Strona · s. 15strona oryginału ↗
NOWE SPOJRZENIE NA UTWÓR
Слово Просвіти, №52 за 2007 рік
Stepan LISECKYJ, kandydat nauk o sztuce. Muzyczna dramaturgia i plan kompozycyjny opery „Na rusalski wielkanocny dzień” Leontowycza są nietradycyjne. Utwór ten jest bez wątpienia zjawiskiem artystycznie doskonałym i nowatorskim. Przez długi czas panował pogląd, że opera jest niedokończona, a kompozytor rzeczywiście nie zdążył jej dopisać – przeszkodziła mu w tym nagła śmierć (kompozytor został zamordowany 21 stycznia 1921 roku). Jednak S. Ludkewycz w artykule „Język muzyczny w oryginalnych utworach chóralnych i operze »Rusalski wielkanocny dzień« M. Leontowycza” zwrócił uwagę na oryginalny i nowy język muzyczny tego dzieła oraz wyraził opinię, że operę można dokończyć (artykuł napisano w 1948 roku, opublikowano w 1957). Nieco później (w 1977 roku) M. Hordijczuk w artykule „Na rusalski wielkanocny dzień” daje gruntowną charakterystykę opery: „To zadziwiająco doskonały jednoaktowy utwór muzyczno-sceniczny, który bez wątpienia wejdzie do skarbca wartości kulturowych narodu ukraińskiego jako jedno z jego najlepszych osiągnięć”. Najwyraźniej ostatni akapit artykułu o operze Leontowycza M. Hordijczuk napisał, już po wysłuchaniu zredagowanego utworu. Fabuła opery zaczyna się improwizacyjnie. Kozak odłączył się od wojska i późnym wieczorem znalazł się na leśnej polanie nad Dnieprem. Z rzeki wychodzą rusałki, by zabawić się na łąkach, nacieszyć się blaskiem księżyca. Na razie mamy dwa przypadki, w których trudno dostrzec jakąkolwiek intrygę fabularną. Do dziewiątego numeru włącznie słuchaczowi niełatwo zrozumieć, o czym mowa w utworze, jak kompozytor skieruje swoją „improwizację” w fabule i muzycznej opowieści. Z chóru rusałek „Oj góry, oj świećcie” (nr 10) i jego powtórzenia (nr 15) rozumiemy, że ta scena jest mocno połączona w jedną całość. Rusałki Leontowycz obdarzył hojnością duszy, miękkością i ciepłem ludzkich uczuć. Wiodą korowody jak ziemskie dziewczęta. Zbiorowy obraz rusałek kompozytor traktuje w planie realnym, a nie fantastycznym. Pieśń Trzeciej rusałki „Przestał mnie miły kochać”, która jest centrum sceny, odkrywa los tej postaci. To dziewczyna, którą zdradził ukochany, a nie tylko rusałka, przeżywa ona kryzys duszy, została skrzywdzona i gorzko zasmucona. Druga scena-blok odkrywa los Czwartej rusałki – młodej dziewczyny, oszukanej i znieważonej w pańskich komnatach, gdzie służyła. Jej pieśń „Ja na świecie żyłam sierotą” przepełniona jest głębokimi przeżyciami. Cierpienia dziewczyny-rusałki wywołują współczucie jej przyjaciółek. Emocjonalna treść chóru rusałek „Niech idzie-nadciąga czarna chmura” (nr 17) przepełniona jest gniewem wobec krzywdziciela. Zauważmy, że ta scena kontrastuje z pierwszą. Jest dramatyczna, pełna akcji (pierwsza była to figlarna, to liryczno-smutna). Trzecia scena-blok – chór rusałek „Oj ty, siostrzyczko nowa” (nr 18), arioso Nowej rusałki (nr 19) i chór rusałek „Wśród nas ty jedna” (nr 20) – to nowa karta muzycznej opowieści. Rusałki w swoim zwróceniu się do przyjaciółki są bardzo szczere, życzliwe, nawet czułe. Prawdziwym ludzkim ciepłem wieje od obu chórów. Arioso odkrywa wątpliwości Nowej rusałki, wciąż żal jej realnego świata, jeszcze nie przywykła