana nam historiografia to zbiór działań, faktów, zjawisk kulturowych, które są celowo dobrane. I interpretuje się je nie do końca tak, jak interpretowali je współcześni. Wtedy, właściwie, czym jest historia? Przede wszystkim to nasze bardzo subiektywne wspomnienia. Każdy znajduje w nich to, co mu się podoba. Tutaj przywołuje się dobrą (i zapewne prawdziwą) sofistyczną zasadę: człowiek jest miarą wszystkich rzeczy. Prawda, w tej mierze jest jedna stała wielkość — przynależność człowieka do rodzaju, szerzej — do wspólnoty, z którą się identyfikuje. W naszych „wspomnieniach” o przeszłości ważne nie jest racjonalne uzasadnienie jakichś założeń, a odnowienie pamięci rodowej. W nim na pierwszym miejscu stoi głębokie sercowe odczucie. Intuicja, jak powiedzieliby uczeni mężowie. Właśnie dlatego „Dioptra” to utwór intuicjonistyczny. Autor nie rekonstruuje przeszłości, on ją odczuwa. Przeszłość jest dla niego teraźniejszością, a teraźniejszość — przeszłością. Jedno i drugie mają jedną podstawę — wewnętrzne przypominanie. W jednym z platońskich dialogów jest opowieść o tym, jak chłopiec-niewolnik, który nigdy nie uczył się matematyki, za pomocą pytań rozwiązał zadanie matematyczne. Mówiono, że posiadał wrodzoną wiedzę, którą trzeba było jedynie odnowić. Tak samo za pomocą znaków-podpowiedzi odnawiamy wiedzę, która drzemie w nas. W szczególności wiedzę o przeszłości. Do czego jest ona potrzebna? To drogowskaz w życiu współczesnym. Jeśli umiejętnie się z niego skorzysta, pomoże w życiowym morzu uniknąć raf, mielizn, podstępnych prądów… Historyczne postacie „Dioptry” to w istocie „znaki nawigacyjne”. Autorowi nie zależy tak bardzo na tym, na ile te znaki odpowiadają faktom historycznym. To przecież nie cały faktograf, który na dodatek pozbawiony jest stronniczości w doborze. Autorowi o wiele ważniej jest „odczuć” swoich bohaterów. POKOLENIOWA WIĘŹ „DIOPTR”. — Jeśli chodzi o tytuł „Dioptra”, to istniał on jeszcze przed Smotryckim. Na przykład rokiem 1612 oznaczona jest przetłumaczona z greckiego „Dioptra” ihumena Witalija, hieromnicha Dubieńskiego Monasteru Czesnego Krzyża. Czym więc jest to magiczne słowo — dioptra? — Pierwotne dioptry miały starogreckie korzenie. Zazwyczaj składały się z przedmowy, ogólnofilozoficznych i moralno-etycznych rozważań prozą i wierszem oraz aforyzmów. Później, w okresie Rusi Kijowskiej, tak często nazywano utwory, które porównywano do zwierciadła, w które człowiek patrzy i widzi swoje wady. W tym przypadku chodzi o podsumowującą książkę Melecjusza Smotryckiego, gdzie analizuje on swoje życie, w tym życiowe błędy. Ogólnie Smotrycki musiałby napisać taką. Nadija ONYSZCZENKO, m. Niżyn. Jak zaznaczył poeta i pisarz, również absolwent uczelni Gogola Anatolij Szkulipa, było to już. Petro Kraluk. Starożytna dzwonnica Monasteru Dermańskiego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
