Strona · s. 6strona oryginału ↗
RZECZYWISTOŚĆ — TO, CO STAWIA OPÓR
Слово Просвіти, №52 за 2010 рік
Dmytro DROZDOWSKI, Hałyna USATENKO, koordynatorzy okrągłego stołu. Mykoła ŻULYŃSKI, akademik, dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy: — Dzisiaj na Ukrainie znaleźliśmy się w trudnej sytuacji. Z jednej strony nie mamy ukształtowanej ukraińskiej tożsamości narodowej. Jednocześnie widzimy, że na Ukrainie dominuje wyraźnie zaplanowana polityka, którą prowadzi Rosja w celu utwierdzenia panrosyjskiej tożsamości na Ukrainie. Robią to stopniowo, ale dość gwałtownie: na Ukrainie w telewizji, w radiu, w mediach wdrażana jest dwujęzyczność rosyjsko-ukraińska. Rzekomo zaspokajamy interesy rosyjskiej mniejszości narodowej, ale w rzeczywistości jest to idea wcielona w koncepcję, którą realizuje Federacja Rosyjska. To koncepcja „Ruskiego miru”. Z drugiej strony formuje się paneuropejska tożsamość, która wydawałoby się, jest nam bliższa. Bez wątpienia wydaje nam się ona korzystna dla naszego rozwoju. Ale jestem przekonany, że dopóki nie zostanie ukształtowana ukraińska tożsamość narodowa, jeśli nie zostanie ukształtowana ta jedność, która połączy sztucznie podzielony Wschód i Zachód, do tego czasu nie będziemy gotowi na taki dialog. Kwestia tożsamości narodowej, kwestia języka, edukacji, formowania społeczeństwa wiedzy, formowania korzystnego klimatu dla rozwoju nauki, edukacji, kultury — to podstawowe wartości bazowe, które powinno utwierdzać nasze państwo i to musi stać się priorytetową polityką państwową. Jewhen BYSTRYCKI, kierownik działu filozofii kultury Instytutu Filozofii im. H. Skoworody Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, doktor nauk filozoficznych, profesor: — Czym jest granica? Co można nazwać podstawą granicy? Spróbuję wyjaśnić po filozoficku, skąd biorą się granice. Zacznijmy od prostego przykładu. Młodzież nie przeżywała tamtych czasów, a moi koledzy profesorowie doskonale pamiętają uzyskanie niepodległości przez Ukrainę. Jak rozpadło się to, co nazywamy imperium radzieckim? Rozpadło się wzdłuż fizycznych granic politycznych, które były wyrysowane na mapie Związku Radzieckiego. Faktycznie rozpadło się w wyniku ruchów etnonarodowych lub narodowo-kulturowych, którym był nasz Ruch. Zatem granica powstaje tam, gdzie są różne wartości kulturowo-narodowe, poczucie kulturowo-narodowe. Granica to nie fizyczna rzecz, która oddziela nas od innej wspólnoty narodowej. Granice są wewnątrz nas. Granice to podstawa duchowa. Granice powstają z etnonarodowych, światopoglądowych orientacji, wartości. Jak teraz można odczuć te granice? W filozofii istnieje takie pojęcie jak rzeczywistość. I nawet niedawno nasza fundacja wsparła wydanie książki „Rzeczywistość w mass mediach”. Tak samo można powiedzieć — rzeczywistość literatury. Otóż, jeśli mówić o pojęciu rzeczywistości, to w filozofii istnieje wyraźna definicja, czym jest rzeczywistość. Rzeczywistość — to to, co stawia opór. Wszystko, co nie stawia oporu, nie jest realistyczne. Co więc mamy robić z tymi granicami, które dzielą nas od Europy, od Wschodu, od Rosji, od krajów kaukaskich. Jak z nimi współpracować? Najpierw trzeba uporządkować własne granice. Mamy dwie znaczące orientacje etnokulturowe, światopoglądowe. Jedna — poradziecka — orientuje się na wartości poradzieckie, a zatem i na prorosyjskie. Powiedziałbym, że to wartości proeuroazjatyckie. Druga — orientacja na Europę. Żadna władza na Ukrainie nie pozwoli sobie zapomnieć o ostatniej podstawie jej legitymizacji — idei narodowo-kulturowej. Powstaliśmy jako Ukraina. Jeśli ogólnie spróbować ocenić strategie kulturowe, które są obecnie obecne, to są dwie. Pierwsza strategia jest kulturowa, czyli orientacja etnokulturowa, wartości etnokulturowe. Ideę tej polityki kulturowej wyraźnie wyrażał Wiktor Juszczenko. Apelował do istoty, do rdzenia, do esencji, powiedzieliby filozofowie, rzeczywistości etnokulturowej, do szczerego ukraiństwa. Na pierwszy plan w tym systemie została postawiona moralność. A gdyby przeczytał filozofię prawa Hegla, to ze zdziwieniem odkryłby, że w Europie było zupełnie inne podejście. Europa nie zaczynała od moralności. U Hegla — najpierw idea prawa, prawa rzymskiego, prawa chrześcijańskiego itd. Druga strategia, którą dzisiaj rejestrujemy, to pragmatyczno-technologiczna. U podstaw leży podejście technologiczno-ekonomiczne. Nie uwzględnia ono polityki humanistycznej. Mówi tylko: być może z językami, opierając się na Europejskiej karcie języków regionalnych, coś będziemy robić. Ale bardzo ostrożnie do tego podchodzą, ponieważ czują, że tutaj mogą natrafić na znacznie większy opór niż w przypadku Kodeksu podatkowego. Ludmyła HRYCYK, profesor, doktor nauk filologicznych, kierownik katedry teorii literatury i komparatystyki Instytutu Filologii: — Ważne jest nakreślenie, w czym dzisiaj przejawiają się procesy globalizacyjne w literaturze, w szczególności w ukraińskiej. Globalizacja — to nie to, co robimy, a to, co dzieje się z nami samymi. Taki pogląd na globalizację jest mi bliski i zrozumiały. Precyzyjnie określił go Iwan Dziuba, który powiedział, że istota nie tkwi w jakichś abstrakcjach, bo wszystko ma charakter osobisty, a przede wszystkim w szerokim zakresie narodowo-samobytnych form, które wzbogacają polifonię sztuki i polifonię ludzkości. W związku z tym decydującym, moim zdaniem, w rozwoju współczesnych literatur pozostaje proces wymiany. Ten proces trzeba wspierać. Bo literatura ukraińska nigdy nie znajdowała się na peryferiach. Zatem chodzi o dialogiczne przenikanie się literatur, w procesie którego literatura narodowa ujawnia, jak dowodzi w szczególności Oksana Pachlowska w badaniach, nieoczekiwane zasoby etyczne, estetyczne, filozoficzne, kiedy stają się one nie jako substancje przeciwstawne, a jako współdziałające.
