Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

WSZECHŚWIAT UKRAIŃSKIEGO WSZECHŚMIECHU, czyli od Iwana Smichowana do Lupula Omeliana

Слово Просвіти, №52 за 2010 рік

Wiktor KOSIACZENKO, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki, m. Czerniowce Ta obszerna publikacja pod tytułem „Z kim śmieje się Ukraina” — z kolorowym portretem na okładce „najbardziej zawziętego ze wszystkich włóczęgów” Eneasza — trafiła w moje ręce niespodziewanie i z niemałym opóźnieniem. Jeszcze latem 2009 roku, za wsparciem i osobistym błogosławieństwem Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta, została podpisana do druku, a ja dopiero rok temu mogłem podziwiać 650-stronicowe wydanie („almanach”, jak zaznaczono w ramce pod łokciem tegoż właśnie kozaka), które obiecuje odkryć nowy w naszej humorystyce temat. Co prawda, w 1960 roku, pół wieku temu, ukazało się trzytomowe wydanie „Ukraina się śmieje”. A później, w latach 1967—1968, ten elegancko wydany trzytomnik uzupełniono jeszcze „Księgą wesołej mądrości” i tomem „Żartobliwych pieśni” z serii „Ukraińska twórczość ludowa”, zrealizowanymi przez Instytut Sztuki, Folkloru i Etnologii im. M. T. Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy. Należy tu wspomnieć o gruntownym artykule wstępnym do tego wydania, który nazywa się „Pieśniowy humor narodu ukraińskiego”. Epigraf do artykułu zaczerpnięto z wypowiedzi Wissariona Bielińskiego: „Ukraińcy obdarzeni są niezrównanym humorem”. Tak, jakby autor artykułu i poważna instytucja akademicka postanowili zawczasu zabezpieczyć się przed wszelkimi uprzedzeniami potomków „nieистового Wissariona”. Przecież „rewolucyjno-demokratyczny filozof”, oddzieliwszy ukraiński humor od języka ukraińskiego, wyjaśniał współczesnym, że „język małoruski rzeczywiście był kiedyś… Ale z czasem zaczął się psuć…”. A stąd wyciągał wniosek, że z tego powodu „nie może być mowy o stworzeniu w tym języku jakiejś odrębnej literatury małoruskiej”. Jednakże, jak wyraził się poeta Anatolij Bortniak: „Złych języków nie ma na świecie. Są tylko źli ludzie”. Ukraińcy stworzyli przecież swoją wielką, znaną na świecie literaturę, wypełniając ją doprawdy niezrównanym humorem. Bo przecież „nie umiera dusza nasza… Ona znowu ożywa i śmieje się znowu”. Dlatego antologia „Z kim śmieje się Ukraina” nie może nie wywołać zainteresowania wśród szerokiego ogółu czytelników. Wydawałoby się, jak można tyle zmieścić w jednej książce. Okazuje się, że można. I czytać ją będą miłośnicy śmiechu z większym zainteresowaniem niż poszczególne antologie humorystyczne. Przecież tutaj za sprawę wziął się Wałentyn Czemerys. W prologu „Cudotwórczy pocałunek ludzkości” autor-opracowujący, pisząc o znaczeniu śmiechu w życiu człowieka, zaznacza, że na przykład u Amerykanów bardzo popularne jest słowo „smiling”, a w Niemczech stworzono 70 „Klubów śmiechu”, a jeszcze w Indiach 20 lat temu pewien naukowiec zaproponował „Śmiechojogę” — osobny kompleks ćwiczeń dla wywołania dobrego nastroju. Wskazując na głębokie tradycje humoru i satyry w dawnej literaturze ukraińskiej, Wałentyn Czemerys podkreśla, że za założyciela nowej ukraińskiej satyry słusznie uważa się Hryhorija Skoworodę. Przecież gdyby nie było „diamentu” „Bajek charkowskich” i „Ogrodu boskich pieśni”, to założyciel nowego piśmiennictwa ukraińskiego Iwan Kotlarewski nie oszlifowałby „brylantowego” obrazu Woźnego. Jednocześnie humor i satyra w dawnej i nowej literaturze raczej by się nie pojawiły, gdyby nie utalentowany naród ukraiński. Dlatego już na tytule „Księgi