Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

WOŁODYMYR MELNYK: „CZŁOWIEK, TRACĄC WOLNOŚĆ, TRACI SIEBIE”

Слово Просвіти, №52 за 2010 рік

Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK, m. Lwów — „Współczesny świat żyje w pełnym niepokoju oczekiwaniu, związanym z przejawami licznych zjawisk kryzysowych” — czytamy w Pańskiej książce. Jakich zagrożeń, Pana zdaniem, należy się spodziewać? — Bardzo globalnie sformułowane pytanie. Trzeba zaczynać od jednostkowego do ogólnego, albo odwrotnie. Obecnie żyjemy na etapie posthistorii (jeśli mówić globalnie), która charakteryzuje się nie tylko zmianą priorytetów, ale i przewartościowaniem wydarzeń historycznych, faktów. I ogólnie — wartości cywilizacji europejskiej jako fenomenu socjokulturowego. Nasz czas — to czas zglobalizowany. Zglobalizowana historia. Co to oznacza? Że istnieją problemy o charakterze globalnym, od rozwiązania których zależy byt ludzkości i każdego człowieka. To wojna i pokój, problem głodu, ekologia. Dzisiaj istnieje taki problem, jak nadinformatyzacja społeczeństwa. Potoki informacji są tak ogromne, rytmy życia na tyle przyspieszone, że te informacyjne potoki i rytmy stają się niewspółmierne z socjobiologicznym rytmem człowieka. Zdarzają się przypadki schizofrenii społecznej. Swoją drogą, potoki informacji podwajają się co trzy-pięć lat. Żyjemy w świecie nie po prostu cywilizacji europejskiej, uformowaliśmy cywilizację technokratyczną, technogeniczną, gdzie racjonalizm naukowo-techniczny jest wartością determinującą i sposobem organizacji życia człowieka. Innowacje naukowe, osiągnięcia technologiczne określają ukierunkowanie cywilizacji. Człowiek bardzo optymistycznie ocenia siebie jako Twórcę, pragnąc totalnie przekształcić wszystko wokół siebie, w szczególności (możliwe, że nawet niepostrzeżenie) samego siebie. Ideologia przekształcenia, oparta na możliwościach nauki i techniki, stała się determinującą wartością paradygmatyczną naszych czasów. Człowiek żyje w sferze własnej kultury. Kręgosłupem kultury są etnonarodowe, tradycyjne wartości, które tworzą duchowy świat człowieka, nadają sens ludzkiemu istnieniu. One właśnie wchodzą w dysonans z wartościami cywilizacji technogenicznej. Wszystkie zasoby na Ziemi są na granicy wyczerpania. Jaki jeszcze zasób nie został wyczerpany? Ludzka duchowość. Zdolność dziwienia się światu. Potencjał duchowy — jedyne źródło naszego optymizmu — z punktu widzenia perspektywy. Nie trzeba wracać wstecz, absolutyzować tradycyjnych wartości, a należy określać swoją autentyczność wobec narodu, ludu, wartości kulturowych. Musimy postawić cel nadrzędny, który umożliwi zmobilizowanie tego potencjału duchowego i nie zagubienie się w totalnym procesie standaryzacji, europeizacji, kosmopolityzacji… — F. Schelling jeszcze w 1800 roku pisał: „Odkrycia w sferze nauki i techniki… tworzą ogromną liczbę nieznanych wcześniej nieszczęść”. Jakie nieszczęścia miał na myśli? I te, o których Pan przed chwilą mówił? — Pewnie nieszczęścia o charakterze duchowym — to, że człowiek wyobcowuje się, staje się instrumentem do wytwarzania czegoś… Przekształca się w środek, nawet w rozwiązywaniu kwestii narodowych, co mieliśmy okazję nie raz obserwować na Ukrainie. Przypominam sobie, jak kiedyś M. Mamardaszwilego w przeddzień wyborów zapytano, czy popiera przyszłego prezydenta? Wiecie, jaka była odpowiedź? „Jeśli mój naród zagłosuje na takiego a takiego prezydenta — ja wystąpię przeciwko takiemu narodowi”. Zatem chcę powiedzieć, że człowiek przekształcił się w wykonawcę określonych funkcji. Człowiek staje się manipulowany. Zwłaszcza teraz. Wielki potok informacji, brak na Ukrainie uznanych autorytetów. Oni (autorytety) są, ale różnymi czynnikami, przede wszystkim politycznymi, zostali wyobcowani od narodu. — Czy można, choć trochę, odwrócić człowieka od ideologii masowej nieograniczonej konsumpcji? — Można. I trzeba. Niestety, społeczeństwo obecnie nie jest zainteresowane, aby istniały różne opinie, różne stanowiska. Dlatego tylko poprzez kwestie duchowości, religijności, estetyczności, które są atrybutywnym i stanowiącym kręgosłupem narodu ukraińskiego, możliwe jest wyrwanie się z niewoli kultury masowej konsumpcji. To Problemy człowieka, który staje się zakładnikiem nowej cywilizacji technogenicznej, stają się obecnie jak nigdy dotąd palące. Temu zagadnieniu poświęcone jest