Natalia WYSOCKA, doktor nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Lingwistycznego: — Amerykańscy humaniści i filolodzy z wielkim niepokojem mówią o obniżeniu statusu uniwersytetu w obecnej sytuacji. I chociaż dla nas nie jest to nowość, ogólnie rzecz biorąc, w paradygmacie cywilizacji europejskiej, eurocentrycznej, te studia humanistyczne stopniowo spychane były na margines, wypierane przez myśl techniczną. Bez wątpienia problemy te są dla nas palące. Uważam, że jest to zmiana sytuacji, która dokonała się w niepodległej Ukrainie. Kolejny moment wiąże się z tym, co mogę nazwać globalizacją od wewnątrz. Chodzi o procesy multikulturowe w Stanach Zjednoczonych. Nie będę powtarzać tego, co jest wam doskonale znane: koncepcja tygla narodów odchodzi w przeszłość; dzisiaj proponowane są zupełnie inne metafory; literatury etniczne zajęły swoje miejsce na palecie kultury amerykańskiej itd. Kiedy zaczynałam się tym zajmować kilkadziesiąt lat temu, była to nowość. Dzisiaj wszyscy o tym wiedzą. Jakie strategie proponują Amerykanie, aby „namacać” to wspólne? Jedną z takich strategii jest rozmowa o społecznym konstruowaniu kategorii, które wydawały się nam wieczne. Mówiąc o tym, rozpatrują jako konstrukty społeczne, powiedzmy, kategorię rasy lub kategorię etniczności. Książka Solarsa nosi tytuł „Wynalezienie etniczności”. Najważniejszym zadaniem dzisiaj są próby połączenia tego, co lokalne, z tym, co globalne. Powstał nawet termin — glokal, globalne + lokalne. Kończę na tym, że niezależnie od tego, jakie są strategie i podejścia, chodzi o takie pojęcia jak synteza, harmonizacja, hybrydyzacja, polimorficzność oraz o konieczność bycia nas wszystkich wewnątrz procesu poszukiwań. Tetiana MAŁENKA, kandydat nauk filologicznych, kierownik katedry krajów Bliskiego Wschodu Instytutu Filologii: — Język perski nazywano swoistą łaciną Bliskiego i Środkowego Wschodu średniowiecza. Ale stało się tak, że Iran znajdował się pod wpływem ekonomicznym i politycznym Francji, Wielkiej Brytanii, Rosji. Dzisiejszy Iran po rewolucji islamskiej to, niestety, kraj specyficzny, w którym istnieje islamska cenzura zarówno w kinematografii, jak i w literaturze. Po rewolucji islamskiej bardzo wielu pisarzy, śpiewaków, artystów kina wyemigrowało. Było to otoczenie szacha. Ludzie, którzy byli pod wpływem kultury zachodnioeuropejskiej, w kontaktach z tą kulturą, wyemigrowali do Europy, USA. Los Angeles nazywa się drugim Teheranem. Chcę powiedzieć, że oni zadziwiająco zachowują własną kulturę, tradycje. Dla Irańczyków właściwe jest zachowanie swojej kultury w diasporze. Jednak jest to dialog kultur, to multikulturowość w tych samych Niemczech czy Francji. Swoje wystąpienie chciałabym zakończyć takim przykładem. Jedną z unikalnych „atrakcji” festiwalu filmowego „Mołodist” był algierski reżyser z Francji. Stworzył bardzo ciekawy film „Santa”. Ten Santa to pierwowzór samego Siegfrieda, reżysera, już z pochodzenia multikulturowego, bo jest francuskim Algierczykiem. I, najwyraźniej, pod względem mentalności. W filmie jego bohater przekracza kilka granic: podróżuje z Paryża do Rosji, z Rosji do Egiptu, potem do Indii, Japonii. Portrety ludzi, scenki uliczne, różne sytuacje. Ten film pokazuje, że wszyscy jesteśmy tacy sami. Wszyscy żyjemy tymi samymi bólami. Świat dzisiaj jest niezwykle zglobalizowany, jest niezwykle multikulturowy. Ale jednocześnie każda kultura musi zachować siebie. Bardzo spodobał mi się cytat z Gandhiego, że trzeba trzymać drzwi i okna otwarte, ale tak, żeby nas nie zwaliło z nóg. Najwyraźniej tym powinniśmy kierować się na Ukrainie. Komentuje Iwan BONDARENKO, kierownik katedry filologii chińskiej, koreańskiej i japońskiej, zastępca dyrektora Instytutu Filologii: — Dmytro Drozdowski zauważył: jak tylko mowa o kulturze europejskiej, przechodzimy do granic, paszportów, wiz itp., jak tylko mowa o Wschodzie — przechodzimy do literatury, wysokiej sztuki. W samej terminologii zawarta jest główna różnica. Chiński, japoński hieroglif schematycznie przedstawia przyozdobionego człowieka. Czyli to jest to, co mnie zdobi, co czyni mnie lepszym, szlachetniejszym. Dlatego w zachodnim malarstwie głównym gatunkiem jest portret. Patrzcie na mnie, przyozdobionego, jaki jestem piękny. A we wschodniej sztuce, w malarstwie głównym gatunkiem jest pejzaż, podziwiając który, sam staję się lepszy. Ale o tym już wiele mówiono. Kilka praktycznych wniosków, które chciałbym wyciągnąć z dzisiejszej dyskusji. Ostatnim razem, występując z Oksaną Pachlowską, mówiłem, że musimy iść do Europy, jesteśmy Europejczykami, ale przy tym zważając na nasz los historyczny, na jarzmo tatarsko-mongolskie, na przebywanie w składzie imperium rosyjskiego, pod rosyjskim prawosławiem. Musimy uwzględniać doświadczenie Wschodu, ponieważ w tym przypadku jest ono w znacznej mierze być może nam bliższe i bardziej pożyteczne. Co dokładnie warto uwzględniać? W literaturze japońskiej istnieje ogromna warstwa japońskiej literatury chińskojęzycznej. Po II wojnie światowej Koreańczycy zrezygnowali z japonistyki, nie było ani jednej katedry. Nie nawołuję do tego, to koreańska specyfika. Ale co zrobili? Oni do 15% budżetu narodowego wkładali w tłumaczenia swojej literatury, napisanej współczesnym językiem koreańskim. Do 15% — to więcej niż medycyna i edukacja na Ukrainie razem wzięte. I teraz Korea Południowa pozostaje krajem, gdzie najwięcej tłumaczy się obcej literatury pięknej. Znałem Japończyków, którzy umierając, redagowali na łóżku tłumaczenia poematów Szewczenki, aby wydać je własnym kosztem. Tych ludzi trzeba szanować, trzeba im przyznać Nagrodę Szewczenkowską, trzeba im dać dyplomy Rady Najwyższej, trzeba ich zaprosić na ten jubileusz. Z Australii, z Belgii, ze Sri Lanki, z Japonii. Oto co trzeba robić. Wtedy będą nas szanować i będziemy szanowani na całym świecie! Ukraina dzisiaj istnieje jako kraj oderwany od przeszłości. Na szczeblu państwowym nie ma ani tradycji, ani przemyślenia tej tradycji, a bez tego kraj nie będzie mógł wejść w stan nowoczesności. Ukraina Nowoczesna — projekt cywilizacyjny, do którego musimy dążyć. Ale na tej drodze dzisiaj trzeba zrobić niemało, przede wszystkim w tworzeniu intelektualnej przestrzeni zrozumienia. I w tej przestrzeni pojęcie „dialogu” jest pierwszorzędne. Tylko słysząc Innego, można zrozumieć własną tożsamość. Aby usłyszeć innych i odnaleźć siebie, w Instytucie Filologii KNU im. T. H. Szewczenki zapoczątkowano nowy projekt „Ukraińska humanistyka: dialog kultur między Wschodem a Zachodem” (wspólnie z czasopismem literatury światowej „Wseswit”). W Instytucie Filologii odbył się drugi okrągły stół w ramach tego projektu, wsparty przez fundację „Europa XXI”. To wydarzenie zgromadziło filologów, kulturoznawców, filozofów, dziennikarzy, w szczególności M. Żułynskiego, J. Bystryckiego, J. van Caemulena (Belgia), I. Bondarenkę, M. Ghosh (Indie), L. Hrycyk, L. Iwaszynę, T. Kijaka, N. Wysocką i in. Jednym z centralnych pytań okrągłego stołu stało się kształtowanie polityki humanistycznej z uwzględnieniem wschodniego i zachodniego doświadczenia. Proponujemy uwadze czytelników „Słowa Proświty” najważniejsze fragmenty wystąpień prelegentów.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
