Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Myśliciel, którego głębi jeszcze nie pojęliśmy

Слово Просвіти, №52 за 2017 рік

Antonina CARUK, m. Kropywnycki. Dorobek twórczy O. Kerdiwarenki to książki humoru i satyry „Wizyta u prezydenta”, „Odpoczynek z baranem”, „Dziura w kosmoplanie”, liryki intymnej i obywatelskiej „Idąc w nieznane kraje”, publicystyki „Wieś – mój gorliwy ból”. A książki „Sama sobie w swoim gospodarstwie” nie nazwiesz ani zapisami dziennikowymi, ani pamiętnikami. To spowiedź-refleksja, gdzie immanentnym motywem jest poczucie gospodarza, a każda z notatek to zator bólu i olśnienia, dlaczego w niepodległej Ukrainie wieśniak nie stał się gospodarzem, dlaczego dochodzi do strasznej samorusyfikacji, dlaczego upada kultura oraz setki innych bolesnych „dlaczego”. Filozoficznym rdzeniem świata artystycznego pisarza jest dobroć jako działający synonim człowieczeństwa. Tak, pisarz konkluduje: „Wysoko wykształconym, mądrym, utalentowanym itp. może być łotr, przestępca. A mądrym – tylko dobry człowiek”, „Miłość zawsze jest staromodna, rozpusta – ultranowoczesna”, „Duchowość, sumienie, człowieczeństwo znalazły swoje ostatnie schronienie w bibliotekach, muzeach, archiwach-sarkofagach, do których wkrótce nie będzie miał kto zaglądać”. Jeszcze w 2006 r. artykuł O. Kerdiwarenki „Co tak naprawdę zagraża naszemu językowi” publikowały media szczebla obwodowego i ogólnoukraińskiego, co prawda, usuwając autorskie podsumowanie, że zasadnicza zmiana sytuacji dotycząca ukraińskiego czystego słowa wymaga dźwigni ekonomicznych oraz ochrony przez państwo praw i godności człowieka. Bez możliwości zrealizowania swojego potencjału twórczego na ojczystych terenach Ukraińcy są skazani na bycie sierotami na swojej ziemi obiecanej, skazani na bycie obiektem spekulacji w kwestii językowej, skazani na degenerację. Los ukraińskiego słowa śledzi się na przykładzie obrazka spotkania z nieobojętnym czytelnikiem, któremu autor daruje swoją książkę. Trafna uwaga – „rozdaję ją wszystkim znajomym, bo ona nigdzie nie jest sprzedawana (książek w ogóle nie kupują, jeśli to nie kryminały)” – staje się kodem ukraińskiej duchowości. Złote rozsypiska powieści z bogatego pisarskiego złoża – w książkach „…A żyto płowiało”, „Dni białych kamyków”. W tym roku ujrzały świat wybrane utwory „Klucze od raju” w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. I ani razu władza nie podstawiła ramienia, aby wesprzeć wydanie książki. I za każdym razem Kerdiwarenko, jak Syzyf, toczył swój ciężar pod górę samodzielnie. Czy to przemawiają w nim święte chłopskie geny? Wiejscy pracownicy nie są przyzwyczajeni narzekać na. Mykoła PETRENKO, członek NSPU. Wydanie światu właśnie takiej antologii jest na swój sposób znamienne. Bo przecież właśnie nim zachęcają cię do obejrzenia się w przeszłość, upewnienia się w tym, że jesteśmy jednak jednym narodem – ale ile w nas jest odmiennego, nie różniącego, a jednak wzbogaconego odcieniami i niuansami, szczególnymi cechami, półbarwami i półgłosami! Oto żyjemy obecnie obok siebie, spotykamy się w każdy wtorek – przynajmniej ja mówię o czołowych autorach antologii Wasylu Szczehliuku, Olesiu Diaku, Wasylu Hawryłyszynie. Tak, Ukraińcy, tak, słudzy Słowa. A tu okazuje się, że oni są przywiązani jeszcze do niemal plemiennej mowy, czując odpowiedzialność za chleb na stole. Pisarz musi dbać o chleb duchowy. On i obecnie niesie słowo jako iskrę Bożą, jako ogień Prometeusza, z wiarą w siłę miłości czynienia dobra. Idąc w nieznane kraje Przez czasu dzikie chaszcze, My marzenia gubimy swoje I zamiary najlepsze. I ból niesiemy w oczach, I krzyk, co nie przerwie się, Miłość do bytu, jak gwóźdź, Coraz głębiej wchodzi w serce. I wszystko, co stało się i nie mogło, Tylko oparzyło pragnieniem, W nieznikające czyste źródło Spływa dobrocią. Wiersz „Idąc w nieznane kraje” O. Kerdiwarence… przyśnił się. On też dał nazwę zbiorowi. Ten tekst, datowany na 1975—2007 r., można nazwać filozoficznym testamentem, autor wracał do niego, szukał najdokładniejszego słowa, aby przekazać najdroższą prawdę. Pępowina O. Kerdiwarenki jest zakopana we wsi Stankuwate w rejonie olszańskim, na Kirovohradszczyźnie. I trzyma ta wieś nad doliną pośród bezkresnych stepów swojego syna w najkrótszej odległości – gorliwego bólu. Wyleciawszy w wieku 17 lat z rodzinnego gniazda, duszą on za każdym razem wraca w kraj białych akacji i wiśniowych sadów, bo wie: właśnie tutaj jest źródło niewyczerpanej siły – i oddać ją bez żalu do ostatka warto właśnie tutaj. Wzruszające wspomnienia młodości, przeczucie miłości i zauroczenia rozbrajają: Jaka ty czarowna i miła! Ja tylko jednego nie pojmę: Ciebie wiosna taką zrobiła, Czy ty, taka, – taką wiosnę? Wiersze przypominają fotografie duszy, w słowie zapisała się, w szczególności, odpowiedzialność przed towarzyszami, z którymi służył we flocie: Tam przyjaciół gdzieś, może, w otchłań Rzuca i w niebo wznosi. Dlaczego mnie z nimi dzisiaj, Dlaczego mnie z nimi nie ma? Rwie wiatr słone przestrzenie, Woda rozsypuje się w proch, nego klanu – bo oni Bojkowie. Oto ja – połtawianin, Wołodymyr Bondarenko – słobożanin, Bohdan Czepurko – podolanin, jeszcze ktoś skądś czy stamtąd. Ależ oni są jeszcze i Bojkami. Tym odmienni. Jak i Huculi, jak i Łemkowie. Więc oglądając się w przeszłość – wyobrażasz sobie: to te ośrodki naszego narodu, którym przyszło żyć na pograniczu, i to nie po prostu geograficznym, a narodotwórczym. Bo przecież obok – Polacy, Słowacy, Rumuni czy Madziarzy. Nad wzburzonym, spienionym morzem Chumacki kołysze się Szlak… Nie śpi się. W wyobraźni szaleńczo Żywioł szumi i huczy. Wydaje się, że morze beze mnie Spokoju, jak ja, nie znajdzie. Aby zobaczyć istotę człowieka, warto przyjrzeć się temu ideałowi, który wyłania się w kontaktach z nim. Miłość, czynienie dobra, wiara w siebie, szacunek do człowieka, uczciwość wobec ziemi i ludzi, obowiązkowość i odpowiedzialność, protest przeciw niesprawiedliwości, a co najważniejsze – sumienność. Cechy, które Kerdiwarenko-dziennikarz widzi w swoich rozmówcach, właściwie są jego autoportretem. Bo czym, jak nie sumiennością, wyjaśnić poczucie winy wobec gościnności wiejskiej babci, której zapomniano przywieźć worek z różową łatą (opowiadanie o tym samym tytule)? A czyż nie protestem przeciw ukraińskiej cierpliwości narodzona miniatura „Przycisk”? Jej retoryka jest przekonująca dzięki paradoksalnemu połączeniu naiwności i głębi rozważań dotyczących skali naszej zagubionej cierpliwości: „Może, tacy potrzebni, że zatrzymały się fabryki, rozpadła się produkcja i klasowi specjaliści udali się w realizatorów, a to i dalej – na zarobki w bliskie i dalekie zagranice… Może, tacy potrzebni, żeby metal, który wiekami gromadził się na obiektach produkcyjnych – w konstrukcjach, wyposażeniu, maszynach, sieciach elektrycznych, w pomnikach – jest wycinany i płynie na złom (…). Może, tacy potrzebni, żeby padły oszczędności ludności… Może, tak i trzeba, że gwarantowana Konstytucją bezpłatna ochrona zdrowia stała się na tyle płatna, że stała się niedostępna dla większości Ukraińców… Może, tak i trzeba, że wypłata i emerytury są niższe od minimum socjalnego…”. „Może, tak i trzeba?” – naiwnie-prowokacyjne pytanie pozostaje otwarte, a przemyślenie realnych wydarzeń kondensuje się do pojemnej metafory – tytułu utworu. I trzeba zachować się, trzeba trzymać się razem, trzeba utwierdzać się i nie rozpraszać. Być odmiennymi. Od mało zauważalnego do najbardziej zauważalnego, co wpada w oko – nie ten kapelusz, nie tak zbity na ucho. Nie ta chusta, nie taki czepiec, świtka, nogawice, koszula. A już o wzorach ich haftów – to już tutaj rozmaitość dla badań: oto tak i tylko tak! Bo my inni, bo my odmienni! Bo my musimy się różnić, bo my musimy zaświadczyć Powieść „Zagadka jednego losu” wyróżnia się oryginalnym zabiegiem: to, co przeżyte osobiście (obraz gościa redakcji), dąży do utrwalenia w słowie (obraz dziennikarza jako osoby zaufanej). Wewnętrzne rozdwojenie naocznego świadka wydarzeń i ich kronikarza dąży do harmonijnego połączenia. Autobiografizm wspomnień promienieje światłem dobroci. Niespodziewanie główną bohaterką utworu staje się krowa Łysa, żywicielka i wybawicielka, dzięki której wielka rodzina przetrwała straszną wojnę. Ostatecznie Łysa z jej dobrymi i lekko drwiącymi oczami postrzegana jest jako metafora losu narodu ukraińskiego, który zna wszystkie nieszczęścia, przeżywa, pociesza, przypomina o rozwadze. Z Łysą związany jest początek pracy zawodowej sześcioletniego bohatera, a jej ucieczka z nienawistnej faszystowskiej niewoli odbierana jest jako prawidłowość rozwoju charakteru, a nawet więcej: krowa staje się symbolem dobrowolnego zniewolenia na wyzwolonej ziemi. Niby mimochodem w tkankę powieści wpleciono węzełki filozoficznych myśli, na czyste dziecięce wrażenia nakłada się dorosła rozwaga i państwowa odpowiedzialność przed przyszłością: „Złych narodów nie ma, ale w każdym narodzie są zwyrodnialcy. (…) Nieszczęście, jeśli łotrów namnożyło się wielu wśród tak zwanego prostego ludu, lecz stokroć gorzej, jeśli dzikość przejawiają i szerzą tak zwane elity, przywódcy, wysokiej rangi urzędnicy. Od nich, takich wodzów, biorą się wojny, okupacje i całe zło. Narody nie rozpoczynają wojen (oprócz rewolucji, powstań). Dla każdego narodu wojna to straszna tragedia. Wojna opłaca się tylko zarozumiałym i nierozumnym, którymi kieruje ich chciwość, żądza, zazdrość, próżność”. Państwowe myślenie pisarza przejawia się w pozornie pobieżnych szczegółach, które w rzeczywistości są formułą wzmocnienia państwowości: że w wielodzietnej rodzinie wykształcił się „optymalny podział obowiązków”, że matczyna odmowa oddania synów do szkoły suworowskiej jest mądra, ponieważ państwowe sieroty są pozbawione tego, co najważniejsze — miłości. Samotna z sześciorgiem dzieci w powojennej wsi, matka Ołeksandra Fedorowycza „nie śpiewała nigdy i nie płakała. Tylko czasami, na piecu, oblepiona nami, głaskała nas po główkach dłonią, cicho śpiewnie przemawiała do Fedira, męża swego, naszego ojca, który poszedł na front, żaliła się mu. Bez łez. Pod ten monotonny, cichy recytatyw zasypialiśmy… Do wszystkich nieszczęść wiosną czterdziestego szóstego nasza chata spłonęła”. Asocjacyjnie wspomnienia o drzewie genealogicznym stają się pomostami porównawczymi do źródeł pracowitości i odpowiedzialności moralnej — cech wrodzonej inteligencji: „Dziadek Marko i dziadek Markijan po wojnie wykopali w żoninej wsi staw. We dwóch. Łopatami. Staw do dziś istnieje. Szkoda, że wieś ginie. Piękna była”. Osobliwością stylu prozaika jest oszczędność w środkach stylistycznych, za to jaka finezja kreowania obrazów w nich iskrzy! Tekst darzy błyskotliwymi odkryciami, podobnymi do gwiezdnych rozbłysków. Przy okazji wspomnę powieść „Dziura w kosmoplanie”. Porównania w niej oczarowują: postać ufologa Tanasa Wołosożarśkiego przedstawiona jest jednym artystycznym pociągnięciem pędzla — postać „rozpięta na rowerze, sucha, jak jesienią kukurydziana łodyga”; Hawryło Korin „świeci łysiną, sympatyczną łysiną, jak pełnia księżyca, owinięta pajęczyną chmur” i przesuwa koraliki na liczydle „kutsymi i grubymi, jak strzyki u krowy, palcami”; a tak zwani astronauci wysypali się z paki, jak kluski z łyżki. Właśnie życiodajny humor, na którym pisarz nigdy nie oszczędzał, daje nadzieję na duchowe zdrowie narodu, a co za tym idzie, odkrycie przez nowych czytelników artystycznego wszechświata Ołeksandra Kerdiwarenki. swoją odrębność — z wiarą, że to nasz przytułek i nasza ochrona, i to przez wieki. Ma swoje odcienie i wszystko, co spokrewnione ze słowem: pieśni, podania, bajki, przyśpiewki, zaklęcia, płacze… Jak żyli oni przez te wszystkie długie stulecia? Bojkowie nie należą do bogatych narodów. Ale przecież musiał być pewien dostatek — bo bez niego kto by się odważył mieć dobre dziesięcioro dzieci — a przecież trzeba je wykarmić, obuć i odziać, nauczyć rzemiosła, urządzić w odrębnym życiu, — ale żeby nie całkiem na uboczu, żeby w pewien sposób — obok. I jeszcze dla mnie bezsporne — właśnie stąd jeszcze kozacka Ukraina otrzymywała wsparcie demograficzne. Właśnie stąd szli na Chortycę, stąd przesiedlali się na wyludnione po tatarskich najazdach Naddnieprze. Bo przecież i hetmani nasi — Wyhowśkyj czy Sahajdacznyj, właśnie z tych miejsc, i nie tylko oni — wszak szli stąd nie sami, wszak z nimi byli współmyśliciele i pobratymcy, którzy byli przekonani: idą na ziemie rodzinne, ziemie odwiecznie ukraińskie. Które potrzebują ich zapału i pewnej ręki, ich serc i ich szabli. Szli z odwiecznie pielęgnowanymi zasadami moralnymi, z niezłomną wiarą, z wysoką prawdą. Tak, jesteśmy jednością — ale i z pewnymi różnicami. I to jest piękne. I autorzy tej antologii to wyraźnie zaświadczają. Ołeksandr Kerdiwarenko do dziś pozostaje tajemniczą planetą, której, niestety, nikt ze środowiska literaturoznawczego nie nabrał odwagi zbadać. I ten strach ma wyjaśnienie: wielostronność talentu. Za pozorną prostotą (czytelnością) jego utworów otwierają się filozoficzne głębiny analizy pierwszych przyczyn problemów osobistych i społecznych, czyli tego, czego człowiekowi brakuje do szczęśliwego samoświadomości. Ta organiczna cecha pisarstwa artysty jest rozjaśniona miłością do ukraińskiej wsi i gorzkim smutkiem z powodu boleśnie zakorzenionych w odwiecznej duszy ludowej niepokojów i żalów, a wytrwałości w przeciwstawianiu się wyzwaniom historycznym dodaje szczodry i uzdrawiający ludowy humor. Gatunkowa rozległość dorobku O. Kerdiwarenki (szkic i bajka, komedia i kryminał, baśń i parodia literacka, powieść i liryka, satyra i przekład) daje podstawy do wniosku o unikalnym fenomenie artysty, życzliwego dla wszystkich i wymagającego wobec siebie. Przez osiemdziesiąt lat przebyto cierniowo-laurową drogę i redaktorstwa w obwodowej „Kirowohradśkiej prawdzie”, i szefa obwodowej organizacji Związku Dziennikarzy, i laureata nagrody imienia Jewhena Małaniuka, i zasłużonego dziennikarza Ukrainy. Nieodłącznymi składnikami jego daru są pracowitość i ciągłe samodoskonalenie. Jesteśmy jednak jednym narodem. Poezji rozpalona gwiazda (Antologia Kraju Bojkowskiego). Opracowanie, koncepcja, redakcja ogólna Ołesia Diaka. — Lwów; Drohobycz: Koło, 360 s.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn