Strona · s. 13strona oryginału ↗
ZATRZYMAJ SIĘ, CHWILO!
Слово Просвіти, №52 за 2007 рік
Lubow PONOMARENKO, pisarka
Wołodymyr Biłous podczas pierwszego spotkania wydaje się surowy i ponury. Ale to tylko chwilowe wrażenie. Wchodzicie do przytulnego mieszkania na dziewiątym piętrze. Trafiacie do królestwa obrazów i książek oraz monumentalnego zegara z biciem. Ten zegar, nie zważając na gości i gospodarzy, żyje swoim własnym, skrytym życiem, odliczając lata i dziesięciolecia. Bim-bom! Minęła godzina. Bim-bom! Uleciał już dzień. Niepostrzeżona praca tego olbrzyma tworzy w domu ten szczególny spokój i ład, kiedy nie pamiętać o czasie, nie szanować go i nie chylić przed nim czoła jest po prostu niemożliwe. U Biłousów gościnnie przyjmowano pisarzy: Mykołę Winhranowskiego, Anatolija Dimarowa, Mychajła Szewczenkę, Petra Zasenkę, Dmytra Szuptę, Hryhorija Biłousa. Gospodarze zapraszają do świetlicy i oferują wygodne miejsce na kanapie. Tamara Stepaniwna krząta się przy herbacie, a Wołodymyr Fedorowycz dzieli się radością: otworzyli w końcu klub fotograficzny, jest w Łubniach na Połtawszczyźnie dwóch członków Związku Fotokunstystów, dwóch kandydatów. Jest wreszcie pawilon do zdjęć w dawnym budynku miejskiego komitetu wykonawczego. A co najważniejsze — jedną z ulic miasta przemianowano na ulicę Hryhora Tiutiunnyka. Przytwierdzili tabliczkę na domu, w którym bywał pisarz. To, czego nie udawało się rozwiązać przez lata, mer miasta Wasyl Koriak zdołał zrobić w ciągu miesiąca. Radość artysty jest zrozumiała. Przez długi czas całą pracę twórczą wykonywał w domu. Tutaj rodziły się zamysły, przeprowadzano renowację, powstawały zdumiewające zdjęcia, których prawdziwą cenę ludzie zrozumieją za dziesiątki lat. Fotokunsta Wołodymyr Biłous jest bardzo wymagający wobec swoich dzieł — z całego materiału z czasów radzieckich wybrał osiemnaście zdjęć, które mają prawdziwą wartość artystyczną. Ale ten, kto bywał na jego wystawach, pamięta typy ludzkie przeszłości, które patrzą w oczy z głębi wieków, pamięta obrazy i epizody, które pomagają zrozumieć duszę naszego narodu. To bezcenny materiał! Prawdopodobnie właśnie to w dalekim 1971 roku zbliżyło Wołodymyra z Hryhorem Tiutiunnykiem.
BUNTOWNIK Z DEREKIWSZCZYZNY
Fotokunsta urodził się w rejonie łochwickim, na chutorze Derekiwszczyna. Kiedy uczył się w ósmej klasie, dyrektor szkoły przyszedł i nakazał chłopcom przygotowywać się do wstąpienia do Komsomołu. Biłous wraz z kolegami odmówił. Wtedy wyrzucono ich ze szkoły. Początkowo ukrywali to przed rodzicami i każdego ranka chodzili niby do szkoły. Lecz minął miesiąc: trzeba było się przyznać. W następnym roku poszli do szkoły wieczorowej w Łochwicy i tam ukończyli naukę. Jeszcze w dzieciństwie wraz z przyjacielem Wołodia znalazł stary aparat fotograficzny, papier, wywoływacze. Wtedy właśnie zainteresował się odtwarzaniem świata, zajrzał w bezdenne oko obiektywu. W pięćdziesiątym drugim roku zrobił pierwsze zdjęcie tą starodawną kamerą. — Gdyby się zachowała, to można by za nią kupić „Nikona” — uśmiecha się Wołodymyr Fedorowycz. Potem była służba w wojsku, a dalej, za fikcyjnym zaświadczeniem, że został niby studentem, Wołodymyr otrzymuje paszport i wyjeżdża do Łubniów. Jak wiadomo, w tamtych czasach wyjechać ze wsi nie było tak łatwo. Tutaj zatrudnia się do pracy w zakładzie „Komsomolec” jako ślusarz-narzędziowiec, wytwarzał precyzyjne części. Pracował tam czterdzieści dwa lata. Kiedy służył w wojsku, kupił aparat fotograficzny „Smiena”. Wtedy też wydrukował pierwsze zdjęcia w gazecie wojskowej. Potem kilka razy