Strona · s. 14strona oryginału ↗
SKARBY TRYPILLIA
Слово Просвіти, №52 за 2008 рік
Dzisiaj cywilizacja, która stała się pierwowzorem całej wspólnoty indoeuropejskiej, ma wielu wielbicieli. Znany kijowski kolekcjoner Ołeksandr Poliszczuk nie tylko zgromadził jedną z najbogatszych na Ukrainie kolekcji kultury trypolskiej, ale także stworzył we wsi Trypillia muzeum, mając nadzieję, że przysłuży się ono narodowi. Dlatego też wyraził zgodę na organizację Międzynarodowej wystawy ekslibrisu i małej grafiki, poświęconej tej kulturze. Ołeksij Serdiuk, 1944, Iwano-Frankiwsk przykuł uwagę wielu artystów. Bazową podstawą dla kompozycji jest płytka kostna z antropomorficznym wizerunkiem, datowana na drugą połowę IV tysiąclecia p.n.e. Pochodzi ona z jaskini Werteba (Bilcze Złote) i jest przechowywana w Krakowskim Muzeum Archeologicznym. Wycięta z kości głowa Byka-Swaroga oraz wygrawerowany na niej obraz bogini Berehyni przypadł do gustu artystom z kazachskiego miasta Aktobe, Anuarowi Otegen-Tanowi oraz Natalii Skuratowycz. Pierwszy w serii ekslibrisów przedstawił replikę tego zabytku, a artystka umieściła płytkę kostną w martwej naturze wśród naczyń trypolskich. Stylizowane wizerunki tego znaczącego motywu spotykamy w ekslibrisach znanego kijowskiego artysty Iwana Łytwyna, Pawła Szamy, a także studenta trzeciego roku Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Wołodymyra Czornego. Charkowski artysta Mykoła Nejmesz również wziął za podstawę ekslibrisu głowę Byka. Nad nim w górnej części znajduje się krępe drzewo, które korzeniami sięga czasów trypolskich. Symboliczne drzewo życia, którego górna część znajduje się w słonecznych protuberancjach, a korzenie w głębinach kultury trypolskiej, widzimy także w ekslibrisie innego mistrza – Ołeksija Łytwynowa z Charkowa. Wasyl Fenczak, 1968, Kijów Jeśli byk kojarzył się z męskim pierwiastkiem, powiązanym z sferami niebieskimi, słońcem i deszczem, to uosobieniem ziemi w Trypilliu była kobieta, matka. Jej sakralny obraz w różnorodnych figurkach był powiązany z pewnymi magicznymi rytuałami. Kultowa rzeźba kobiety na tronie z antropomorficznymi wizerunkami, które kończą się rogami, którą zobaczył kijowianin Ołeh Naboka podczas zwiedzania Muzeum Kultury Trypolskiej „Pradawna Aratta – Ukraina” we wsi Trypillia, została położona u podstaw ekslibrisu, adresowanego do tej placówki. Trypolska Wenus, wygodnie usadowiwszy się na stylizowanym Byku, wdzięcznie kołysze się na falach Dniepru. W innym ekslibrisie artysta przedstawia już całkiem realną kobietę, która, figlarnie wymachując wieńcem, płynie morzem na krętorogim byku, ozdobionym koroną z grecką ornamentyką. To córka fenickiego króla Agenora, porwana przez Zeusa i przewieziona na wyspę Kretę. Pozostaje zagadką, czy symbol Byka był znakiem astrologicznej ery Byka, w której znajdowała się Ziemia siedem tysięcy lat temu, czy Byk był wspólny dla wszystkich światowych mitów o czasach bogo- Pawło Szama, 1959, obwód rówieński ludzi, uwieńczonych rogami, którzy przekazywali prostym ludziom wiedzę, a może ten krętorogi był spadkobiercą jednego z najdawniejszych totemów stepowych myśliwych. Jeszcze dwie Wenus „odpoczywają” na tronie w ekslibrisie kijowianina Heorhija Serhiejewa obok dwupiętrowego glinianego modelu domostwa trypolskiego. Inny znak książkowy, poświęcony wybitnemu badaczowi kultury trypolskiej Mychajłowi Widejce, ma u podstaw rzeźbiarski wizerunek kobiety. Ze Lwowa do O. Poliszczuka nadszedł ekslibris ze statuetką „bezrękiej damy” i dwoma naczyniami na ziarno. Znak książkowy dla S. Płaczyndy powstał u artysty po przeczytaniu książki „Lebedia”. W ekslibrisie znajduje się temat trypolskiego mitu o stworzeniu świata, znaki pisma Etrusków (Rasennów), którzy początkowo żyli na południu Ukrainy i w literaturze archeologicznej otrzymali nazwę „Ingulska kultura katakumbowa”. Znak książkowy dla P. Czemyrisa – historyka-dziennikarza, który kieruje towarzystwem miłośników kultury Trypillia, przedstawia „śpiącego smoka” i stożkowate naczynie z lekami. Napis na naczyniu wykonano w języku pelazgijskim. Sam autor ekslibrisów zainteresował się Trypilliem jeszcze w 1962 roku podczas znajomości z doktor archeologii Tetianą Passek. Od tego czasu B. Hurman narysował 70 tablic wyrobów ceramicznych Trypillia i dołączył do nich wyjaśnienia tekstowe. Jak twierdzi znany badacz Jurij Szyłow (ekslibris kijowianina Iwana Łytwyna), na zmianę rachmanom, „wnukom Welesa” – wołchwom, kobzarom i charakternikom stworzono „obraz narodowego Zbawiciela”, którego nazwano kozakiem Mamajem. Oba te słowa, jak wiadomo, są pochodzenia tureckiego i najprawdopodobniej wywodzą się od połowieckich Eleonora Herszanowycz, Norymberga zwycięzców. Mamajami Ukraińcy nazywali połowieckie idole na mogiłach-kurhanach. Wśród stylizowanych trypolskich bogiń, z których każda pojawia się w formie ogromnego jaja, kijowianin Wasyl Fenczak przedstawił w kole kozaka Mamaja z instrumentem muzycznym w rękach. Jego twarz przypomina ikonę (nie tyle chrześcijańską, co indotybetańską, buddyjską). Może to właśnie jest kanon tajemniczych rachmanów? Przedstawione po bokach kozaka Mamaja kobiece figury są jakby odzwierciedleniem myśli akademika Rybakowa, że trypolskie dziedzictwo w kulturze słowiańskiej to przede wszystkim „dawna matriarchalna wiara w dwie rodzicielki, w dwie gospodynie świata, która powstała w społeczeństwie myśliwskim i przeszła do rolniczego”. Wizerunki zadziwiają wyobraźnię widza wężowatą ornamentyką. Za nimi w górnej części kompozycji pojawia się jeszcze jedna figura, która przypomina statuetkę bogini-matki na tronie. Wiele ornamentalnej symboliki Trypolan zachowało nasze pisankarstwo. Pierwsze wzorce pra-pisanek wykonano z gliny jeszcze sześć tysięcy lat temu i nieprzypadkowo wśród nadesłanych na wystawę prac spotykamy także wizerunki pisanek, w szczególności w ekslibrisie P. Szamy, a B. Drobotiuk umieścił archaiczny obraz trypolskiej kobiety-matki w ozdobionym ornamentyką jaju. Sztuka trypolska jest symboliczna, dlatego artyści jedynie odpychali się od zewnętrznego podobieństwa obrazu, pozostawiając jego wewnętrzną istotę. Daleko nie wszystkim udało się poczuć sedno idei przez pryzmat współczesności. A oto w kompozycjach Wasyla Fenczaka z Kijowa, Borysa Drobotiuka ze Lwowa i Serhija Kyrnyćkiego z Winnicy trypolskie kobiety „ożywają”. W ekslibrisie Jurija Procana z Iwano-Frankiwska, poświęconym Muzeum Kultury Trypolskiej „Pradawna Aratta – Ukraina”, czuć związek czasów dawnej cywilizacji poprzez Ruś Kijowską i teraźniejszość. Różnorodność symboliki kultury trypolskiej widzimy w oryginalnych kompozycjach Oksany Malyszko, które oczarowują magią koloru. Ornamenty jednego z trypolskich naczyń Iwan Łytwyn, 1942, Kijów składają się z czterech wydłużonych owali, których położenie pod kątem nadaje ruchliwość od prawej do lewej. Wyroby malowanej ceramiki są szeroko reprezentowane w pracach wielu uczestników wystawy. W szczególności w ekslibrisach Hennadija Hraka z Mińska, Ołeksija Serdiuka z Iwano-Frankiwska, Mykoły Dmytrucha z Tarnopola, Natalii Skuratowycz. Zaprezentowane na wystawie prace graficzne i unikalne okazy kultury trypolskiej pobudzają wyobraźnię, zmuszają pamięć genetyczną do pracy w tej czasoprzestrzeni, w której my, Ukraińcy, przebywaliśmy nie jedno tysiąclecie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
