Strona · s. 11strona oryginału ↗
JAK POKONAĆ NIEBEZPIECZEŃSTWO POCHŁONIĘCIA NARODU?
Слово Просвіти, №52 за 2008 рік
Ołeksandra SERBENSKA, doktor habilitowany nauk filologicznych, profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki. Autorka wnikliwie analizuje zjawiska związane z funkcjonowaniem języka ukraińskiego, jego statusem społecznym, z punktu widzenia okoliczności, które zrodziły nieprostą sytuację językową, próbuje diagnozować bolączki, ukryte i oczywiste, prognozować, jakie owoce mogą być z tego drzewa, które przez kilka stuleci ze wszystkich stron zawzięcie podcinało i gryzło robactwo. Na wymownych faktach badaczka pokazuje, jak do jednojęzyczności, która jest ściśle związana z kształtowaniem się i utwierdzeniem europejskiego typu państwa, szli Czesi, Słowacy, Finowie, Estończycy, Litwini, Łotysze. Dobrze, że lingwistka krótko charakteryzuje praktykę językową Szwajcarii, na którą tak często powołują się gorący zwolennicy dwujęzyczności. Mówią, że tam zalegalizowano trójjęzyczność — język niemiecki, francuski i włoski uznano za narodowe i państwowe. I rzeczywiście, w centralnych organach władzy szwajcarska trójjęzyczność funkcjonuje. Jednak realnie istnieje, jak trafnie nazywa to badaczka, potrójna jednojęzyczność, bo w każdym z kantonów funkcjonuje swój, tylko jeden język. I bardzo dobrze, że autorka podaje przykłady, które dla Ukrainy są poważnym ostrzeżeniem. Jest to przede wszystkim Belgia, gdzie mieszkają dwa narody — Flamandowie (rozmawiają w języku flamandzkim) i francuskojęzyczni Walonowie; dwujęzyczność zatwierdzono u nich na szczeblu państwowym i jest to przyczyną ciągłego konfliktu, napięcia między dwiema różnojęzycznymi częściami ludności; futurolodzy przewidują nawet rozpad na tle językowych starć. Podobna sytuacja jest w Kanadzie. W referendum w 1997 r. quebeckim separatystom zabrakło zaledwie 1% głosów do utworzenia samodzielnego państwa. A jeśli do tego dodać jeszcze Białoruś, uświadomić sobie nie tylko rozumem, ale i sercem pojąć procesy atonii jednego z bogatych języków słowiańskich, to jak mamy traktować tych, którzy koniecznie chcą narzucić nam dwujęzyczność, i to nie tylko dla zaspokojenia imperialnych ambicji starszego brata? Oprócz tego, są to niezwykle sumienni wykonawcy mefistofelowskiego planu prowadzenia wojny psychologicznej, realizacji starannie opracowanego jeszcze w czasach radzieckich projektu stworzenia jednego narodu. Ten projekt częściowo, bez wątpienia, udał się, wszak niemała liczba obywateli Ukrainy, tych zasymilowanych czy półzasymilowanych, przebywa w polu siłowym imperialnej kultury. Spowodowane tym wszystkim spustoszenie umysłowe, spustoszenie w ludzkich duszach, nie tak łatwo obliczyć. Ale to miał być tylko pierwszy krok do wielkiego błogostanu; leninowska idea proletariackiego internacjonalizmu przewidywała zbliżyć się i zlać z Mongołami, Persami, Hindusami, Egipcjanami (s. 21). Tylko wyobrazić sobie: jakie możliwości stracono! Profesor, popularnie interpretując, pogłębiając, wykłada główne tezy prac znanych uczonych — J. Szewelowa, O. Tkaczenki, B. Ażniuka i in., którzy naświetlają problemy językowe Ukrainy na tle doświadczeń innych krajów, gdzie jest wiele pouczających dla nas faktów… Warto zapamiętać choć niektóre z nich. • W grudniu 1918 r. Masaryk oświadczył, że ludność niemiecka musi podporządkować się obowiązującej władzy państwowej, bo ich przodkowie przybyli na czeskie ziemie jako emigranci i koloniści. • Dla otrzymania stanowiska urzędnika państwowego lub stopnia oficera konieczne było zdanie egzaminu ze znajomości języka czeskiego, dzięki czemu wkrótce większość urzędników i oficerów stanowili Czesi. • Tolerancja Finów w rozwiązywaniu problemów dwujęzyczności na szczeblu państwowym łączy się z wytrwałością i stanowczością w bronieniu praw swojego języka na własnym terytorium. • Ustawodawstwo Łotwy przewiduje obowiązkowe używanie języka łotewskiego w miejscach publicznych, ustanawia trójpoziomowy system znajomości języka, ogranicza używanie języka rosyjskiego w sektorze publicznym i prywatnym. • Ustawa o pracy na Łotwie pozwala zwalniać pracowników za niedostateczny poziom znajomości języka łotewskiego. Łotewska Rada Narodowa do spraw Radia i Telewizji ma prawo zak...
