Strona · s. 15strona oryginału ↗
ENIKI-BENIKI JILY VARENYKY
Слово Просвіти, №52 за 2010 рік
Marija KUCZERENKO
Wiadomo, że kuchnia ludowa jest jednym ze składników kultury duchowej narodu, jego narodowej odrębności. Formując się przez wieki, wchłania ona w siebie cechy innych, przeważnie sąsiednich, tradycji kulturowych. Jednak nie dotyczy to ukraińskiej kuchni ludowej — nie była ona zbytnio podatna na obce wpływy. Jeśli wareniki były ulubioną potrawą Ukraińca, to takimi pozostały przez wieki. Duże czy całkiem maleńkie, z filigranowymi ząbkami czy zgrabnym wianuszkiem, w kształcie półksiężyca czy trójkącika — zawsze wywołują radosne emocje, ożywając w pamięci jasnym obrazkiem z „Wieczorów na chutorze w pobliżu Dikańki”: potężny Paciuk na oczach zdziwionego kowala połyka wareniki, które same, jak żywe, lecą mu do ust, rozpryskując w locie śmietanę. O warenikach nasz naród ułożył mnóstwo wesołych pieśni. Ale czyż tylko o ukraińskie pieśni chodzi! Tak, żydowski kompozytor Saul Czernichowski, który żył na przełomie XIX i XX wieku, napisał w Heidelbergu utwór muzyczny „Wareniki”. Najwyraźniej, pisząc muzykę, widział przed sobą starą Żydówkę przygotowującą ukraińskie wareniki. Miłość do wareników jest ogólnonarodowa. A jakże inaczej? Przecież to główne danie każdego ukraińskiego świątecznego stołu, i jeśli gospodyni stawiała na stół makitrę — lub nawet makutrę — z parującymi, prosto z wrzątku warenikami, wszystkie inne potrawy znikały z pola widzenia. Gęsto posypane apetycznymi skwarkami, ze złocistą okrasą lub hojnie polane masłem… Ach! Wiadomo, że w XIX wieku wareniki na Ukrainie lepiono spore — około 30—40 cm. Opisano to w opowiadaniu Mikołaja Gogola „Wij”: „…po chutorach małorosyjskich można jeść hałuszki, ser, śmietanę i wareniki wielkości kapelusza…”. Wareniki przygotowywano nieczęsto, głównie na święta. Tak, w drugi dzień wesela druhny niosły młodej wareniki „na śniadanie”, a kobiety wspólnie przygotowywały wareniki, gdy zbierały się, by odwiedzić położnicę. Ołeksij Woropaj opisał, jak na święto Czterdziestu Męczenników, które obchodzono 22 marca, dziewczęta gotowały czterdzieści wareników z serem i częstowały parobków — „żeby mróz lubczyku nie zniszczył”. A lepiąc wspólnie wareniki, śpiewały: Zaszło słoneczko za zielony bór, My pójdziemy wieczerzać w bogaty dwór: A w bogatym dworze — chleba-soli na stole. I chleba-soli dosyć: Wareniki w maśle, gorzałka w butelce. A jeszcze w tym dniu gotowano wareniki z 40 nadzieniami (!), jako że 40 świętych męczenników. Warenikom przypisywano też mistyczną rolę. Tak, na Andrzeja dziewczęta wróżyły w dość zabawny sposób: gotowały warenik dla głodnego kota — jeśli kot go zje, to dziewczyna wkrótce wyjdzie za mąż, a jeśli tylko nadgryzie i porzuci, to należy spodziewać się rozłąki z ukochanym, a nawet panieńskiej samotności. Według klasycznego przepisu ciasto na wareniki zagniata się na wodzie (koniecznie zimnej), serwatce, mleku. Można z jajkiem. Ciasto powinno być niezbyt twarde, aby łatwiej łączyły się brzegi warenika. A przepisów na nadzienia jest bez liku! Nadzienie — w zależności od kalendarza religijnego — mogło być mięsne (z mięsem, serem) oraz postne — z kapustą, kapustą i grzybami, fasolą i makiem, samym makiem, kaszą jaglaną lub gryczaną z okrasą na oleju, jabłkami, truskawkami, wiśniami, kaliną, suszonymi jagodami, wcześniej namoczonymi w wodzie. Rozwałkowuje się ciasto na 1—1,5 mm grubości i rozcina na kwadraciki, kładzie na środek kwadracika nadzienie i zlepia brzegi. Oczywiście, są to wareniki w kształcie trójkąta. A najczęściej na Ukrainie wareniki lepiono w kształcie półksiężyca, ozdabiając filigranowymi ząbkami. Gotuje się wareniki w takiej ilości wrzątku, aby mogły swobodnie wypłynąć. Gdy już wypłyną, zbiera się je łyżką cedzakową i przekłada do rondla. W zależności od nadzienia, polewa się masłem lub posypuje skwarkami ze słoniną i podsmażoną cebulą.
Przepisy na nadzienia
Z serem: Ser przepuszcza się przez maszynkę do mięsa lub przeciera przez sito, dodaje surowe żółtka, cukier, sól. Wszystko starannie miesza się. Gotowe wareniki podaje się z roztopionym masłem lub śmietaną.
Z kapustą: Kwaszoną kapustę odciska się, dodaje do niej poszatkowaną świeżą. Dusi się do miękkości, dolewając wywar. Do duszonej kapusty dodaje się podsmażoną cebulę, sól, cukier i po wymieszaniu ponownie podsmaża, aby odparowała nadmiarowa woda. Polewa się roztopionym masłem, posypuje okrasą z cebuli i skwarków. Dusi się kapustę także z mięsem, wcześniej pokrojonym w kawałki, oraz z grzybami.
Z jabłkami: Dojrzałe jabłka obiera się ze skórki i kroi w słupki lub ściera na tarce. Posypuje cukrem i pozwala odcieknąć sokowi. Można dodać trochę cynamonu. Gotowe wareniki polewa się miodem.
Z makiem: Mak zalewa się wrzątkiem, zlewa wypłynięte zanieczyszczenia i ponownie zalewa wrzątkiem. Pozostawia się co najmniej na pół godziny. Potem mak odcedza się na sicie, aby ściekła woda, i przekłada do makitry. Starannie uciera się, dodając cukier. Można dodać wcześniej namoczone rodzynki.
Z suszonymi śliwkami: Suszone śliwki płucze się w ciepłej wodzie, zalewa wrzątkiem. Odcedza się na sicie, osusza. Wyjmuje pestki i posypuje cukrem. Można śliwki bez pestek drobno pokroić i posypać cukrem. Podaje się gotowe wareniki z cukrem lub miodem.
Z „ŻYWOTA” WARENIKÓW
Wygląda na to, że Ukraińcy zapożyczyli wareniki z kuchni tureckiej, choć jakkolwiek nie chciałoby się do tego przyznać. Turecki duszwar wywoływał kiedyś taki zachwyt u naszych przodków, że znacznie uprościli oni ten skomplikowany przepis.
Istnieje opinia językoznawców, że popularna dziecięca wyliczanka „Eniki-beniki…” to tłumaczenie ze starożytnej szamańskiej mantry, która otwiera w człowieku tak zwane trzecie oko.
Skosztowawszy wareników z wiśniami podczas jednej ze swoich wizyt na Ukrainie, Bill Clinton, który uważany jest za nie lada smakosza, wpadł w taki zachwyt, że wpisał to danie na swoją listę Must Be Served.
Hobby pierwszego prezydenta Ukrainy jest bardzo oryginalne — zbieranie przepisów na nadzienia do wareników. Wyszukuje je nawet w starożytnych manuskryptach. Co ciekawe, Leonid Krawczuk posiada muzyczny talerz do wareników w kształcie rumianku — każdy płatek z podgrzewaniem i oprawą muzyczną.
W miasteczku Glendon w kanadyjskiej prowincji Alberta, gdzie jest największa ukraińska diaspora, ustawiono dziewięciometrowy pomnik warenika — oficjalnego symbolu miasta.
W Rosji przestrzegają wesołej tradycji — w przeddzień starego Nowego Roku lepią wareniki z niespodzianką — guzikiem, fasolką, monetą. Uważa się, że ten, komu trafi się taka niespodzianka, będzie miał szczęśliwy cały rok.
W Czerkasach otwarto pomnik warenika: kozak Mamaj pożera wareniki, a za plecami ma wielki warenik w kształcie półksiężyca. Pomysł ustawienia obok jeszcze jednego pomnika — a mianowicie aparatury do bimbru — bardzo spodobał się mieszkańcom Czerkas, ponieważ bimber w ludzie nazywany jest walutą narodową — bez niego do dziś nie odbywa się żadna transakcja na wsi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