fundamentalne badanie dziekana wydziału filozoficznego Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, dyrektora Instytutu socjohumanistycznych problemów człowieka Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy, profesora Wołodymyra MELNYKA, które niedawno ukazało się we Lwowskim centrum wydawniczym LNU im. Iwana Franki. Dzisiaj mieliśmy okazję porozmawiać z autorem książki. nie trzeba unifikować Ukrainy. Im więcej wyrazicieli ukraińskiej kultury — tym więcej ukraińskiego świata duchowego, wybaczcie tautologię, na świecie. — Do czego doprowadzi ludzkość dalszy rozwój systemów komputerowych i Internetu? — Komputeryzacja — to obiektywny proces, który daje możliwość intensyfikacji działalności naukowo-technicznej, podnoszenia efektywności produkcji społecznej. To obiektywny proces. Podkreślam to. Inna sprawa, że czasami kształtuje się uzależnienie od komputera: człowiek zastępuje świat wartości ludzkich wartościami wirtualnych rzeczywistości. Pojawia się niebezpieczeństwo wpadnięcia w świat „czarnych dziur”, który rodzi świat informacyjno-komputerowy. — Dlaczego nasze państwo do tej pory nie zbudowało w należyty sposób swojej tożsamości, która na Ukrainie była zakładana jeszcze w XVI—XVII wieku? — Nie sądzę, żeby można ją było zbudować. Najważniejszy jest język, kultura. Każdy człowiek żyje w języku, jak we własnym domu. Myśli obrazami, imperatywami moralności, tradycjami, które są właściwe konkretnemu narodowi. Zdaje się, że Freud wyznał kiedyś, iż „zgubił swoje dziecko” przez to, że nie czytał mu bajek w ojczystym języku. — Czy to nie „filozofia serca” jest winna temu, że naród ukraiński nijak nie zbuduje na należytym poziomie narodowym swojego Domu bytu? — Ukraina dzięki „filozofii serca” zachowuje siebie i jest nastawiona na dalszy rozwój. Często można usłyszeć tezę o wzajemnym wzbogacaniu się kultur. To błędna teza. Musimy z szacunkiem odnosić się do innej kultury. I tyle. Przecież od tego, że wysoko oceniamy twórczość W. Szekspira, Anglikami nie staniemy się. — Pantełejmon Kulisz mówił o potrzebie zjednoczenia ideą narodową „zbiorowej osoby narodu ukraińskiego”, a Iwan Franko wzywał do potrzeby „wytworzenia spójnego organizmu kulturowego, zdolnego do samodzielnego życia kulturowego i politycznego”. Kto obecnie się tym przejmuje na Ukrainie? Władza, społeczeństwo, poszczególne postacie? — To musi robić cały naród. W procesie praktyki narodowej. To wykuwanie swojej tożsamości, znajdowanie swojego miejsca w przestrzeni cywilizacyjnej, które daje możliwość Ukraińcowi bycia Ukraińcem, a przedstawicielom innych narodów — pełnoprawnymi obywatelami Ukrainy. — Mykoła Riabczuk pisze: „Ukraińcom, jak świadczą sondaże socjologiczne, najczęściej chce się jednocześnie kapitalizmu i socjalizmu, demokracji i autorytarnej »silnej ręki«, wolności i nieodpowiedzialności, integracji z Europą oraz z Rosją i z Jednolitym Przestrzenią Gospodarczą. I, proszę zauważyć, bardzo często chce się tego nie różnym ludziom, a ludziom tym samym”. Czy nie jest to trafne odtworzenie sytuacji na Ukrainie? — Ujawia się to w wielu grupach ludzi. Można mówić nawet o przejawie utraty tożsamości u tych ludzi. I brakuje szacunku do samego siebie. — Jak obecnie kształtuje się światopogląd konkretnego człowieka na Ukrainie? Kiedyś, wiadomo, pod wpływem cyklu dyscyplin marksistowsko-leninowskich. A obecnie? — W każdym razie polityki humanistycznej na Ukrainie, która postawiłaby sobie za cel kształtowanie patrioty, nie widać. — A na Lwowskim Narodowym Uniwersytecie imienia Iwana Franki, którego wydział filozoficzny Pan kieruje? — Na LNU jest. Ponieważ kieruję również Instytutem Problemów Socjohumanistycznych Człowieka Zachodniego Centrum Naukowego, to powiem, że na przykład w ramach realizacji badań na temat „Kształtowanie kultury politycznej obywateli Ukrainy: problemy teorii i praktyki” pracownicy naszego Instytutu prowadzą ciągły monitoring przepływów informacyjnych w kierunku śledzenia osobliwości rozwoju procesu politycznego na poziomie regionalnym w Zachodniej Ukrainie, przeprowadzono szereg badań z udziałem przedstawicieli struktur analitycznych, eksperckich i naukowych regionu wspólnie z Instytutem Filozofii im. H. S. Skoworody NAN Ukrainy. — Może Pan skonkretyzować? — Przeanalizowano osobliwości transformacji systemu politycznego Ukrainy, wpływ środowiska społecznego oraz instytucji