zmieniał aparaty, ale drogiego, nowoczesnego sprzętu nie udało się kupić. Obecnie Wołodymyr Biłous korzysta z cyfrowego aparatu fotograficznego. Artysta nie dobierał materiału, który sławił radziecką rzeczywistość. Wręcz przeciwnie — widział i odtwarzał prawdę życia. Oto w jego obiektyw trafiły kobiety z kołchozu „Komunist”, które przygotowywały tytoń do suszenia. Siedzą przy starej, obdrapanej stodole. Pochylone głowy, białe chusteczki, smutek na twarzach. Nikt nie pozuje. Jakby widziało się kadr z filmu dokumentalnego. Jakże to niepodobne do ogólnej wzniosłości ówczesnych dzieł socrealizmu!
„CZASEM CZUJĘ CZŁOWIEKA JAK RANA SÓL”
Te słowa należą do zdumiewającego mistrza ukraińskiego słowa Hryhora Tiutiunnyka. W 1964 roku w czasopiśmie „Dnipro” wydrukowano jego opowiadanie „Czudasia”. Wołodymyr Biłous w tamtym czasie też próbował pióra, pisał opowiadania. Przeczytane wywarło na nim wielkie wrażenie. Zaczął szukać utworów Tiutiunnyka, próbował zdobyć jego pierwszą książkę „Zawiaz”. — Zrozumiałem, że lepiej nie napiszę, a gorzej pisać po prostu nie będę mógł — wspomina Wołodymyr Fedorowycz. „Zawiaz” pojawił się w bibliotece miejskiej. Zapisał się tam jako czytelnik, a kiedy otrzymał książkę, powiedział bibliotekarce: — Ja wam jej nie zwrócę. Gotów jestem zapłacić dziesięciokrotność podanej ceny. — Nic sobie żądania! — oburzyła się. Z czasem Wołodymyr napisał do Hryhora list z prośbą o przysłanie „Derewiju”. A tę książkę mu podarowano. I Biłous wysłał list do Tiutiunnyka z dopiskiem, że „Derewij” już ma. Pewnego razu łubieńska studentka, która uczyła się w Charkowie, była na spotkaniu z Hryhorem, a ten zapytał: — Znasz Biłousa? Chciałbym się z nim spotkać. Poznali się 19 grudnia 1971 roku w Kijowie, w Związku Pisarzy. Od tego czasu zawiązała się przyjaźń między prozaikiem a fotokunstą. Hryhir lubił bywać w gościnnej rodzinie Biłousów w Łubniach. Nawiasem mówiąc, Tiutiunnyk, zobaczywszy u Biłousa biblioteczny egzemplarz „Zawiazi”, napisał: „Niech wiecznie żyją złodzieje, którzy kradną książki”. Oczywiście, nie miał na myśli łotrów, którzy kradli i kradną książki dla zysku, dla powiększenia własnej kolekcji czy odsprzedaży. Hryhir często bywał w Łubniach, w niewielkim mieszkaniu przy ulicy Lenina. Wołodymyr i Tamara dali mu klucz od mieszkania, żeby mógł przyjeżdżać w każdej chwili, nawet kiedy gospodarzy nie było w domu. Petro Zasenko wspomina: „Hryhir nie zasiedział się w kijowskim mieszkaniu. Ciągnęło go między ludzi, na dalekie wsie — tam i charaktery są zahartowane, i mowa jak gęsty wiśniowy kompot”. U Biłousów dorastały dwie córki Łarysa i Oksana, a później pojawiła się przybrana córka Katia. Pewnego razu Tamara Stepaniwna pojechała w delegację, a Hryhir przybył do Łubniów. Wołodymyr dzwoni do domu, Tiutiunnyk odbiera słuchawkę i opowiada: — A my tutaj z Oksaną chodziliśmy na bazar, teraz gotujemy barszcz. — A dlaczego Oksana nie jest w szkole? — zdziwił się Biłous. — A niech dziecko odpocznie. Barszcz był ulubioną potrawą Hryhora. Okraszał go słoniną, barszcz wychodził bardzo smaczny. A jeszcze lubił wędkować. Nad wiosenną Sułą leżała lekka mgła. Cicho rozmawiały między sobą dopiero co przebudzone drzewa. „Siedzisz z wędką zamyślony, a fala patrz i przybije do brzegu potrzebne słówko…” — pisał Hryhir. Na ulicach miasta, na rybach, przy stole roboczym, z pisarzami i z rodziną, podczas czytania swoich opowiadań, zimą i latem uwieczniony jest Hryhir na fotografiach Wołodymyra Biłousa. Około dwustu zdjęć z życia wybitnego mistrza słowa w ciągu lat 1971—1979 zrobił Wołodymyr Biłous.
W latach, gdy reżim „wypasał” wolnomyślicieli, gdy nieostrożne słowo mogło stać się przyczyną wielu nieprzyjemności, w rodzinie Biłousów ufano całkowicie tylko Hryhorowi. Za czasów radzieckich na Wołodymyra Fedorowycza założono kilka spraw karnych, na podstawie których łącznie mógł „trafić” za kraty na siedem lat. — Pomógł mi Borys Olijnyk, który był w tamtym czasie deputowanym Rady Najwyższej ZSRR — wspomina Wołodymyr Biłous. Hryhir bardzo subtelnie wyczuwał prawdziwą sztukę i wysoko cenił twórczość Wołodymyra Fedorowycza. Pewnego razu nad Sułą fotokunstysta zrobił zdjęcie swojemu przyjacielowi z rozwianą czupryną, z czujnym spojrzeniem wielkich oczu. Tę fotografię do dziś uważa się za bodaj najlepsze zdjęcie Hryhira Tiutiunnyka. Oto Hryhir w nowym jasnym kożuchu, który podarowali mu Biłousowie w siedemdziesiątym szóstym roku i w którym on „po raz pierwszy zimą się ogrzał”. A oto czyta na głos własne utwory — natchnienie, z namysłem, niczym w sztuce, niczym odgrywając role za swoich bohaterów. A jakiż jest wzruszająco szczęśliwy w kręgu rodzinnym, obok żony i synów! Jeden z twórczych cykli zdjęć mistrza nazywa się „Bez retuszu”, inny — „Takie życie”. Autor boleje nad Ukrainą i jej przyszłością. Jakie cierpiące twarze, jakie spracowane ręce, jakie wyblakłe oczy! Nic dziwnego, że dwaj artyści dobrze się zrozumieli. Wielki mistrz słowa, mistrz charakteru, detalu Hryhir Tiutiunnyk swoją twórczością podszedł blisko do prac artystycznych Wołodymyra Biłousa. I kiedy zobaczył na zdjęciach to, co malował słowami, był poruszony. Takie było pierwsze spotkanie z fotografią „Pożegnanie”. Zebrali się na cmentarzu wieśniacy, aby wspomnieć współmieszkańców. Jest taka tradycja — tego dnia siadają w jednym rzędzie lub w jednym kole i piją za „królestwo niebieskie” zmarłych. Na rozłożonych ręcznikach proste jadło. Toczy się cicha rozmowa — już rozwiały wiatry i zmyły deszcze wielki ból i żałobę. Kto zaznał wiele smutku, ten oduczył się burzliwie radować i smucić. Babcie są tak stare, że niedługo wspominać będą i je. Wydaje się, zwykły obraz, ale ile smutku między pochylonymi głowami i dębowymi krzyżami! Zobaczywszy to zdjęcie za szybą w szafie Wołodymyra Fedorowycza, Hryhir uklęknął przed nim i westchnął:
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