pierwszej” opracowujący podkreśla: „A wszystko zaczęło się od Iwana Śmiechowana”. Był taki, okazuje się, postać ludowej humorystyki, zbiorowy obraz bystrego wesołka, żartownisia, parodysty, a zarazem jego twórca. Dwie następne książki antologii to radziecki etap rozwoju piśmiennictwa ukraińskiego. Dlatego opracowujący nazwał drugą książkę „Czerwony Parnas”. Mowa w niej o czasie, kiedy satanistyczny bolszewizm, w gwałtowny sposób likwidując carskie samowładztwo, odziedziczył doktrynę „wielkomocarstwowości”. Rzecz jasna, myśląc o niej jako o gwarancji stworzenia przyczółka dla nadchodzącej światowej rewolucji. „Czerwony Parnas” stał się czerwony nie tyle od koloru sztandaru, co od krwi rozstrzelanych, represjonowanych i wygłodzonych na Sołowkach i w Magadanach jego najbardziej utalentowanych orędowników, których twórczość zyskiwała coraz większą popularność w narodzie. Tak został represjonowany fundator „Czerwonego Parnasu” Wasyl Ellan. Z czasem zamknięto jedyny satyryczny magazyn „Czerwony pieprz”. Nadszedł tragiczny koniec „ukrainizacji” Radzieckiej Ukrainy, a wraz z nim do jednego kołchozu (czyli związku) zagnano pisarzy, których zobowiązano do bycia „inżynierami ludzkich dusz”. Kiedy wielki wódz bezbożnego bolszewizmu rozpocznie satanistyczne gry z Hitlerem, które w końcu doprowadzą do największej wojny XX wieku, reżim sowiecki odnajdzie w Peczorłagu przypadkowo nie rozstrzelanego najpopularniejszego twórcę śmiechu lat 20. XX wieku Ostapa Wysznę. Okazał się potrzebny, by znowu wydawać ukraiński magazyn satyryczny „Peretz”. Oczywiście, w takich okolicznościach pisarzom (zwłaszcza satyrykom) swoją twórczość przychodziło łączyć ze „służbą szatanowi”. Więc opracowujący trafnie przytacza poszczególne przykłady także takich pism. Kluczowym słowem w rozważaniach autora stało się słowo „pisarz”, które ogólnie tłumaczy się jako „godny pozazdroszczenia zawód: siedzi, popisuje, zgarnia honoraria”. Ale porewolucyjna rzeczywistość takie wyobrażenia bezlitośnie obala — „zgarniali” setkami. Kto z pisarzy ocalał w tej maszynce do mięsa, ten przeszedł sowieckie obozy koncentracyjne. Powróciło niewielu, a i to dopiero po 10—20 latach. Dalszy bieg historii pamięć autora wiąże z fotografią jeszcze młodego Chruszczowa. Na niej Nikita Siergiejewicz, groźnie podnosząc partyjno-państwową pięść, wygłasza z trybuny III zjazdu pisarzy: „Niech żyją radzieccy pisarze — wierni pomocnicy naszej partii w budowie komunizmu!”. Czyli — pisać na użytek awanturniczych konstruktorów świetlanej przyszłości. Biorąc pod uwagę doświadczenie niedalekiej i rzekomo już odczarowanej przeszłości, ukraińscy pisarze pisali, a nawet występowali jako „pomocnicy” na szeroko praktykowanych spotkaniach literackich. Robotnicy i chłopi po ich zakończeniu, słusznie wspomina Wałentyn Czemerys, często szczerze dziękowali: „Gdyby nie wy, nie słyszelibyśmy już nawet ojczystego języka”. „Gdyby nie wy…” Charakterystyczne, że takie podziękowania nie są rzadkością na spotkaniach pisarskich nie tylko na Wielkiej Ukrainie, ale i na Bukowinie, która stosunkowo niedawno została wyzwolona spod cudzoziemskiej władzy. Przecież kto przychodził na tereny tego ukraińskiego pogranicza, ten najpierw sięgał po ojczysty język większości jego ludności — Rusinów-Ukraińców. Temat pisarza, rozpoczęty w epilogu drugiej książki, W. Czemerys logicznie kontynuuje w prologu do trzeciej, największej pod względem objętości, książki swojej antologii. A jego tytuł „…i gwarantuje obywatelom wolność druku”, który stanowi frazę z Konstytucji ZSRR, nastawia czytelnika na ironiczne postrzeganie tych gwarancji. Autor-opracowujący dalej akcentuje: jeśli wiece z 1905 i 1917 roku odbywały się pod hasłem wolności słowa, to „wierni leninowcy” zabraniali nawet wspominać, że w ZSRR działa cenzura. Ale ona była. Cenzorem, w końcu, był i sam autor. Przecież wiedział, co przepuszczą do druku, a co — nie. Poeci-lirycy, na przykład, oraz ich wydawcy, aby wydać zbiór „tego, co na serce legło”, musieli zacząć go tak zwanym parowozem. Takie ideologiczne „parowozy”, podkreśla autor na podstawie własnego doświadczenia pisarskiego, pisali wszyscy — i ci, którzy byli w wewnętrznej opozycji, i ci, którzy nie byli. W tamtych czasach coraz mocniejszego dokręcania ideologicznych śrub (po chruszczowskiej odwilży, za Susłowa—Bresniewa i aż do Gorbaczowa) tylko satyra mogła być pewną odskocznią (niechby, według autora, i „jako taką”). Przecież satyrykom pozwalano krytykować, chwalić zmuszano poetów-liryków. Więc, nie czekając na sprzyjające dla twórczości warunki, wbrew różnym uciskom, kontynuowali dla zachowania „wesołości”, jak zalecał swego czasu Hryhorij Sawycz, swoją pracę twórczą. Śladem za Ostapem Wyszną świat ukraińskiego wszechśmiechu zasiliła cała kohorta utalentowanych pisarzy: Stepan Olijnyk, Serhij Woskrekasenko, Paw- Walentyn Czemyrys, Pawło Hłazowy, Anatolij Kosmatenko, Iwan Nemyrowycz, Petro Rebro, Ołeh Czornohuz. Wśród nich należy jeszcze wymienić mistrzów scenicznego śmiechu — „narodowego Jakowczenkę” oraz estradowych prześmiewców Tarapunkę i Sztepsela, czyli Ju. Tymoszenkę i Ju. Berezinę. Czwarta książka antologii… Ona, jak i poprzednie, ma przedmowę oraz „Zamiast posłowia…”. Prawda, to ostatnie jest intrygujące: „Pisarze nienapisanych książek”. Jak to możliwe? Okazuje się, że autor-opracowujący, korzystając z zasobów swojego „trzeciego świata”, wysłał w kolejne kosmiczne podróże Hawrosza — takiego sobie miłośnika kosmoekstremu. A po szczęśliwym powrocie ten opowiedział, że na planecie Jałmez trafił do tajemniczego kraju Aniarku, gdzie żyją „pisarze nienapisanych książek”. Co więcej, ich tam za twórcze niepisanie przyjmują do Związku. Nawet prezydent Aniarku od czasu do czasu przyjmuje pisarzy nienapisanych książek. W tym przejawia się wysoka ojcowska troska o rozwój rodzimej literatury i kultury. Ale mniejsza z tymi fantazjami… Oto litukraiński „Wyszniak” — to inna rzecz. Ilu już w nim bywało ciekawych osobowości — autorów jeszcze nie napisanych, napisanych i nie zawsze wydanych książek. Trzeba je przecież przedstawić właśnie w tej czwartej książce. Wszak w „Wyszniaku”: „Choć za stołem wszyscy nie byli wiśniami, // Lecz jednak do humoru swój dar // Ofiarował im każdemu Wszechwyższy: // Każdy — niepowtarzalny humorysta!”. Ot choćby tenże Omelan Łupuł, swego czasu aktywny w sensie twórczości student uniwersytetu, słuchacz kursu specjalistycznego „Gatunek bajki w literaturze ukraińskiej”. Z czasem, za czasów dokręcania śruby przez Susłowa i Breżniewa, ten kurs specjalistyczny zamknięto, jego godziny oddano na „komunizm naukowy”. Lecz już na uniwersytecie tego „kursu” nie czytają, a Omelan Łupuł swoje 60-lecie uczcił wydaniem zbioru „Tysiąc bajek”. Taka wyszła bajka. Dlatego nie ma wątpliwości, że i antologia Walentyna Czemyrysa „Z kim śmieje się Ukraina” przyda się nie tylko tym, którzy szukają swojej twórczej ścieżki we wszechświecie ukraińskiego wszechśmiechu, ale i szerokiemu ogółowi wielbicieli śmiechu, który pomaga żegnać się z przeszłością i pozostawać ludźmi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn