Strona · s. 7strona oryginału ↗
I dziadek, i wnuk oddali swoje życie za Ukrainę
Слово Просвіти, №52 за 2017 рік
14 października 2017 roku świętowaliśmy 75. rocznicę utworzenia zbrojnego skrzydła Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów — Ukraińskiej Powstańczej Armii. Zarówno członkowie OUN, jak i bojownicy UPA podczas II wojny światowej bronili niepodległości ukraińskich ziem. A całkiem niedawno w gazecie „Słowo Proświty” ukazał się artykuł Mychajła Sopiwnyka „Powstańcza rodzina”, w którym autor wspomina imiona swoich krewnych Marii i Zynowija Werbyckich. Ponieważ zajmowaliśmy się szczegółowym badaniem rodowodu tej rodziny, chcemy podzielić się z czytelnikami informacją o jednym z bojowników o wolność i niepodległość naszego państwa, którego imię mogłoby pozostać nieznane, gdyby nie Rewolucja Godności i nie śmierć Bohatera Niebiańskiej Sotni Jurija Werbyckiego. Bo zbierając informacje o uczestniku Majdanu, badając jego więzi rodzinne, natrafiliśmy na unikalne fakty z życia jego dziadka Zynowija Wasylowycza Werbyckiego. Lubow PRIADKO, nauczycielka historii, zastępca dyrektora ds. wychowawczych Hnydyńskiej Szkoły Ogólnokształcącej I-III stopnia im. P. Jacyka w rejonie boryspolskim obwodu kijowskiego, Petro BURYNIUK, główny lekarz Zaleszczyckiego Ośrodka Klinicznego w obwodzie tarnopolskim. Tarnopolszczyzna. Czortków. Tutaj w miejscowym ukraińskim prywatnym gimnazjum imienia Markijana Szaszkewycza uczy się skromny chłopak Zynowij Werbycki. Pochodzi on z tego rodu Werbyckich, który jest znany na terenach Zachodniej Ukrainy, bo właśnie Mychajło Mychajłowycz Werbycki, ukraiński kompozytor, dyrygent chóralny, ksiądz UGKC, działacz społeczny, napisał muzykę do pieśni „Szcze ne wmerła Ukrajiny ni sława, ni wola…”, której autorem słów jest pochodzący z boryspolszczyzny Pawło Płatonowycz Czubynski. W toku prac badawczo-poszukiwawczych, które trwają do dziś, wyjaśniło się, że Mychajło Werbycki jest bratem w trzecim pokoleniu pradziadka Jurija Werbyckiego, Wasyla Werbyckiego. Zynowij (Zenon) urodził się 13 maja 1909 roku w Kopyczyńcach w rejonie husiatyńskim, na Tarnopolszczyźnie, w rodzinie kolejarzy Wasyla i Marii Werbyckich. Zatem początkowo Zynowij uczył się w Czortkowskim gimnazjum, potem — w seminarium dla przyszłych nauczycieli. Zdobył zawód nauczyciela klas początkowych, pracował w Czortkowie i Błyszczańskiej szkole. Jeszcze podczas nauki w seminarium nauczycielskim Zynowij poznał studentkę żeńskiej szkoły nauczycielskiej Marię Skorobahacz, pochodzącą z Błyszczanki w rejonie zaleszczyckim, siostrzenicę księdza czortkowskiej cerkwi Opieki Najświętszej Bogurodzicy Mateja Czernyka, który mieszkał w sąsiedztwie i wykładał teologię w miejscowym gimnazjum nauczycielskim. Młodzi ludzie zakochali się, a po zakończeniu nauki 12 kwietnia 1931 roku założyli rodzinę. Przez pewien czas małżeństwo mieszkało i pracowało jako nauczyciele w sąsiedniej Polsce, w niewielkim miasteczku Kosobudy, niedaleko Gdyni, bo w ojczyźnie nie znalazła się praca w zawodzie. W 1931 roku Maria wraca na Ukrainę, na rodzinną Tarnopolszczyznę, gdyż oczekuje pierworodnego, a Zynowij kontynuuje nauczanie polskich dzieci. Około 1933 roku on również wraca na Ojczyznę, w szkole pracy nie było i Zynowij Wasylowycz sprzedaje obuwie w sklepie w Zaleszczykach. Rok 1939. Na Zachodnią Ukrainę przychodzi władza radziecka. Młode małżeństwo pokłada wielkie nadzieje w nowym życiu, w obiecanych zmianach, chcą pracować w ukraińskiej szkole, przynosić korzyść rodzimej ziemi. Ale wkrótce wszyscy, którzy oczekiwali poprawy życia, wszyscy, którzy myśleli, że reżim radziecki w odróżnieniu od polskiego pozwoli Ukraińcom na samodzielny rozwój, zmuszeni byli gorzko się rozczarować. Władza coraz mocniej