prywatne firmy telewizyjne, które transmitują programy przeważnie w języku rosyjskim. Podobne wypowiedzi można przytaczać jeszcze i jeszcze, ale i tych wystarczy, by uznać słuszność twierdzenia znanego lingwisty Baudouina de Courtenay: „Język państwowy to dialekt, za którym stoi armia i policja”. Z tego wniosek, który wielkiego honoru ani Ukrainie, ani Ukraińcom nie przynosi: „Jeśli Łotwa, wyrażając się obrazowo, mówi językowi rosyjskiemu „nie”, Białoruś — „tak”, to Ukraina — „nie wiem”. Troska o język państwowy w rozwiniętych społeczeństwach staje się stałą, głęboko wewnętrzną potrzebą zarówno rządu, jak i społeczeństwa; a środki mogą być najróżniejsze. Nawet przebywając w tak zwanym obozie socjalistycznym, pierwsza osoba w rządzie Polski nie bała się ogłosić: „Wszystko zrobimy, aby polskie słowo było mądre i piękne”. Przykładem tego, jak nieugiętymi działaniami przełamywać jawny i ukryty opór wobec takich procesów, postawić zdecydowany STOP działaniom wrogów, zapewnić nie tylko stabilność, ale i rozsądne parcie naprzód, zmusić do szanowania państwa i jego języka, może być Estonia. Wiadomo, jakie sytuacje konfliktowe powstawały nawet na szczeblu międzypaństwowym, kiedy Estonia postawiła wymóg zdawania egzaminów z języka estońskiego tym osobom, które przyjechały po 1940 roku (lub ich potomkom), i tym nie-Estończykom, którzy chcieli otrzymać obywatelstwo. Ci, którzy nie chcieli zdawać egzaminów, obywatelstwa nie otrzymali, jedynie prawo do przebywania w kraju. Rząd idzie dalej: aby takie osoby otrzymały pracę, musi być certyfikat o znajomości języka. Jak informują media (zob. „Szliach peremohy” z 9.07.08), rząd poszedł jeszcze dalej: dla nie-Estończyków, którzy mają obywatelstwo i zajmują stanowiska przewidujące aktywną komunikację z podwładnymi lub klientami, wprowadzono dodatkowy egzamin — nie tylko ze znajomości języka estońskiego, ale z biegłego władania nim (kursywa moja — O.S.). I jeszcze jedno: niedawno rząd anulował ważność starych certyfikatów i wprowadził nowe, bez których nie otrzyma się pracy. I wszystko to jest uzgodnione z zaleceniami Rady Europy. W ten sposób, podsumowuje gazeta, Estończycy ustanowili dla siebie granicę między prawem przybysza do gościnnego traktowania go a prawem gospodarza do ustanawiania własnych praw we własnym domu. Jeszcze raz potwierdza się działanie prawa: zwycięstwo odnoszą najbardziej wytrwali i lepiej zorganizowani. Jak więc Ukraina ma pokonać niebezpieczeństwo językowo-kulturowego wchłonięcia swojego narodu? Co Ukraina ma zrobić z przedstawicielami swojej kompartii, którzy nie chcą lub nie są w stanie zidentyfikować się jako ukraińscy komuniści i celu działalności nie ukrywają — restauracja ZSRR (s. 66)? Jak być z wieloma przedstawicielami Partii Regionów, wśród których, jak świadczą wskaźniki sondaży, 37% wciąż pragnie zjednoczyć się z Rosją (s. 64)? Jak pozbyć się efektu rosyjskojęzycznego dyktatu zurbanizowanego środowiska? Jak zwyciężyć werbalne i niewerbalne stereotypy? Co robić, żeby młodzież przeważnie dużych miast wschodu i południa, która uczyła się już na Ukrainie i zdobyła nawet wysokie wykształcenie, zaczęła mówić po ukraińsku, choćby dla przyzwoitości, choćby w tych sytuacjach, kiedy chodzi o przejaw elementarnego wychowania, poczucia szacunku do cudzego, ogólnie nie wrogiego tobie? Co miałoby zrobić państwo, żeby bezpośredni wykonawcy jego praw — urzędnicy państwowi — wreszcie zrozumieli, że istnieje pojęcie przestrzeni konstytucyjnej? Cóż! Posłuchajmy mądrej rady Franki, wyrażonej ponad wiek temu. Choć były to czasy bezpaństwowości, ale rosyjskie społeczeństwo od tamtego czasu nie bardzo się zmieniło. Wnikliwy polityczny psychoanalityk pisał: „Ukraińskiej społeczności przyjdzie wytrzymywać chroniczną, długą, ciężką walkę z rosyjską społecznością oraz krok po kroku odzyskiwać sobie prawo do samodzielnego rozwoju”. Prawda, w czasach rozkwitu „przyjaźni narodów” Ukraińcom łaskawie pozwolono śpiewać „między równymi równa”, ale Rosjanie uparcie śpiewali swoje „A Rossija łuczsze wsiech!”. Fakty, liczby skłaniają do rozmyślań, powstaje szereg pytań. W książce nie ma odpowiedzi na wiele z nich. Ale współczesny czytelnik ma informację z każdego pytania. I „nieuśpiony” mózg porównuje, szuka analogii i nie tylko dochodzi do wniosków, ale i wyznacza strategię zachowania. Wziąć choćby do rozmyślań dane sondażu kijowskiej młodzieży szkolnej i studenckiej na wykrycie specyfiki miejskiej komunikacji. Między Ukraińcami a Rosjanami, twierdzi autor, w nieformalnych sytuacjach jest kardynalna różnica. Profesor przytacza liczby: 83,2% zapytanych Ukraińców podczas zwracania się do nich w języku ukraińskim odpowiada po ukraińsku. Jeśli zwracają się do nich po rosyjsku, absolutna większość ukraińskiej młodzieży (90,6%) przechodzi na rosyjski język komunikacji. Natomiast młodzi Rosjanie — chłopcy i dziewczęta — odpowiadają po rosyjsku i wtedy, kiedy zwracają się do nich po rosyjsku, i wtedy, kiedy po ukraińsku (odpowiednio 98,2% i 95,3%; s. 53). Wniosek socjologa: Rosjan charakteryzuje stabilna jednojęzyczność. Działa utrwalone, być może już w genach, specyficzne traktowanie „przyjaźni narodów” jako prawa nie tylko narzucania swojego języka i kultury innym, ale i wymagania od nich wdzięczności i oddania za to. Aby zachować asymetryczną, czy też „harmonijną”, dwujęzyczność, którą tak zręcznie zaszczepiano w dużych miastach południa i wschodu, nie omijając też stolicy, „świadomi truciciele dusz i spekulanci na nieczystych ludzkich instynktach” (nadzwyczaj trafne wyrażenie Iwana Franki! — O.S.) posłali do licznych domostw Ukraińców. Już sama nazwa książki Łarysy MASENKO „(U)mowna (U)kraina” niepokoi, wywołuje trwogę, porusza duszę. Bo dlaczego autor początkową literę bierze w nawiasy? Dlaczego daje czytelnikowi do wyboru kilka wariantów — umowna Ukraina, mowna Ukraina, umowny kraj, mowny kraj? Czy możliwe są jeszcze inne wyrażenia? Profesor Łarysa Masenko, znany socjolingwista, kierownik katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” ostro stawia wiele pytań i, w odróżnieniu od retorycznych, pragnie na nie odpowiedzieć. Zatem: czy może istnieć i rozwijać się na Ukrainie wiele języków i czy są podstawy uznać za państwowe dwa języki? Jakie jest dzisiaj położenie języka ukraińskiego? Co dzieje się z językiem ukraińskim i jakie doświadczenie mają inne kraje europejskie? Co zagraża językowi ukraińskiemu, a co rosyjskiemu? Jakie błędy popełnili i popełniają ukraińscy politycy i działacze społeczni w kwestii językowej?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