do życia pod wodą. Trzy sceny-bloki tworzą swoistą suitę, w której jest powtarzalność (prawda, wariantywna), kontrast obrazowy, swoiste zawiązanie akcji, formowanie linii fabularnej. Słuchacz rozumie, że jest świadkiem opowieści rusałek, wylewu ich najskrytszych uczuć. Póki co, zarówno grupa rusałek, jak i ich poszczególne przedstawicielki – Trzecia, Czwarta, Nowa – zostały ukazane jako obrazy realnych ludzi. Romantyzm polega na tym, że ludzkie uczucia kompozytor przekazuje ustami fantastycznych istot. W baśniach i legendach takie środki stosuje się często. Czwarta scena-blok opery „Na rusalski wielkanocny dzień” obejmuje wiele numerów. Tutaj fabuła rozwija się szybko i dynamicznie, muzyka staje się dramatyczna. Od początku czwartej sceny następuje przełom dramaturgiczny, muzyczna opowieść nabiera cech konfliktowych. Weszły w sprzeczność dwie linie – obyczajowo-liryczna, szczera, łagodnie-ludzka oraz fantastyczno-złośliwa. Przyczyną takiego przełomu stały się dwa momenty: zderzenie realnych i fantastycznych postaci (rusałki wykryły na swoim święcie obcego i postanowiły się na nim za to zemścić); narodziny sympatii między Kozakiem a Nową rusałką, która przeradza się w zakochanie. Rusałki wszczynają hałas, otaczają Kozaka, zadają mu zagadkę, której on nie może odgadnąć. Tłumaczy się, wyjaśnia swoją wymuszoną obecność na tych łąkach, ale nikt go nie słucha, grożą mu, zbliża się dramatyczne rozwiązanie. Leontowycz „ratuje” od śmierci swojego bohatera. Kozakowi pomaga Nowa rusałka – w najbardziej niebezpiecznym dla niego momencie zatrzymuje pościg złych sił słowami: „Przestańcie! Już księżyc zaszedł, wracać na dno pora!”, które brzmią z podwyższoną ekspresją, odwracają od Kozaka nieuchronne zagrożenie. Opera kończy się ratunkiem Kozaka od śmierci i narodzinami wzajemnej sympatii, uczucia zakochania między nim a Nową rusałką. Jego ostatnie słowa: „Jakaż ona czarująca. Wróć z powrotem, miłości moja, marzenie moje!” i muzyka prześwietlono-liryczna, którą kończy się utwór, świadczą o zwycięstwie piękna, szczerości ludzkich relacji, zakochania nad złem, okrucieństwem i ciemnością. Właśnie taki koniec utworu i swoiste rozwijanie jego fabuły, muzycznej (kompozycyjnej) logiki pozwala uważać, że koncepcja utworu „Na rusalski wielkanocny dzień” jest nietradycyjna, swoista, staje się dla nas zrozumiała, nawet po swojemu logiczna i bez wątpienia artystycznie doskonała, gdy tylko wnikniemy w zamysł kompozytora. Dlatego uważamy jednoaktową operę „Na rusalski wielkanocny dzień” Mykoły Leontowycza za ukończoną, tym bardziej, że utwór wystawiano na scenie Kijowskiego Teatru Opery i Baletu, nagrano go na płytę gramofonową, czyli opera żyje. Światowa wspólnota kulturalna uczciła 130 lat od dnia urodzin wielkiego ukraińskiego kompozytora Mykoły Dmytrowycza LEONTOWYCZA. Na świecie dobrze znają jego muzykę chóralną, napisaną na podstawie folkloru: „Szczedryk”, „Dudaryk”, „Kozacy niosą”, „Miała matka jedną córkę”, „Kołowrotek” i wiele innych. Na Ukrainie brzmi jego muzyka duchowa („Liturgia”) oraz opera „Na rusalski wielkanocny dzień”. Właśnie temu ostatniemu utworowi poświęcamy artykuł, w którym wyrazimy nowe spojrzenie na to zjawisko muzyczne.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