politycznych na proces konsolidacji narodu i rozwoju demokracji. Ujawniono główne zasady i rolę lokalnej demokracji w kształtowaniu demokratycznych podstaw społeczeństwa, stan genezy samorządu lokalnego na Ukrainie. Zbadano demokrację jako proces wyborów i formę rządów na różnych poziomach. Przeanalizowano osobliwości procesu politycznego na Lwowszczyźnie. Wyjaśniono także relacje partyjno-władzowe w regionie, interakcję polityków i władzy, społeczności i władzy, wymiar medialny życia społeczno-politycznego obwodu, perspektywy realizacji reformy administracyjnej i konstytucyjnej na Ukrainie. Dokonano porównania systemów wyborczych i partyjnych Ukrainy oraz krajów zagranicznych, w szczególności osobliwości systemu wyborczego Ukrainy, ewolucję systemu partyjnego Ukrainy, jego przeformatowanie pod wpływem systemu produkcyjnego oraz perspektywy transformacji ukraińskiego systemu politycznego w kontekście najnowszych tendencji politycznych. A ponadto — opracowano obiektywne wskaźniki analizy stanu czynników instytucjonalnych współczesnego procesu politycznego Ukrainy, scharakteryzowano problemy centrów wpływu politycznego na poziomie wewnątrzpaństwowym, wyjaśniono mechanizmy realizacji decyzji politycznych w warunkach transformacyjnych i wpływ kryzysu na elementy strukturalne systemu politycznego, świadomość polityczną i kulturę polityczną, mechanizmy zapobiegania negatywnym tendencjom w rozwoju systemu politycznego. Wyniki tych badań publikujemy w zbiorach naukowych. — A z władzą współpracujecie? — Bez wątpienia. Oto niektóre z kierunków współpracy Instytutu Problemów Socjohumanistycznych Człowieka ZCN Ukrainy i MON Ukrainy z Lwowską Obwodową Administracją Państwową oraz Lwowską Radą Obwodową na lata 2010—2012: psychologiczne aspekty integracji społecznej dzieci i osób ze szczególnymi potrzebami w społeczeństwo; badania czynników psychologicznych aktywności społecznej młodzieży; badanie problemów rodziny dysfunkcyjnej i organizacja jej wsparcia społeczno-psychologicznego; badania w dziedzinie socjologii religii z wydaniem „Mapy religijnej Lwowa i obwodu lwowskiego”. — A co w perspektywie? — Przewidujemy badania naukowe problemów o kierunku socjohumanistycznym, z którymi stykają się pracownicy różnych placówek oświatowych, naukowych i państwowych w celu opracowania praktycznych rekomendacji, świadczenia usług szkoleniowych. Szczególną uwagę poświęcamy tematom „Zdrowie narodu: czynniki społeczno-psychologiczne i demograficzne”; „Badanie czynników i mechanizmów sytuacji demograficznej na Lwowszczyźnie”; „Świat duchowy współczesnej młodzieży i jej orientacje wartościujące” i in. Stworzono grupy integracyjne dla dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju na bazie Lwowskiego Centrum Wsparcia Osób z Całościowymi Zaburzeniami Rozwoju „Otwarte Serce”, a także — centrum konsultacyjne dla diagnozy psychologicznej i dalszej rehabilitacji dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju na bazie tego samego Centrum. W 2009 roku, na przykład, odbyła się Interdyscyplinarna konferencja naukowo-praktyczna (z udziałem międzynarodowym) na temat „Pomoc dziecku z autyzmem: problemy i drogi rozwiązania”. Oddano do druku trzytomowe wydanie „Człowiek we współczesnym świecie (wymiary filozoficzno-kulturowe, psychologiczne i politologiczne)”, mniej więcej regularnie wydajemy czasopismo „Socjohumanistyczne problemy człowieka”. — Jeszcze ponad 200 lat temu Edmund Burke pisał: „Natura człowieka jest zagadkowa; czego pragnie społeczeństwo, określić jest niezwykle trudno; dlatego bardzo ciężko jest kierować działaniami władzy tak, aby zadowalała ona naturę człowieka i jego potrzeby życiowe”. Pańskie rekomendacje dla władzy? — Natura człowieka jest niewyczerpana i do końca niepoznana. Bo w naturze człowieka zmieszane jest racjonalne i irracjonalne (nienawiść, namiętność, miłość). Ale natura człowieka jest wymierna w tym sensie, że pragnie ona dobra, harmonii ze światem i z samym sobą. W końcu człowiek pragnie czuć, że nie zgubił się w świecie. Więc zadaniem władzy, społeczności lokalnych — jest tworzenie warunków, aby człowiek mógł znaleźć swoją przestrzeń, gdzie zewnętrzny przymus (w formie prawa) nie jest jedynym wyznacznikiem losu człowieka. Człowiek jest skazany na bycie wolnym, bo tracąc wolność, traci siebie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn