Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«LITERATURA TO SPOSÓB MOJEGO ŚWIATOPOGLĄDU I POSTRZEGANIA ŚWIATA»

Слово Просвіти, №52 за 2007 рік

Imię Marii Ołeksijiwny ZUBRYCKIEJ jest znane w kręgach humanistycznych (kulturoznawczych i filologicznych) przede wszystkim dzięki opracowaniu i redakcji naukowej antologii światowej myśli literaturoznawczej XX wieku „Słowo. Znak. Dyskurs” (lub „zielonej Biblii”, jak nazywają tę książkę studenci), która po raz pierwszy ujrzała światło dzienne we lwowskim wydawnictwie „Litopys” w 1996 roku, a uzupełniona i wznowiona została w 2002. Maria Zubrycka jest redaktorką zbioru „Nowa Ukraina i nowa Europa: czas zbliżenia” (1997) oraz antologii „Idea Uniwersytetu” (2002). Pani Zubrycka gruntownie i wirtuozersko włada wiedzą o różnorodności teorii filozoficzno-literaturoznawczych XX wieku, zwłaszcza podczas prowadzenia dla magistrantów kursu specjalistycznego „Metodologie studiów literaturoznawczych”. Szkoły literaturoznawcze i wywołane przez nie rewolucje w dyskursach humanistycznych Maria Zubrycka rozważa w swojej książce „Homo legens: czytanie jako fenomen socjokulturowy” (2004). Małą ojczyzną Marii Zubryckiej jest wieś Korczyn w rejonie skolskim obwodu lwowskiego, gdzie urodziła się 13 października 1957 roku. Pani Maria zdobyła dwa wykształcenia, z których drugie jest filologiczne (studia na wydziale filologicznym Uniwersytetu Lwowskiego ukończyła w 1989 roku). Od 1991 roku Maria Zubrycka jest kandydatem nauk filologicznych, od 1999 — prorektorem Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. W 2002 roku, kiedy na uniwersytecie utworzono katedrę teorii literatury i literaturoznawstwa porównawczego, Maria Ołeksijiwna została docentem tej katedry. Oprócz macierzystej uczelni Maria Zubrycka wykładała na Uniwersytecie Jagiellońskim (1993—1994), Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii (jako stypendystka programu imienia Fulbrighta, 1995), Narodowym Uniwersytecie „Akademia Kijowsko-Mohylańska” (1996). Maria Zubrycka jest laureatką kilku ukraińskich i zagranicznych nagród, wśród których jest nagroda imienia Sołomii Pawłyczko (2001); jest tłumaczką i aktywną organizatorką dialogu humanistycznego oraz edukacyjnego na Ukrainie. Rozmowa z Marią Ołeksijiwną Zubrycką to próba spojrzenia na literaturę i literaturoznawstwo jej oczami. — Mario Ołeksiijiwno, zdobyła Pani swój pierwszy zawód w Lwowskim Instytucie Politechnicznym, a dopiero potem zajęła się filologią. A może zainteresowanie literaturą pojawiło się u Pani wcześniej? Proszę opowiedzieć o początkach tego, co teraz znajduje się w centrum Pani życia zawodowego. — W rzeczywistości opisanie tego, co można by nazwać olśnieniem, które nagle zmienia osobisty obraz świata zewnętrznego i wewnętrznego, jest niemal niemożliwe. Przyznam, że od dziecka lubiłam czytać i czytałam tak dużo, że mama martwiła się o mój wzrok. Prawdopodobnie pod wpływem przeczytanych książek zaczęłam pisać wiersze, kilka z nich opublikowała gazeta rejonowa, a resztę zostawiłam w pożółkłym zeszycie jako największą tajemnicę mojego dzieciństwa. Dla mnie literatura to nie tylko zawód, to raczej sposób postrzegania świata i jego odczuwania. Niezwykle imponuje mi średniowieczna teza o świecie jako Księdze oraz postmodernistyczna wizja tekstu jako Świata. — Czy jest jakaś książka lub autor, którzy w okresie formowania wywarli na Panią duże wrażenie, zmotywowali Pani zainteresowania i skierowali je na te czy inne tory? — Nie było jednego autora czy książki, którzy mieliby efekt oślepiającego blasku, rozjaśniającego całą przestrzeń myślenia i życia. Natomiast do niektórych książek bardzo często wracam z potrzeby serca. To coś nastrojowego, kiedy nagle w pokoju wypełnionym książkami ręce sięgają właśnie po ten, a nie inny tekst. Książki to największa wartość w mojej prywatnej kolekcji, w mojej przestrzeni życiowej. Bardzo często one, jak ludzie, dają rady i są ogromną pociechą w stanie szczególnego zamętu uczuć. I we wszystkich książkach, do których z czasem wracam, najważniejszy jest topos człowieczeństwa — wszystko, co czyni świat i nas, ludzi w tym świecie, lepszymi, doskonalszymi. Są książki-symbole — Biblia, „Kobziarz”, „Odyseja”, cała mitologia antyczna. — Bada Pani zarówno klasyczne, jak i współczesne metodologie literaturoznawstwa, jednakowo włada Pani kategoriami obu, jednak jakie podejście do badania i analizy dzieła literackiego szczególnie Pani imponuje? — Jeśli mówić o metodologicznych upodobaniach i priorytetach, to metoda fenomenologiczna jest poza konkurencją. Być może nad Lwowem unosi się jakaś fenomenologiczna aura; mam na myśli silną energetykę prac Romana Ingardena, który mieszkał w naszym mieście i wykładał filozofię oraz matematykę na uniwersytecie i w gimnazjum. Jednocześnie jako teoretyk literatury mam szczególne sympatie do semiotyki Umberto Eco i Jurija Łotmana, a także zachwycam się poszczególnymi ideami dekonstruktywizmu, zwłaszcza tymi, które wpłynęły na pojawienie się teorii postkolonialnych: idea decentralizacji, koncepcja wolnej gry w relacji „centrum-marginesy”, idea „śladu” i „prześladu” w koncepcji pisma itd. — Czy możemy mówić o równowadze współczesnych badań poświęconych literaturze ukraińskiej? Dużo pisze się o Skoworodzie, Szewczence, France, Łesi Ukraince, Antonyczu, natomiast mało jest książek uwzględniających współczesny rozwój nauki o innych ukraińskich pisarzach wartych uwagi, na przykład Panasie Myrnym, Hnacie Chotkewyczu, Marku Czeremszynie… — Oczywiście, asymetria w wyborze autorów i tekstów do badań literaturoznawczych jest oczywista. Każdy okres w historii myśli literaturoznawczej miał swoistą modę na poszczególne zjawiska literackie, poszczególne postacie i książki, czyli tworzył swój literacki ikonostas. Jednak dzisiaj brakuje nam panoramicznego przedstawienia rozwoju literatury ukraińskiej, powiedzmy, takiego, jakie zaproponował Mykoła Zerow, który miał szczególną potrzebę pokazywania pełni procesu literackiego, czyli koncentrowania uwagi nie tylko na znaczących postaciach ukraińskiego piśmiennictwa, ale także na obrazowaniu ogólnego obrazu życia literackiego. Właściwie poziom postępu naszej myśli literacko-teoretycznej i literaturoznawczej mierzy się zdolnością do nowego odczytywania całej literatury ukraińskiej za pomocą nowych metod interpretacyjnych. I jeśli nie mamy nowych badań twórczości Panasa Myrnego czy Marka Czeremszyny, to nie jest to wina autorów, a brak literaturoznawczej inicjatywy, by szeroko otworzyć drzwi do twórczego świata tych ciekawych i utalentowanych pisarzy. — Pani praca kandydacka była poświęcona twórczości Łesi Ukrainki w badaniach literaturoznawczych ukraińskich neoklasyków. Co może Pani powiedzieć o współczesnych badaniach genialnej Ukrainki w porównaniu z wcześniejszymi, w szczególności wspomnianych neoklasyków? — Uważam za niepoprawne wszelkie porównania badań historycznoliterackich, ponieważ w różnych okresach XX wieku istniały ciekawe badania twórczości Łesi Ukrainki, które za każdym razem zmniejszały tę znaną „strefę wyobcowania” między poetką a czytelnikami, o której pisał Mykoła Zerow w artykule „Łesia Ukrainka i czytelnik”. Znaczenie badań neoklasyków nad Łesią Ukrainką polega na tym, że jako pierwsi nakreślili punkty zwrotne twórczego makroświata poetki, które dają możliwość uważnym badaczom ułożyć swoistą intelektualną kartografię jej myślenia poetyckiego. Zamiast porównywać, chcę powiedzieć tylko jedno: bez badań neoklasyków, bez odniesień do ich trafnych i do dziś aktualnych spostrzeżeń, bez rozwijania ich wnikliwych interpretacji dzisiaj nie może obejść się żaden badacz dorobku twórczego Łesi Ukrainki. — Co jest gwarancją udanej analizy dzieła literackiego? Czy możliwa jest taka analiza z dobrym przygotowaniem metodologicznym, jednak bez sympatii i emocji? Jaki, Pani zdaniem, powinien być balans tych dwóch biegunów w analizie literaturoznawczej? — Odpowiem słowami klasyka hermeneutyki literackiej H.-G. Gadamera, autora książki „Prawda i metoda”: doktorem filozofii można zostać bez wielkiej miłości, ale zostać wielkim filozofem i ciekawym literaturoznawcą bez pewnego zafascynowania światem, a w szczególności światem tekstu, jest niemal niemożliwe. Arystokratyzm myślenia Rolanda Barthesa stał się następstwem organicznego połączenia klasycznej erudycji, eksperymentalnej intuicji i mistrzowsko wyrafinowanej przez długie doświadczenie literaturoznawcze metody strukturalistycznej badania. Właściwie właśnie ten arystokratyzm myślenia literackiego pozwolił R. Barthesowi łatwo uznać wady strukturalizmu i śmiało dołączyć do twórców idei poststrukturalistycznych. — Czy można mówić o opóźnieniu rozwoju ukraińskiej nauki kulturoznawczej w kontekście światowym? Nasza kulturoznawstwo stoi teraz na tym poziomie, na którym była europejska i amerykańska nie jedno dziesięciolecie temu, czy może nie warto wpisywać jej w ten kontekst, bo nasze realia historyczno-kulturowe determinowały osobliwości nauki kulturoznawczej? — Oczywiście, można z żalem kręcić głową i mówić o „spóźnionych kwiatach” w naszej przestrzeni kulturoznawczej. Ale chcę zacytować klasyka, jednego z moich ulubionych filozofów i literaturoznawców — Paula Ricoeura: doświadczenie ludzkiego poznania nigdy nie może być spóźnione. Historia idei intelektualnych świadczy, że były idee, które prędzej czy później obejmowały wszystkie cywilizowane społeczeństwa. Nie wszystkie procesy literackie i kulturowe na Ukrainie odbywały się synchronicznie z europejskimi tendencjami, ale jednak się odbywały. Jest jeszcze pojęcie „pełni” ludzkiego doświadczenia i tutaj czas nie zawsze odgrywa główną rolę. Po „rozstrzelanym odrodzeniu” nie mieliśmy na Ukrainie akademickiej, ideologicznie niezaangażowanej nauki kulturoznawczej. Jestem optymistką — przebogate dziedzictwo kulturowe Ukraińców po prostu skłania nas do ciągłego procesu interpretacji i reinterpretacji, i w tym procesie doświadczenie światowe nigdy nie będzie zbędne. — Pani Mario, co wchodzi w krąg Pani stałych zainteresowań czytelniczych? — Jeśli bardzo lakonicznie, to mitologia antyczna i literatura, a także wszystkie nowe książki na ten temat, klasyka ukraińska i wszystkie jej nowe interpretacje, najnowsze badania z teorii literatury i kulturoznawstwa — przeważnie w języku angielskim. Czytam codziennie, jak tylko nadarzy się okazja. To staje się formą uzależnienia od czytania — jak tylko zobaczę nową książkę na stole, wystawie, półce — od razu jakaś nieodparta siła przyciąga mnie do niej. Wydaje się, że moje zachowanie nie jest wyjątkiem, to model zachowania wszystkich filologów. — Czy czyta Pani współczesną literaturę ukraińską? Na ile drobiazgowo czy z zachwytem Pani do niej podchodzi? — Bez nadmiernych emocji czytam współczesną literaturę ukraińską. Przyznam szczerze, że nie zachwycam się, jednak nie podchodzę też drobiazgowo. Po prostu konstatuję smutną dla siebie rzecz — wciąż brakuje nam masy krytycznej utworów prozatorskich różnego gatunku. Chyba jeszcze nie czas. Rozumiem, że tutaj warto powiedzieć: ciąg dalszy nastąpi… — Jak może Pani kilkoma słowami określić własne credo zawodowe? — Człowieczeństwo plus dążenie do wewnętrznej doskonałości. Tego właśnie uczy nas świat literatury. Jean Vanier 13 października tego roku miał w Brzuchowicach rekolekcje. Temat rekolekcji był prosty i jednocześnie trudny: człowieczeństwo. Człowieczeństwo — wymiar duchowej doskonałości, która nie pozwala nam poniżać godności innego, skłania do wyciągnięcia do niego ręki, kiedy potrzebuje. Człowieczeństwo — to sztuka komunikacji. Człowieczeństwo — to dążenie do sprawiedliwości, umiejętność nazywania rzeczy po imieniu i posiadanie odwagi mówienia prawdy wtedy, gdy jest ona z jakiegoś powodu niepożądana. Człowieczeństwo nie pozwala nam przekształcić się w wysokoprofesjonalny mechanizm-automat, a zmienia nas w osobowości. Człowiek zawsze dąży do doskonałości — to niedokończony proces, to jak poszukiwanie prawdy. Człowieczeństwo i doskonałość są zawsze potrzebne w naszym społeczeństwie. Rozmawiał Danyło ILNYCKYJ

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn