Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Dendi Dyczenko

Слово Просвіти, №52 за 2017 рік

Osobno chcę opowiedzieć o Ihorze Dyczence. Byliśmy z nim rówieśnikami. Zaczął przychodzić do redakcji jako dwudziestoletni student instytutu plastycznego, gdzie studiował na wydziale historii sztuki. Początkowo przyjęliśmy go nieco nieufnie i z rezerwą. Zbyt bardzo nie przypominał nikogo z naszych gości i autorów. Absolutny dendi z apaszką na szyi. Smukły, nieco ceremonialny, niepozbawiony snobizmu, wydawał nam się zupełnie obcy. Na dodatek jego dawny przyjaciel, a teraz wróg, który chodził do redakcji jak do siebie do domu, naszeptał na Ihora tyle, że każdemu początkowo chciało się uciekać od niego jak od trędowatego. Straszna to broń — oszczerstwa i insynuacje. Działa bezbłędnie, jak wybuch bomby atomowej. Więc i ja trzymałem się z daleka od tego eleganta, ubranego tak, jakby szedł właśnie na przyjęcie do angielskiej królowej. Prawdę mówiąc, zaciekawiały mnie jego teksty na tematy sztuki, pisane eleganckim wykładem myśli, wybornym językiem ukraińskim (co jest niemal wyjątkiem u mieszczucha) i szeroką erudycją. Mimowolnie zacząłem się Ihorowi przyglądać. Od razu zauważyłem, że ze wszystkimi trzyma się całkowicie niezależnie i życzliwie. Nie było w nim nawet cienia postawy autora-petenta, który przymilnie zagląda ci w oczy, do nieprzyzwoitości wychwala którąś twoją naprędce skleconą publikację — bylebyś tylko nie wyrzucił do bezdennego redakcyjnego kosza jego utworu, bo przecież straci swoje 15 czy 20 rubli. Ihor zawsze znał wszystkie nowinki kulturalne Ukrainy. Okazało się, że nie tylko odwiedza wszystkie wystawy plastyczne, ale też nie przepuszcza żadnych koncertów muzyki symfonicznej, baletów i oper. A jeszcze kiedyś wspomniał, że przyjaźni się z malarzem teatralnym Jewhenem Łysykiem (niestety, jego przedwczesna śmierć okradła naszą sztukę) i jest w dobrych stosunkach z samym (!) Danyłem Nirodem, który był nie mniej niż żywą legendą. Nie wiem, dlaczego z całej redakcji właśnie mnie Ihor zaproponował obejrzenie jego kolekcji sztuki. Mieszkał na ulicy Swierdłowa (obecnie Prorizna), nieco poniżej Teatru Młodzieżowego. Dziennikarze mają taki frazes: „Byłem oszołomiony!”. Ale rzeczywiście: byłem oszołomiony. Zdarzało mi się już widzieć kilka prywatnych kolekcji. Ale takiego bogactwa tutaj się nie spodziewałem: Tetiana Jabłońska, Mykoła Hłuszczenko, Jarosława Muzyka, Ołeksandr Szowkunenko… Ale głównym jego zainteresowaniem, jak wyjaśnił, byli Pałmow, Jermiłow, Bohomazow, Meller, bojczukiści… Całkiem naturalnie zapytałem od razu, skąd mógł to wszystko wziąć, ale Ihor niezauważenie skierował rozmowę na inny tor i moje pytanie tak i zawisło w powietrzu pośród tych arcydzieł. Nie pił, nie palił, nie lubił żadnych towarzystw i, jak wyznał, obrzydliwe są mu tradycyjne biesiady. Chętnie chodził tylko na kawę. I to stało się naszym tradycyjnym rytuałem, jeśli pojawiał się w redakcji. A jeszcze nie mógł znieść tego prostactwa, które maskuje się pod demokratyczność, oraz spoufalania się. Wysoko trzymał poprzeczkę relacji i nikomu nie pozwalał jej obniżać. Z tego wszystkiego od razu czuło się, że nie pochodzi ze środowiska robotniczo-chłopskiego. Nie wypytywałem, kim są jego rodzice. Pamiętam milczącą matkę, która na nasz widok od razu szła do innego pokoju i nie wychodziła stamtąd. Ojca nie widziałem i nie pamiętam, czy wtedy jeszcze żył. O jego ojcu Ihorowi nieżyczliwi i zazdrośni (a tacy niechybnie są u ludzi tego typu — niezależności i niechęci do bycia, czy ona sama w niego wstąpiła. Tak bywa u ludzi twórczych, którzy nie zawsze w pełni są panami samych siebie — jakaś nieznana wola dyktuje im słowa czy czyny, a oni sami z ciekawością przyglądają się i przysłuchują sobie. I wtedy są interesujący tą niespodzianką nie tylko dla innych, ale i dla siebie. Tak, kolekcja była dla Ihora sprawą całego życia. Jej u niego “Suprematyczna kompozycja 1”. Kazimierz Malewicz. 1916 rok. Kolekcja Ihora Dyczenki żyć życiem stadnym nie wybaczają) opowiadali najbardziej niewiarygodne historie; nie chcę przytaczać ich tutaj, ponieważ głęboko wątpię w ich wiarygodność. Oczywiście, każdy taki (a jest ich niewielu!) kolekcjoner ma swoje sekrety i tajemnice. Inaczej u nich po prostu nie bywa. Prowadzi ich przez życie szalona pasja, którą pod względem siły można porównać chyba tylko z miłością lub narkomanią. Za każdym jego nabytkiem może kryć się tak zawrotna fabuła, że mogłaby stać się podstawą powieści. Zafascynowani kolekcją Ihora, atakowali go pytaniami, co i skąd — a on albo tajemniczo się uśmiechał, albo opowiadał podobne historie: to znalazłem na śmietniku w całkowicie zniekształconym stanie, albo — na strychu starego domu w pajęczynach i ptasich odchodach. Możliwe, że z częścią obrazów tak właśnie było. Ale, oczywiście, nie ze wszystkimi. I Ihor miał prawo nie o wszystkim opowiadać, ukrywając szczegóły za romantycznym woalem. Jako naturze artystycznej, jemu samemu się to podobało. Wydaje mi się, że równolegle z kolekcjonowaniem stale odgrywał rolę, którą sam dla siebie wymyślił, i której podporządkowane było wszystko. Mam nawet podejrzenie, że Ihor nikogo nie poślubił aż do tak poważnego wieku przez swoją niesamowitą pasję. A jego niespodziewane małżeństwo z wdową po Wirskim jedna z artystek (nawiasem mówiąc, dobra przyjaciółka Dyczenki) skomentowała bardzo oryginalnie: “Ożenił się z kolekcją” (wdowa po Wirskim miała niezwykle dużo obrazów znanych artystów). W taki matrymonialny sposób dwie wspaniałe kolekcje połączyły się w jedną, która naprawdę zachwyca każdego, kto choć trochę interesuje się sztuką i ma przynajmniej ogólne pojęcie, kto jest kim i jaka jest artystyczna oraz przybliżona rynkowa cena płócien oznaczonych jego nazwiskiem. Ten ślub stał się prawdziwą sensacją w kręgach kulturalnych Ukrainy. Nasi ludzie są bardzo chętni do zaglądania wszędzie, gdzie tylko można zajrzeć: do garnków i rondli cudzej kuchni, do sypialni dalekiego i bliskiego, do jego kieszeni i duszy. I nic na to nie poradzisz — taka jest ciekawa cecha ludzkiej natury. Ten, kto jej nie ma, jest nienaturalnym wyjątkiem od reguły. Zatem różne — po części najbardziej niewiarygodne, z hipotetycznymi “dodatkami” — wersje tego ślubu przez jakiś czas krążyły w top-newsach pewnych kręgów, a potem ustąpiły miejsca innym wiadomościom i plotkom. Kilka razy spotykałem ich, jak zawsze ubranego niczym na audiencję u angielskiej królowej Ihora Dyczenkę i jego żonę w podeszłym wieku, która, według wielu opowieści, była niezwykłą pięknością za młodu. Było coś bardzo wzruszającego w tym, jak ostrożnie Ihor prowadził ją pod rękę przez ludzkie mrowie na Majdanie Niepodległości — właśnie przy przystanku trolejbusów, gdzie w wieczornej “godzinie szczytu” tworzy się prawdziwy tłok. Ihor wtedy mnie nie zauważył, a mnie nie wypadało ich zatrzymywać — w biegu o czymś żywo rozmawiali; właściwie mówił Ihor, a żona odpowiadała krótkimi słowami. Udało mu się wyprowadzić ją z tłoku, z nikim się nie zderzając, choć o tej porze nie jest to takie łatwe, bo znalazłszy się na przystanku, czujesz się jak na boisku piłkarskim, gdzie albo ty kogoś mimowolnie potrącisz, albo ktoś z całym impetem wpadnie na ciebie. Długo patrzyłem za nimi i myślałem o niezgłębionych zwrotach losu. W “młodogwardyjskich” czasach nigdy nie przyszłoby mi do głowy, że ten młody snob, który (wtedy mi się tak wydawało) tak wysoko się niesie, może być tak miękki i troskliwy w stosunku do kogoś. Albo my pewni siebie myślimy, że dogłębnie znamy ludzi, albo ludzie z czasem uderzająco się zmieniają, że sami mogą dziwić się tym zmianom w sobie. Trudno to wyjaśnić. Dlatego zostaje nam dla odpowiedzi na to pytanie szeroka przestrzeń, w której hulają nasze hipotezy. Ihor kilka razy chwalił się cennym powiększeniem kolekcji. Nie wypytywałem go zbytnio, co i skąd się wzięło, bo wiedziałem, że albo uniknie odpowiedzi, albo odpowie w najbardziej ogólnych słowach, z których trudno ułożyć mniej więcej logiczną fabułę. Pewnego razu u niego w domu, stojąc przed obrazami, zamyślony powiedział: “Wyobrażasz sobie, o każdej z tych prac — i nie tylko o ich powstaniu, ale i o ich tułaczce po ludziach — można napisać całą książkę”. Najwyraźniej wiedział, co mówi. Początkowy okres jego kolekcji tak i pozostał pod zasłoną tajemniczości. Pewnie nie byłem jedynym, który to czuł. Stąd różnorodność hipotetycznych fabuł na ten temat, o czym już była mowa wcześniej. Nie brałem się za tworzenie fabuł takiego charakteru, bo nie miałem i nie mam w sobie talentu śledczego. Ihor był dla mnie interesujący nie tylko ze względu na swoją kolekcję, która już wtedy, najwyraźniej, była jedną z najlepszych w Kijowie. Słyszałem o kolekcjach lekarza Sygałowa, Jurija Dold-Mychajłyka, Semena Sklarenki. Nawiasem mówiąc, o fantastycznym zbiorze. Na łamach “Słowa Proświty” drukowano fragmenty książki wspomnień Mychajła Słaboszpyckiego “Przecieranie lustra” (To, czego nie przeczytacie w historii literatury) (wydawnictwo “Jarosławiw Wał”, 2017), która ukazała się drukiem i stała się prawdziwie rezonansowa. Obecnie autor pracuje nad drugą książką wspomnieniową “Cienie w lustrze”. Fragment z niej proponujemy czytelnikom.

s. 10 · strona oryginału ↗

Zakończenie. Początek na stronie 9. Ihor często czytał z pamięci po francusku Apollinaire’a, Baudelaire’a, Verlaine’a, Mallarmé, zwracał naszą uwagę na orkiestrację wierszy, komentował, jak ich brzmienie harmonizuje z nastrojem utworów. Nikt z „młodogwardzistów” nie znał francuskiego, ale słuchaliśmy go z zaciekawieniem. Bo czytał artystycznie, delektując się słowami, które wypowiadał. Pewnego razu wziąłem rosyjski przekład „Kwiatów zła” Baudelaire’a (ukraińskiego nie było) i poprosiłem go o przeczytanie kilku wierszy w oryginale, a sam śledziłem brzmieniowy nurt utworów w przekładzie. Zapewne właśnie wtedy po raz pierwszy dotkliwie odczułem niemożność autentycznego odtworzenia melodii wiersza. Przekłady miały uproszczony rysunek dźwiękowy i ogólnie bardziej powszedni ton. Wtedy też zrozumiałem jego zamiłowanie do języka francuskiego — przyszło ono do niego przez francuską poezję. Zresztą często (ale nie z nami, a z ludźmi ze swojego kręgu) mówił po rosyjsku. Był to literacko poprawny język, w niczym nieprzypominający „kijowskiego półrosyjskiego narzecza”. Znał też bardzo dobrze ukraiński, często popisywał się rzadko używanymi słowami, które, jak sądzę, wyczytał z „Dekameronu” Boccaccia w błyskotliwym, leksykalnie bogatym przekładzie Łukasza. Kiedyś powiedziałem mu, że jest kosmopolitą, a on doprecyzował: „Jestem ukraińskim kosmopolitą. Jest i takie zjawisko”. I wtedy się z nim zgodziłem. Człowiek łatwo przeskakuje z języka na język i zawsze pamięta, kim jest i skąd pochodzi. Od tamtej pory Ihor jawił mi się jako wzorcowy przedstawiciel ukraińskiej cywilizacji miejskiej, którą dopiero mieliśmy stworzyć. Ukraińcami w Kijowie mieli być nie tylko wczorajsi wieśniacy. Ihor sobą jakby dawał przykład mieszczuchom, którzy święcie byli przekonani, że kultura — przynajmniej miejska — zaczyna się przede wszystkim od języka rosyjskiego, który (jeszcze raz to podkreślę) był bardzo kaleki i leksykalnie ubogi. Tą plebejską niedouczonością, wąskotorowym kołtuństwem Dyczenko się brzydził i nie bardzo to ukrywał. Ihorowi trudno było przystosować się do jakiejś respektowanej i dobrze płatnej pracy — nade wszystko cenił wolność (którą od razu straciłby, zapisując się do funkcjonariuszy), a także swój snobistyczno-bohemiczny styl życia. Przeżywał dzięki jakimś nieprestiżowym, jak na niego, pracom (był wykładowcą i pracownikiem naukowym w Centralnym Archiwum Muzeum Literatury i Sztuki, w stołecznej szkole choreograficznej, w Muzeum Historii Kijowa). Pozornie beztroski, ironiczny bon vivant nie jawił się jako ktoś do poważnej pracy. Wydawało się, że jego organicznym żywiołem są imprezy, prezentacje, defilady i niekończące się rozmowy na tematy artystyczne (inne były dla niego obraźliwie przyziemne), jednak napisał bardzo oryginalne prace o Anatolu Petryckim, Heorhiju Narbucie, Ołeksandrze Bohomazowie, Wasylu Jermiłowie, Mykole Hłuszczence, Tetianie Jabłońskiej, Alli Horskiej oraz szeregu innych artystów różnych generacji. Ale główna jego uwaga to twórcy ukraińskiej awangardy. Ogólnie wydawał mi się swoistym sobowtórem Marcela Prousta, którego za życia koledzy długo uważali za literackiego dyletanta, sięgającego po pióro w godzinach nudy, które następują wtedy, gdy nie ma rozrywek kulturalnych. Ihor również jakby coś tam od niechcenia pisał, dziwił tym, że nagle brał się za pisanie wierszy po francusku, który dobrze znał, albo pisał eseje filozoficzne. Takie sobie wybryki beztroskiego intelektualisty. Powierzchownemu, bezapelacyjnemu spojrzeniu mogłoby się wydawać, że Ihor nie żyje, a bawi się życiem lub w życie. Nigdy nie zdarzyło mi się słyszeć od niego rozmów o chlebie powszednim, o cenach, o potrzebie zarobienia gdzieś pieniędzy. Był jak ptak, w latach 60. Witalij Korotycz, obejrzawszy jego kolekcję, powiedział: „Twoi ukraińscy kubiści teraz nikomu nie są potrzebni. A za 20 lat będą modni na świecie”. Tak też się stało. Ihorowi nie raz oferowano grube pieniądze za ten czy inny utwór, ale nie sprzedał ani jednego obrazu. Jego kolekcja była eksponowana, oprócz stolicy Ukrainy, w Nowym Jorku, Edynburgu, Tokio, Londynie, Tuluzie, Winnipeg, Katowicach, Petersburgu, Moskwie. Fantastycznie się rozrosła, nie mógł już przechowywać jej w domu. Zawarł specjalną umowę z „Mysteckim Arsenałem” na jej tymczasowe tam przechowywanie. „Przystań”. Anatol Petrycki. Lata 1930–1931. Kolekcja Ihora Dyczenki, który swobodnie przelatywał z gałęzi na gałąź i śpiewał swoje, nie przejmując się tym, czy ktoś go słucha. To unikalni ludzie. Ogół prawie nigdy nie traktuje ich poważnie, bo oni (tak wydaje się ogółowi) do niczego w tym życiu nie są zdolni. Ale… Ale w ostatecznym rozrachunku Marcel Proust stworzył „W poszukiwaniu straconego czasu”, które stało się unikalnym zjawiskiem literatury światowej XX wieku. A Dyczenko zebrał prywatną kolekcję sztuki, która w Ukrainie nie ma odpowiednika: szeroko reprezentowana jest ukraińska awangarda, sztuka współczesna w najjaśniejszych nazwiskach. Ktoś z dziennikarzy, pisząc o Dyczence, nazwał swój materiał: „Od Salvadora Dalego do Marii Prymaczenko”. Ponad tysiąc artefaktów — kolekcja Ihora Dyczenki. Poważni eksperci niezwykle wysoko ocenili jej wartość artystyczną. Kolekcjoner uratował przed kontrabandowym wywozem za granicę setki arcydzieł ukraińskiej awangardy, kiedy w latach pieriestrojki i początków niepodległości Ukrainy wokół nich wybuchł taki szum. Kiedyś Ihor wspomniał, że pod koniec Historyk sztuki Dmytro Horbaczow podkreślił: „Ihor pozbawił Kijów wizerunku prowincjonalności. Kiedy niedawno niszczono ukraińskich intelektualistów, Kijów znalazł się poza światowym kontekstem. Ihor