Strona · s. 16strona oryginału ↗
RRO OD DO OVVIID D D DIID DAA M MO ORRO OZAA
Слово Просвіти, №52 за 2010 рік
Stanisław ZMIEWŚKYJ, m. Odessa Na początek rozejrzyjmy się w niedalekiej przeszłości. Ludzie starszego pokolenia dobrze pamiętają, że przez długi czas nawet samo święto choinki było zakazane przez władzę komunistyczną jako przejaw „religijnych zabobonów” i „przeżytków”. Ubraną choinkę można było zobaczyć chyba tylko w cerkwiach, które cudem ocalały. A w domu dla dzieci strojono zabawkami i cukierkami gałąź jakiegokolwiek drzewa, a czasem nawet miotłę. Pierwsze radzieckie noworoczne święto choinki odbyło się na Ukrainie rok wcześniej niż moskiewskie, w Charkowskim Pałacu Pionierów i Październikowych. Urządzono je w pomieszczeniu dawnego Zgromadzenia Szlacheckiego, które przed przeprowadzką do Kijowa zajmował ukraiński rząd. Miałem okazję rozmawiać z tymi, którzy organizowali to święto. Opowiadali, jak przywieźli i ustawili w salach pałacu aż trzy wielkie sosny. Ozdoby dla nich majsterkowali z kartonu i papieru kierownicy kółek razem ze swoimi wychowankami, bo w sprzedaży ich nie było. Z pomocą przyszli robotnicy huty szkła w Merefie, w kilka dni uruchamiając produkcję wielkich kul z grubego zielonego szkła, z którego robiono butelki. A jeszcze komsomolcy odwiedzili klasztory i bezczelnie skonfiskowali tam stare ozdoby choinkowe. Zdobytych u mnichów aniołów ze skrzydełkami potem przerobiono na ptaszki. Bohaterami pierwszego noworocznego maskarady byli nie tylko bajkowe i literackie postacie, ale także kostiumowi rewolucyjni marynarze, czapajewcy, stachanowcy, miczurinowcy, zdobywcy Arktyki. Zabawiali wszystkich komicznymi wybrykami popularni wtedy komicy Pat i Patachon. Pójdźmy dalej w głąb historii. Święto Nowego Roku z udziałem Dziadka Mroza powszechnie obchodzono w Imperium Rosyjskim po wprowadzeniu przez Piotra I nowego kalendarza. Sam zaś ten bohater, wygląda na to, przyszedł wtedy na noworoczne gościny z ludowych bajek. W rosyjskim wariancie nazywał się Morozko, w ukraińskim — Morozenko. Prezenty z jego worka dostawały się tylko dzieciom. W 1840 roku, na podstawie folkloru, Władimir Odojewski napisał opowiadanie „Moroz Iwanowicz”. W odróżnieniu od bajkowego bohatera, Moroz Iwanowicz nie zamroził na śmierć dziewczyny-leniucha, a zamiast prezentu dostała od niego naszyjnik z lodowych sopli. Z czasem i karna pałka Dziadka Mroza zaczęła pełnić inne funkcje, zmieniając się w magiczną laskę. Osobno istnieje wersja, że prototypem Dziadka Mroza stał się arcybiskup Mikołaj z miasta Mira w Licji, który żył jeszcze w IV wieku. Po śmierci ten dobrotliwy człowiek został zaliczony do grona świętych i zaczął być czczony przez wiernych jako cudotwórca. Kiedy w XI wieku jego relikwie wykradli włoscy piraci i przewieźli do miasta Bari, oburzył się cały świat. Mniej więcej od tego czasu w dzień Świętego Mikołaja, 19 grudnia, ludzie zaczęli dawać dzieciom prezenty. Na Ukrainie przyjęło się wypiekać na tę okazję smaczne ciasteczka-„mikołajczyki”, obdarowywać dzieci. Ta tradycja zachowała się do dziś, dzień Świętego Mikołaja stał się ulubionym świętem ukraińskich dzieci. Jednak większość badaczy skłonna jest uważać za prototyp Dziadka Mroza nie Mikołaja, a bajkowego Mroza-Morozenkę. Same zaś bajki o nim, nawet te najdawniejsze, też mają swoje źródła. Szukać ich należy w mitologii naszych przodków, w historii naszego narodu. Okres Antii-Ukrainy archeolodzy wiążą z rozwojem kultury czerniachowskiej. Znaleziska z tego okresu świadczą, że nasi przodkowie mieli ukraińskie pismo („bukwicę” oraz „pismo Iwanowe”), znali język starogrecki i łacinę. Zajmowali się nie tylko rolnictwem i hodowlą zwierząt, ale także wieloma rzemiosłami, wytapiali żelazo w dymarkach, korzystali z koła garncarskiego, krosien tkackich. Z ich bajek wywodzi swój rodowód obecny Dziadek Mróz-Morozenko. Można to prześledzić po opisie najpopularniejszych bogów Antów. Zdjęcie Olesia Dmytrenki Pierwszym, o którym przy tym wspomina się, jest Mróz, którego czasem nazywano jeszcze pieszczotliwie Morozkiem. To bóstwo chłodu, zamieci, lodu, prawdziwy władca zimy. A jeszcze władcą zimy dawni Ukraińcy, a z czasem i Białorusini, uważali Zuzię. Przedstawiano go w postaci dziadka niewielkiego wzrostu z długą siwą brodą. Chodzi on, zgodnie z ludowymi wierzeniami, w kożuchu, ale bez czapki i boso. Pod Nowy Rok Białorusini gotowali dla niego kutię i powtarzali: „Zuzia na dworze — kutia na stole”. Ale całkiem możliwe, że nasz Dziadek Mróz pochodzi wprost od Dziada. To drugie imię, które Antowie dali swojemu Białobogowi. Dziadem lub diduchem do dziś nazywa się na Ukrainie nieomłócony snop żyta, który gospodarz wnosi do chaty przed Wigilią. Białobóg zaś — główny bóg dobra. Według wierzeń, jest on twórcą ziemi, wody, światła, ojcem Peruna, obrońcą ludzi przed złem. Ale ukraińska mitologia zna jeszcze boga słońca, światła i dobra o imieniu Dażbóg, którego kult uformował się za czasów scytyjskich w VI—IV wieku przed naszą erą. Jest on obdarzony tyloma cnotami, że nie sposób ich zliczyć. Słoneczne oblicze Dażboga malowano na żaglach statków, które wypływały z Sanbatosu — kijowskiej przystani na rzece Počajnie. To samo wyobrażenie było również najpierwszym herbem Kijowa. Dażbóg i jego rodzina — w centrum noworocznych, a później i świątecznych obrzędów. Jego żona Kolada (imię pochodzi od słowa koło, które od dawna symbolizowało słońce) co roku w najdłuższą zimową noc rodzi młode słońce — Bożycza. Ukrywając się przed swoim odwiecznym wrogiem — Marą, uosobieniem ciemnych sił, Kolada wciela się w kozę. Jak twierdził Iwan Neczuj-Łewycki, kiedy słońce zwraca się z zimy na lato, zaczynało się święto Kolady i trwało ono od 24 grudnia do 6 stycznia. W obrzędowe widowisko wchodziło rozpalanie ogniska, posypywanie ziarnem na nowe zbiory, prowadzenie kozy, przebieranie się, kolędowanie pod świecącym wizerunkiem Bożycza, przedstawienia szopkowe, palenie kłody, która symbolizowała Marę. To pogańskie święto było tak popularne, że sługom kultu nie pozostawało nic innego, jak podporządkować mu święto Bożego Narodzenia. Więc ukraiński Dziadek Mróz może szczycić się bogatym rodowodem. Mnóstwo dobrych cech odziedziczył od Dażboga i Białoboga, Mroza, Zuzi i Morozenki. To jego ustami przemawiają do nas dalecy przodkowie, życząc wszystkim i każdemu szczęścia, zdrowia i radości.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