zaciskała pętlę na szyi Ukraińców, prześladowała inaczej myślących, terroryzowała i niszczyła. Zwątpili w obietnice Moskali także Werbyccy. Straszne, niezapomniane wrażenie wywarły na Zynowiju Werbyckim masowe rozstrzeliwania więźniów politycznych w więzieniu przy ulicy Łąckiego we Lwowie, podczas odwrotu Armii Czerwonej na początku wojny radziecko-niemieckiej w 1941 roku. Właśnie zdawał sesję na Uniwersytecie Lwowskim na wydziale biologicznym i stał się świadkiem tych przerażających wydarzeń. To, co zobaczył, stało się ostateczną kroplą w przekonaniach Zynowija Wasylowycza. Krwawe walki ogarnęły Ukrainę, wojska radzieckie szybko wycofywały się na wschód, pozostawiając na pastwę losu ludność cywilną. Armia niemiecka gwałtownie nacierała, rozpoczęła się okupacja. Od początku wojny Werbyccy uczyli w Uhryńskiej szkole początkowej w rejonie czortkowskim, właśnie tam Zynowija Wasylowycza mianowano dyrektorem. Rodzina mieszkała w dwóch pokojach przy szkole w Uhryniu. Od kiedy Zynowij Werbycki potajemnie utrzymywał ścisłe związki z oddziałami OUN-UPA, dokładnie nie wiadomo. Wiadomo, że na początku wojny zorganizował i stanął na czele podziemnej grupy w rodzinnej Błyszczance i sąsiednich wsiach. Po przejściu do pracy w Uhryniu kontynuował współpracę z podziemiem, a wiosną 1943 roku czortkowskie kierownictwo OUN mianowało Zynowija Wasylowycza powiatowym referentem INO (sieci organizacyjnej, specjalnego zjednoczenia w strukturze OUN-UPA, która została stworzona wyłącznie dla ukraińskiej inteligencji) powiatu czortkowskiego. Celem i zadaniami pracy referenta powiatowego było studiowanie literatury o charakterze nacjonalistycznym, rozpowszechnianie takich książek, dyskusje z osobami o podobnych poglądach, organizacja zebrań i spotkań, werbowanie nowych podziemnych działaczy. Razem ze swoim najlepszym przyjacielem, miejscowym mieszkańcem wsi Uhryń Wołodymyrem Iwanowyczem Łypowym, Zynowij Werbycki, pseudonim „Czornyj”, jeździli po najbliższych wsiach i, według legendy, kupowali rośliny lecznicze od ludności, a w rzeczywistości rozpowszechniali ukraińską literaturę, prowadzili wywiad i działania dywersyjne na okupowanym terytorium. Lecz nie wiedzieli chłopcy, że władza niemiecka już otrzymała na nich donos i śledzi ich przemieszczanie się. W lutym 1944 roku Zynowij wraz z rodzonym bratem Wołodymyra Łypowego, Bohdanem, oraz jeszcze jednym podziemnym działaczem (prawdopodobnie o nazwisku Skrypka, mieszkańcem wsi Rosochacz w powiecie czortkowskim) wieźli ukraińskie książki ze wsi Ułaszkowce do Uhrynia. Droga prowadziła przez sąsiednią Sosuliwkę. Właśnie tutaj, na moście przez rzekę Seret, Niemcy urządzili zasadzkę. Rozstrzelali wszystkich, którzy jechali saniami. Zynowij Werbycki i Bohdan Łypowy zginęli od razu, świadkowie doliczyli się w kożuchach, które mieli na sobie chłopcy, do 37 otworów po kulach. Trzeci mężczyzna, woźnica, który powoził końmi, został ranny w nogę i zdołał ukryć się w krzakach pod mostem, a potem dotrzeć do jednej z kryjówek i ostrzec podziemnych działaczy o niebezpieczeństwie. Mieszkaniec Sosuliwki Wasyl Dmytrowycz Hałat, który w dalekim 1944 roku był podziemnym wiejskim stanicznym OUN, opowiedział nam szczegóły tamtej walki, a także o okrucieństwach gestapowców podczas karnych rajdów. Ciała rozstrzelanych bojowników Niemcy rozebrali i położyli w radzie wiejskiej w Sosuliwce, a potem wystawili na rozpoznanie. W nocy ciała Zynowija Werbyckiego i Bohdana Łypowego towarzysze broni z OUN wykradli i pochowali w polu na górze Galileja (Halylewa) obok wsi Rosochacz w powiecie czortkowskim. Orysia Zynowijiwna, najmłodsza córka Werbyckich, pamięta, że mieszkali wtedy z mamą w Uhryniu i w ciemną zimową noc przyszli do nich. Rodzina Werbyckich, 1935 r.
„chłopcy z lasu” opowiedzieli o śmierci ojca i poprosili mamę o jego ubranie. Mama szybko zbierała jakieś rzeczy, a dzieci, które już się obudziły, siedziały na piecu bardzo cicho, płakały i szeptały o tym, że już nigdy nie zobaczą taty. Zynowij Wasylowycz zginął, zostawiając młodą żonę z trojgiem małych dzieci. Po wykradzeniu ciał podziemnych działaczy Niemcy rozpoczęli masowe łapanki w sąsiednich wsiach. Mariję Iwaniwnę, jako żonę członka OUN Zynowija Werbyckiego, organizatorkę kobiecej gałęzi OUN-UPA w rejonie zaleszczyckim, aresztowano, okrutnie torturowano, bito, przesłuchiwano, ale wytrzymała tortury i nie przyznała się, że pomagała swoim: prowadziła treningi, szkolenia, szyła, prała, leczyła, gotowała, pomagała ukrywać podziemnych działaczy, zbierała informacje o wrogach i przekazywała je członkom OUN. Niemcy zdecydowali rozstrzelać matkę i dzieci, ustawiając ich przed szkołą. Dlaczego nie rozstrzelali? Odpowiedź na to pytanie pozostaje nieznana. Być może chcieli wyśledzić powiązania Mariji Iwaniwny z podziemiem, być może Bóg zlitował się nad dziećmi. A potem przyszła władza radziecka i wszystko zaczęło się od nowa: przesłuchania, tortury, wybijanie zeznań. Werbyckich uznano za rodzinę „wroga ludu”, ale znów za Bożym zrządzeniem losu pozostali przy życiu. Po zakończeniu II wojny światowej w latach 1941—1945 władza radziecka wznosiła pomnik swoim poległym żołnierzom, rady wiejskie zbierały listy poległych. Najmłodsza córka Zynowija Wasylowycza, małoletnia Orysia, prosiła przedstawicieli szanownej komisji: „Napiszcie tatę, on też zginął na wojnie”. Lecz wpisać do listy imię Zynowija Wasylowycza Werbyckiego władza radziecka odmówiła kategorycznie. Nie za te ideały zginął. Dzisiaj jego imię jest uwiecznione na znaku pamięci, ustawionym bojownikom za Ukrainę we wsi Błyszczanka w rejonie zaleszczyckim oraz w samych Zaleszczykach na jednej ze steli Memoriału bohaterów, którzy zginęli za wolność Ukrainy. W celu uczczenia pamięci małżeństwa członków OUN Werbyckich, 22 października S. T. Werbycki w Zaleszczykach przy zdjęciu dziadka, 2015 2017 roku na fasadzie Błyszczańskiej szkoły ogólnokształcącej uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową byłym nauczycielom tej szkoły Zynowijowi Wasylowyczowi i Mariji Iwaniwnie Werbyckim. Tę zaszczytną misję wykonali ich prawnuki, wnuki najmłodszej córki Orysi Zynowijiwny Taceniak (Werbyckiej) Taras i Chrystyna Kozarkewyczowie. Marija Iwaniwna Werbycka, żona podziemnego działacza, po przebytych torturach i męczarniach, po głodnych latach 1946—1947 zmarła na chorobę serca 3 kwietnia 1949 roku, pochowana w rodzinnej Błyszczance. Przez ostatnie 70 lat rodzina Werbyckich próbowała znaleźć miejsce pochówku swojego ojca i dziadka Zynowija Werbyckiego. Teraz to miejsce jest dokładnie znane, dzięki nieobojętnym mieszkańcom wsi Rosochacz Zynowijowi Mykołajowyczowi Bałakuńcowi i Pawlinie Wasyliwnie Bezpałko. Los zagrał zły żart z dziadkiem i wnukiem Werbyckimi. Obydwaj oddali swoje życie za Ukrainę podczas przełomowych wydarzeń historycznych. Jurij — na Majdanie w styczniu 2014 roku, a Zynowij — podczas wojny radziecko-niemieckiej w lutym 1944 roku. I dopiero po wielu latach, badając rodowód Jurija Tarasowycza, udało się odnaleźć pochówek jego dziadka. Kiedyś dziadek poświęcił swoje życie dla przyszłości wnuka, a później wnuk oddał życie dla jasnej pamięci dziadka. I choć przerażająco jest to sobie uświadamiać, ale śmierć Jurija dała impuls poszukiwaniom miejsca śmierci jego dziadka, członka OUN, referenta powiatowego OUN-UPA powiatu czortkowskiego. Rozdziela te dwie śmierci upływ czasu długich 70 lat. Według ostatnich znalezionych danych Zynowij Werbycki był nie tylko powiatowym, ale od 1944 roku także okręgowym referentem OUN, mógł przebywać w sztabie ruchu podziemnego, zlokalizowanym w jaskini Werteba w Bilczu Złotym. Od niedawna rozpoczęły się poszukiwania szczątków Bohaterów OUN Zynowija Werbyckiego i Bohdana Łypowego w Rosochaczu z dalszą ich ekshumacją i ponownym pochówkiem. Praca poszukiwawcza trwa.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