udowodnił, że Kijów to nie peryferia. Ponieważ sztuka, którą ratował, jest zjawiskiem klasy międzynarodowej. Z czasem do Ihora zaczęli zaglądać intelektualiści z zagranicy, stał się znany na Zachodzie. Być może dlatego KGB go nie ruszało. Przecież Ihor ryzykował pod wieloma względami. Kupił — albo mu podarowano — dzieła Jarosławy Muzyki, bojczukistki ze Lwowa. To wybitna artystka, która była łączniczką Szuchewycza, zesłano ją na Sybir. Ihor cały czas był na granicy dozwolonego. Nieżyczliwi w Związku Artystów wciąż mieli nadzieję, że KGB zajmie się nim. Ale KGB obawiało się ludzi, którzy są znani i nie są otwartymi antyradzieckimi działaczami. Więc Ihor jakoś się uchował”. Już w latach 2000. Dyczenko podkreślał: teraz żadna z prac jego kolekcji nie byłaby dla niego dostępna. Kiedyś albo skupował je za bezcen, albo nawet otrzymywał za darmo. Powiedzmy, odszukał wdowę po Jermiłowie, powiedział, że interesuje się jego twórczością. Ucieszyła się: wreszcie znalazł się ktoś, kto pamięta to zakazane nazwisko. Za grosze oddała chłopakowi to, co zostało jej po mężu. A kompozycja suprematyczna Kazimierza Malewicza trafiła do niego (zupełnie tanio) jako praca ucznia Malewicza. Po pewnym czasie Ihor ustalił: to praca samego Malewicza. Autorytatywni eksperci solidaryzowali się z nim w tym wniosku. Był chciwy na sławnych ludzi. Ale nie po to, by „błysnąć” przy nich i chwalić się swoją bliskością z nimi. Interesowali go głównie po to, by mieć związane z nimi artefakty lub autografy. Pamiętam, jak dał mi listę ukraińskich pisarzy, których rękopisy chce mieć w kolekcji. Lista zaczynała się od Bażana i Liny Kostenko. I nie była długa. Jednych poważnych autorów Ihor nie znał (literatura nie była jego „chlebem”), innych nie uważał za godnych swojej uwagi. Na literaturę nie starczało mu już czasu. Znając nieźle pisarzy zagranicznych i rosyjski modernizm, ograniczał się do tego, tłumacząc, że i tak już zaczął zdradzać samego siebie, coraz częściej zaglądając na terytorium literatury. Bo przecież najważniejsza dla niego była ukraińska awangarda artystyczna. Właśnie od niej i z myślą, że będzie miał tylko ją, kolekcja się zaczynała. A potem niepostrzeżenie jej tematyczne kontury się rozmyły. Gorąco przekonywałem Ihora, że nie warto zamykać się tylko w awangardzie. Jeśli ma możliwość wzbogacania swojego zbioru wybitnymi płótnami, to niech się nie powstrzymuje. Kiedyś zostanie to wysoko ocenione. Ostrożnie ironizował z mojego patosu, ale wydaje się, że podobna nadzieja tliła się i w jego duszy. Jednak nigdy nie powiedział niczego podobnego na głos — ambicje nigdy by mu na to nie pozwoliły. Niektórzy (z tych niewielu, którym pokazywał swoją domową wystawę) kategorycznie nie akceptowali gustów Ihora. Szczegółowo pisze o tym w swoim gruntownym artykule „Strażnik ukraińskiej awangardy” Kateryna Bondarenko, która podkreśla, że „kolekcja Dyczenki weszła do dziesiątki najlepszych prywatnych zbiorów w ZSRR, a sam Ihor Ołeksijowycz występował jako konsultant wiodących domów aukcyjnych świata”. To było już pod koniec pieriestrojki, kiedy walił się Związek. „Znaczenie olbrzyma ukraińskiego malarstwa Ołeksandra Bohomazowa, którego prace również znajdują się w kolekcji Ihora Dyczenki, było zrozumiałe daleko nie dla wszystkich krytyków sztuki tamtego czasu — pisze Kateryna Bondarenko. — Jaskrawość, nadprzyrodzoność kolorów, wychwalanie postępu technicznego, zlewanie się form w niewiarygodną mieszankę — te obrazy momentami szokują. Wszakże to właśnie Dyczenko był jednym z tych historyków sztuki, którzy naprawdę uchwycili istotę kubofuturyzmu”. Jeszcze spostrzeżenie tej samej autorki (już po wystawach

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn