Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu «Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Dendi Dyczenko», s. 9
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Dendi Dyczenko
Слово Просвіти, №52 за 2017 рік
Zakończenie. Początek na stronie 9. Ihor często czytał z pamięci po francusku Apollinaire’a, Baudelaire’a, Verlaine’a, Mallarmé, zwracał naszą uwagę na orkiestrację wierszy, komentował, jak ich brzmienie harmonizuje z nastrojem utworów. Nikt z „młodogwardzistów” nie znał francuskiego, ale słuchaliśmy go z zaciekawieniem. Bo czytał artystycznie, delektując się słowami, które wypowiadał. Pewnego razu wziąłem rosyjski przekład „Kwiatów zła” Baudelaire’a (ukraińskiego nie było) i poprosiłem go o przeczytanie kilku wierszy w oryginale, a sam śledziłem brzmieniowy nurt utworów w przekładzie. Zapewne właśnie wtedy po raz pierwszy dotkliwie odczułem niemożność autentycznego odtworzenia melodii wiersza. Przekłady miały uproszczony rysunek dźwiękowy i ogólnie bardziej powszedni ton. Wtedy też zrozumiałem jego zamiłowanie do języka francuskiego — przyszło ono do niego przez francuską poezję. Zresztą często (ale nie z nami, a z ludźmi ze swojego kręgu) mówił po rosyjsku. Był to literacko poprawny język, w niczym nieprzypominający „kijowskiego półrosyjskiego narzecza”. Znał też bardzo dobrze ukraiński, często popisywał się rzadko używanymi słowami, które, jak sądzę, wyczytał z „Dekameronu” Boccaccia w błyskotliwym, leksykalnie bogatym przekładzie Łukasza. Kiedyś powiedziałem mu, że jest kosmopolitą, a on doprecyzował: „Jestem ukraińskim kosmopolitą. Jest i takie zjawisko”. I wtedy się z nim zgodziłem. Człowiek łatwo przeskakuje z języka na język i zawsze pamięta, kim jest i skąd pochodzi. Od tamtej pory Ihor jawił mi się jako wzorcowy przedstawiciel ukraińskiej cywilizacji miejskiej, którą dopiero mieliśmy stworzyć. Ukraińcami w Kijowie mieli być nie tylko wczorajsi wieśniacy. Ihor sobą jakby dawał przykład mieszczuchom, którzy święcie byli przekonani, że kultura — przynajmniej miejska — zaczyna się przede wszystkim od języka rosyjskiego, który (jeszcze raz to podkreślę) był bardzo kaleki i leksykalnie ubogi. Tą plebejską niedouczonością, wąskotorowym kołtuństwem Dyczenko się brzydził i nie bardzo to ukrywał. Ihorowi trudno było przystosować się do jakiejś respektowanej i dobrze płatnej pracy — nade wszystko cenił wolność (którą od razu straciłby, zapisując się do funkcjonariuszy), a także swój snobistyczno-bohemiczny styl życia. Przeżywał dzięki jakimś nieprestiżowym, jak na niego, pracom (był wykładowcą i pracownikiem naukowym w Centralnym Archiwum Muzeum Literatury i Sztuki, w stołecznej szkole choreograficznej, w Muzeum Historii Kijowa). Pozornie beztroski, ironiczny bon vivant nie jawił się jako ktoś do poważnej pracy. Wydawało się, że jego organicznym żywiołem są imprezy, prezentacje, defilady i niekończące się rozmowy na tematy artystyczne (inne były dla niego obraźliwie przyziemne), jednak napisał bardzo oryginalne prace o Anatolu Petryckim, Heorhiju Narbucie, Ołeksandrze Bohomazowie, Wasylu Jermiłowie, Mykole Hłuszczence, Tetianie Jabłońskiej, Alli Horskiej oraz szeregu innych artystów różnych generacji. Ale główna jego uwaga to twórcy ukraińskiej awangardy. Ogólnie wydawał mi się swoistym sobowtórem Marcela Prousta, którego za życia koledzy długo uważali za literackiego dyletanta, sięgającego po pióro w godzinach nudy, które następują wtedy, gdy nie ma rozrywek kulturalnych. Ihor również jakby coś tam od niechcenia pisał, dziwił tym, że nagle brał się za pisanie wierszy po francusku, który dobrze znał, albo pisał eseje filozoficzne. Takie sobie wybryki beztroskiego intelektualisty. Powierzchownemu, bezapelacyjnemu spojrzeniu mogłoby się wydawać, że Ihor nie żyje, a bawi się życiem lub w życie. Nigdy nie zdarzyło mi się słyszeć od niego rozmów o chlebie powszednim, o cenach, o potrzebie zarobienia gdzieś pieniędzy. Był jak ptak, w latach 60. Witalij Korotycz, obejrzawszy jego kolekcję, powiedział: „Twoi ukraińscy kubiści teraz nikomu nie są potrzebni. A za 20 lat będą modni na świecie”. Tak też się stało. Ihorowi nie raz oferowano grube pieniądze za ten czy inny utwór, ale nie sprzedał ani jednego obrazu. Jego kolekcja była eksponowana, oprócz stolicy Ukrainy, w Nowym Jorku, Edynburgu, Tokio, Londynie, Tuluzie, Winnipeg, Katowicach, Petersburgu, Moskwie. Fantastycznie się rozrosła, nie mógł już przechowywać jej w domu. Zawarł specjalną umowę z „Mysteckim Arsenałem” na jej tymczasowe tam przechowywanie. „Przystań”. Anatol Petrycki. Lata 1930–1931. Kolekcja Ihora Dyczenki, który swobodnie przelatywał z gałęzi na gałąź i śpiewał swoje, nie przejmując się tym, czy ktoś go słucha. To unikalni ludzie. Ogół prawie nigdy nie traktuje ich poważnie, bo oni (tak wydaje się ogółowi) do niczego w tym życiu nie są zdolni. Ale… Ale w ostatecznym rozrachunku Marcel Proust stworzył „W poszukiwaniu straconego czasu”, które stało się unikalnym zjawiskiem literatury światowej XX wieku. A Dyczenko zebrał prywatną kolekcję sztuki, która w Ukrainie nie ma odpowiednika: szeroko reprezentowana jest ukraińska awangarda, sztuka współczesna w najjaśniejszych nazwiskach. Ktoś z dziennikarzy, pisząc o Dyczence, nazwał swój materiał: „Od Salvadora Dalego do Marii Prymaczenko”. Ponad tysiąc artefaktów — kolekcja Ihora Dyczenki. Poważni eksperci niezwykle wysoko ocenili jej wartość artystyczną. Kolekcjoner uratował przed kontrabandowym wywozem za granicę setki arcydzieł ukraińskiej awangardy, kiedy w latach pieriestrojki i początków niepodległości Ukrainy wokół nich wybuchł taki szum. Kiedyś Ihor wspomniał, że pod koniec
Historyk sztuki Dmytro Horbaczow podkreślił: „Ihor pozbawił Kijów wizerunku prowincjonalności. Kiedy niedawno niszczono ukraińskich intelektualistów, Kijów znalazł się poza światowym kontekstem. Ihor udowodnił, że Kijów to nie peryferia. Ponieważ sztuka, którą ratował, jest zjawiskiem klasy międzynarodowej. Z czasem do Ihora zaczęli zaglądać intelektualiści z zagranicy, stał się znany na Zachodzie. Być może dlatego KGB go nie ruszało. Przecież Ihor ryzykował pod wieloma względami. Kupił — albo mu podarowano — dzieła Jarosławy Muzyki, bojczukistki ze Lwowa. To wybitna artystka, która była łączniczką Szuchewycza, zesłano ją na Sybir. Ihor cały czas był na granicy dozwolonego. Nieżyczliwi w Związku Artystów wciąż mieli nadzieję, że KGB zajmie się nim. Ale KGB obawiało się ludzi, którzy są znani i nie są otwartymi antyradzieckimi działaczami. Więc Ihor jakoś się uchował”. Już w latach 2000. Dyczenko podkreślał: teraz żadna z prac jego kolekcji nie byłaby dla niego dostępna. Kiedyś albo skupował je za bezcen, albo nawet otrzymywał za darmo. Powiedzmy, odszukał wdowę po Jermiłowie, powiedział, że interesuje się jego twórczością. Ucieszyła się: wreszcie znalazł się ktoś, kto pamięta to zakazane nazwisko. Za grosze oddała chłopakowi to, co zostało jej po mężu. A kompozycja suprematyczna Kazimierza Malewicza trafiła do niego (zupełnie tanio) jako praca ucznia Malewicza. Po pewnym czasie Ihor ustalił: to praca samego Malewicza. Autorytatywni eksperci solidaryzowali się z nim w tym wniosku. Był chciwy na sławnych ludzi. Ale nie po to, by „błysnąć” przy nich i chwalić się swoją bliskością z nimi. Interesowali go głównie po to, by mieć związane z nimi artefakty lub autografy. Pamiętam, jak dał mi listę ukraińskich pisarzy, których rękopisy chce mieć w kolekcji. Lista zaczynała się od Bażana i Liny Kostenko. I nie była długa. Jednych poważnych autorów Ihor nie znał (literatura nie była jego „chlebem”), innych nie uważał za godnych swojej uwagi. Na literaturę nie starczało mu już czasu. Znając nieźle pisarzy zagranicznych i rosyjski modernizm, ograniczał się do tego, tłumacząc, że i tak już zaczął zdradzać samego siebie, coraz częściej zaglądając na terytorium literatury. Bo przecież najważniejsza dla niego była ukraińska awangarda artystyczna. Właśnie od niej i z myślą, że będzie miał tylko ją, kolekcja się zaczynała. A potem niepostrzeżenie jej tematyczne kontury się rozmyły. Gorąco przekonywałem Ihora, że nie warto zamykać się tylko w awangardzie. Jeśli ma możliwość wzbogacania swojego zbioru wybitnymi płótnami, to niech się nie powstrzymuje. Kiedyś zostanie to wysoko ocenione. Ostrożnie ironizował z mojego patosu, ale wydaje się, że podobna nadzieja tliła się i w jego duszy. Jednak nigdy nie powiedział niczego podobnego na głos — ambicje nigdy by mu na to nie pozwoliły. Niektórzy (z tych niewielu, którym pokazywał swoją domową wystawę) kategorycznie nie akceptowali gustów Ihora. Szczegółowo pisze o tym w swoim gruntownym artykule „Strażnik ukraińskiej awangardy” Kateryna Bondarenko, która podkreśla, że „kolekcja Dyczenki weszła do dziesiątki najlepszych prywatnych zbiorów w ZSRR, a sam Ihor Ołeksijowycz występował jako konsultant wiodących domów aukcyjnych świata”. To było już pod koniec pieriestrojki, kiedy walił się Związek. „Znaczenie olbrzyma ukraińskiego malarstwa Ołeksandra Bohomazowa, którego prace również znajdują się w kolekcji Ihora Dyczenki, było zrozumiałe daleko nie dla wszystkich krytyków sztuki tamtego czasu — pisze Kateryna Bondarenko. — Jaskrawość, nadprzyrodzoność kolorów, wychwalanie postępu technicznego, zlewanie się form w niewiarygodną mieszankę — te obrazy momentami szokują. Wszakże to właśnie Dyczenko był jednym z tych historyków sztuki, którzy naprawdę uchwycili istotę kubofuturyzmu”. Jeszcze spostrzeżenie tej samej autorki (już po wystawach
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
