Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

ZNISZCZENIE, POSZUKIWANIE, ODNOWA

Слово Просвіти, №52 за 2008 рік

Iryna FARION. Ciąg dalszy. Początek w nr 48, 49, 50 za 2008 rok. Drugim decydującym sposobem naruszenia normy fonetycznej jest fonetyczna rosyjskojęzyczna interferencja, która w wyniku ponad czterystuletniego siłowego wprowadzania języka rosyjskiego jako rzekomo języka komunikacji międzynarodowej, a nawet jako drugiego tak zwanego języka ojczystego, doprowadziła do nałożenia fonetyczno-ortoepicznych (dźwiękowych i wymownych) cech języka rosyjskiego na język ukraiński. Dlatego swoistością obecnego etapu funkcjonowania normy fonetyczno-ortoepicznej jest nie tyle jej przegląd, co zachowanie autentyczności i oczyszczenie z obcego wpływu. Po raz pierwszy teoretycznie opracował normy fonetyczno-ortoepiczne wybitny ukraiński językoznawca pierwszej połowy XX wieku O. Synjawski. To właśnie on zwrócił szczególną uwagę na interferencyjne wpływy miejscami polskiego, a w większości rosyjskiego języka, w szczególności akania (wymowa nieakcentowanego o jako a), udźwięczniania spółgłosek, zmiękczania syczących, miękkość wargowych oraz końcowego r, nazywając je „kaleczeniem języka” [32, s. 11—12]. Bazując na obserwacjach uczonego i na współczesnej tendencji rozchwiania normy fonetyczno-ortoepicznej, wyznaczymy jej główne typy naruszenia interferencyjnego. 1. Udźwięcznianie spółgłosek ([b], [d], [z], [ż], [ґ], [g]) na końcu słowa (gara[sz], du[p]) oraz przed spółgłoską na wzór gara[st], co nie tak rzadko prowadzi do lingwolapsusów, bo przez niepoprawną wymowę słuchaczowi trudno zrozumieć, o co chodzi: bajka czy kask, grypa czy grzyb, Paraska czy paraska [porażka]. Przypomnijmy, jak męczył się, nie umiejąc udźwięczniać spółgłosek, bohater M. Kulisza Myna Mazajło. Znęcając się nad swoim aparatem artykulacyjnym, zamiast poprawnej rosyjskiej formy [ґraplamy] (ukr. hrablyamy) wydawał z siebie to swoje, rodzime „kraplamy”. Natura wchodziła w desperacki opór z pragnieniem Mazajły, by stać się mutantem — bo natura pragnęła być sobą, nawet pomimo tego, że udźwięcznianie nie jest całkiem obce ukraińskiej wymowie, ponieważ jest właściwe gwarom południowo-zachodnim, a także dzisiaj jest normatywne w takich pozycjach fonetycznych: a) przedrostek z- lub przyimek z udźwięcznia się przed następną bezdźwięczną spółgłoską, w szczególności przedrostek przed bezdźwięcznymi [k], [p], [t], [f], [x], co jest odzwierciedlone nawet w piśmie przez zasymilowany przedrostek s-: sfotografować, spytysia; przedrostek z- i przyimek z przed bezdźwięcznymi wymawia się tylko jako s, ale w piśmie nie zmienia się: z toboju — [st]oboju, z choho — [zch]oho — [sch]oho — [shch]oho; b) końcowa dźwięczna spółgłoska [z] w przyimkach i przedrostkach typu bez-, roz-, cherez- przed następną bezdźwięczną (w zależności od tempa mowy) ma podwójną wymowę: rozpyska — ro[z]pyska, ro[s]pyska, be[z]peka — be[s]peka; c) dźwięczna spółgłoska [g] udźwięcznia się przed bezdźwięcznymi [k], [t] w słowach ni[ch]ti, ki[ch]ti, le[ch]ko, wo[ch]ko oraz w pochodnych tworach. Zwróćmy uwagę na dwie ostatnie pozycje (b, c), ponieważ w ich kwestii językoznawcy nie mają jednomyślnej opinii, w szczególności znany uczony O. Ponomariw zaznacza, że „spółgłoska [z] na końcu przedrostków i przyimków nie powinna być udźwięczniana: ro[zh]ytaty, be[zp]erechnyj, chere[zs]yłu”, a prawodawca ukraińskiej normy fonetycznej O. Synjawski w klasycznej pracy „Normy ukraińskiego języka literackiego” (1941 r.) zaznacza: „...zachowują się dźwięczne przed bezdźwięcznymi, bo one i w języku są zwykle dźwięczne: nihti, kihti, dihtiar, lehkyj, wohkyj...”, co do przedrostka roz-, to w jego wymowie „czasami można słyszeć „ros” (wymowa „rospytaty”)” [48, s. 107; 38, s. 35; 37, s. 18; 32, s. 34, 174]. Świadczy to o tendencji czasowej podatności kodyfikatorów języka na procesy asymilacyjne, a co za tym idzie, o traktowaniu interferencyjnie zasymilowanych zjawisk jako obowiązującej normy fonetycznej. 2. Wymowa dźwięku [w] na końcu słowa i w środku po samogłosce jako [f]: lubo[f], wo[f]k, tra[f]ka zamiast nieskładnikowego wokalicznego [ŭ], co przypomina białoruskie [ŭ]: chadiŭ oraz angielskie [w]: window. Chyba ucząc się angielskiego, dobrze ćwiczymy wymowę parzystego dźwięcznego [v], który jest przeciwstawiony bezdźwięcznemu [f] na wzór live [liv] i life [laif], a tym bardziej w wymowie nieparzystej spółgłoski [w] window [wіndou]. Swoją drogą, taką samą nieparzystą w naszym języku jest dźwięk [w], który należy obok [r], [l], [m], [n], [j] do sonantów, w których głos przeważa nad szumem. To istotnie wpływa na ogólną dźwięczność naszego języka. Natomiast w języku rosyjskim dźwięczne [b], [d], [g], [ż] w strumieniu mowy przekształcają się w swoje parzyste bezdźwięczne [p], [t], [ch], [sz] zarówno przed bezdźwięcznymi, jak i na końcu słów: kny[sz]ka, wycho[t]. Zatem, wraz z przekształceniem spółgłosek w coś innego, przekształcamy się i my. Warto podkreślić, że dźwięk [f] jest całkowicie obcy naszemu językowi i prawie we wszystkich gwarach północnych i południowo-wschodnich w zapożyczonych słowach konsekwentnie zastępowały go p, ch, chw, rzadziej w, t, k, kw: churtuna, chwerma, ochwycer, chwartuch, Chwedir, Chweska, Chymka (< Jewfymija), Chiwria (< Fewronija), Chałymon, Chwyłymon (< Fyłymon), Chwoka (< Foka) itd. Natomiast w większości gwar południowo-zachodnich nawet w słowach chwist, chwałyty, kwasolia, chura, których wymowę język literacki przyswoił z gwar południowo-wschodnich, występuje na miejscu chw, kw, ch spółgłoska [f]: fasolia, fist, fira itd. Jednak w słowach słowiańskiego pochodzenia, które mają w gwarach południowo-zachodnich w swoim składzie [f], język literacki przyswoił wymowę gwar południowo-wschodnich i północnych [8, s. 73]. Zatem współczesne udźwięcznianie [w] w odpowiednich pozycjach — to ingerencja obcojęzycznej przestrzeni, która nie ma pod sobą żadnego lingwistycznego podłoża. Charakterystyczne jest też to, że przy zbiegu [w] z następną spółgłoską, [w] przekształca się w [ŭ]: wziaw [ŭziaw], Wkrajina [ŭkrajina], wse [ŭse], co zresztą jest utrwalone i równoległością form pisowni: wzajemyny / uzajemyny, wnochi / unochi. Niedopuszczalna jest równoległość w pisowni tych słów, w których [u] / [w] rozgranicza znaczenie: wdacha / udacha, wkładka / układka, wprawa / uprawa, wstup / ustup itd. W te czysto fonetyczne czynniki coraz aktywniej ingeruje i stylistyka (w zależności od stylu użycia), i semantyka (w zależności od znaczenia). Na przykład nie istnieje żadna naukowa praca historyczna z tytułem „Istorija Wkrajiny”, a tylko „Istorija Ukrajiny”; studiujemy kurs ukraińskiego, a nie wkrajinskiego języka; a w oficjalno-biznesowych dokumentach, w literaturze prawniczej będzie tylko wdowa, a nie udowa [11, s. 90, 93]. Poza tym wzajemne zastępowanie [u] / [w], a także pojawienie się przyimkowego [w] między dwiema samogłoskami na wzór Radywon (Radion), tywun (tiun), lehiwon (lehion), Fawust lub Fawst (Faust) itd. — to charakterystyczna cecha naszego języka od najdawniejszych zabytków piśmiennictwa XI w. Ze względu na eufonię ukraińskiego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn