Strona · s. 15strona oryginału ↗
Przewodnik po ludowych świętach
Слово Просвіти, №52 за 2017 рік
Dawno tak się nie denerwowałam, jak na ostatnim Forum Wydawców we Lwowie. Kiedy wychodzą książki — piąta, dziesiąta, dwudziesta — pojawienie się nowej cieszy, a jednak staje się rzeczą zwyczajną. Tym razem jednak jechałam na Forum w niespodziewanej roli: nie jako autorka, a że tak powiem, jako literacka mama. Książkę „Kult przodków. Nieturystyczne zwyczaje Ukrainy” zaprezentowała moja córka Natalka Ficiz. Od dawna filmowała ukraińskich artystów, rzemieślników, co wzbudziło szczere zdziwienie wśród kolegów-telewizyjnych: jak to, tak sukcesowa korespondentka parlamentarna przeszła na kulturę? Przecież to nieprestiżowe, inna sprawa — polityka, której w telewizji przypada lwia część. Trudno powiedzieć, dlaczego ukształtowało się takie przekonanie (i, niestety, taka sytuacja). W Europie do relacjonowania kultury podchodzi się zupełnie inaczej. Ale jak mówił jeden z ukraińskich prezydentów: mamy, co mamy.
Zirka MENZATIUK, pisarka
Nataliька świadomie wybrała kulturę. Jej cykl „ProObraz” to szczere rozmowy o życiu i twórczości najsłynniejszych ukraińskich artystów — Iwana Dziuby, Jewhena Stankowycza, Jurija Muszkietyka, Leopolda Jaszczenki, Lidii Orel i wielu innych. Cykl „Mistrz-klasa”, do którego weszło 61 programów, zapoznaje z ludowymi rzemieślnikami Ukrainy, a przy okazji z wyrobem pisanek i liżników, serpanku i grzebieni z rogu, łyżek i wyszywanek, malowania chat i bożonarodzeniowych didukhów. Ale oprócz kultury materialnej był jeszcze wspaniały i nie mniej interesujący pласт obyczajów i tradycji, które dosłownie zachwycały ekipę filmową. Jeszcze więcej naprawdę wyjątkowych obyczajów znał naukowy konsultant programu, znany etnograf Ołeksij Dolia. Zupełnie niedawno zabrakło pana Ołeksija — mnicha Nestora (zdążył przyjąć postrzyżyny zakonne). Miał zaledwie 53 lata. Był wyjątkowo jasnym człowiekiem. Nie gromadził ziemskich skarbów, mieszkał w maleńkim pokoiku w robotniczym akademiku, ale pozostawił jasny ślad w badaniu i popularyzacji kultury ludowej. Multimedialny projekt „Kult przodków”, nakręcony z jego udziałem, stał się ostatnią wielką pracą utalentowanego uczonego. Naprawdę był to bardzo trudny rok. Łatwo powiedzieć: nakręcić święta. A to oznaczało, że przez cały rok ekipa filmowa nie będzie mogła być w domu w żadne święto, świętować z najbliższymi, a za każdym razem będą drogi, praca, zdjęcia. Oznaczało to pozbawienie na cały rok świąt nie tylko siebie, ale i swojej rodziny. Dlatego musiałam w miarę możliwości ratować sytuację. Jak kiedyś z małą Nataliczką, teraz wraz z wnuczką Jaryną gotowałam kutię na Boże Narodzenie, piekłam paski i farbowałam kraszanki na Wielkanoc. Za to potem dostawałam drobne podarunki: drabinki z ciasta, które piecze się na Wniebowstąpienie na Ługańszczyźnie. Oczarowała mnie ta ludowa naiwność: piec drabinki, żeby Bogu łatwiej było wstąpić do nieba. Albo kolorowe koraliki Bogurodzicy z ciasta z Samboru na Lwowszczyźnie: założysz — i jakbyś był na Jamajce! Albo szulyki z makiem. Słyszałam, a nawet pisałam o nich w książce „Zwaruj ci barszczyku”, ale, mówiąc szczerze, nigdy nie kosztowałam. A ta prosta postna potrawa okazała się rzadkim smakołykiem! Przez cały rok jakbym na nowo odkrywała dla siebie Ukrainę. Przecież znałam ludowe tradycje, wyrastałam wśród nich — moi rodzice pilnie je przestrzegali. Dużo czytałam, sama też o nich pisałam — mam książkę bajek o ludowych świętach „Makowe księstwo” (jest ona zresztą zalecana do dodatkowej lektury w szkole). Ale to, co kręciła Natalka wraz z Doliną pomocą — o, to było coś niewiarygodnego! Trójcze wiechy na Połtawszczyźnie — czytałam przecież o podobnym, o majowym drzewie u Frazera, ale nie podejrzewałam, że u nas też stawia się je tak jak w Europie! Krzyże makowiejskie, owite kwiatami, pod Fastowem. Magia wdowiego obiadu w Karpatach. Pożegnania rusałek — dla mnie było to wręcz szokiem, że to odnaleźli, bo kto by pomyślał, że wiara w rusałki wciąż gdzieś się tli, mimo wszystkich nowoczesnych technologii? I, szczerze mówiąc, nie jest ona taka znowu bezpodstawna, jeśli uwzględnić, że rusałki to zmarłe niechrzczone dzieci. Wiele odkrytych ciekawostek pozostało poza cyklem telewizyjnym — unikalne przepisy dawnych potraw, najnowsze ludowe pieśni — a chciało się je także przekazać szerokiemu ogółowi. Tak powstała książka „Kult przodków” — swoiste literackie odbicie cyklu dokumentalnego. Ta książka łamie stereotypy. Wszyscy wiemy, że na Zapusty należy piec naleśniki. A otóż nie, — przekonują bohaterowie książki wraz z Ołeksijem Dolią. W Ukrainie gotowano pierogi, a naleśniki, do tego jeszcze z ikrą, nie były potrawą obrzędową. Paski z białymi bialkowymi głowami i kolorowymi posypkami? Znów błąd! Tradycyjna ukraińska paska — z „kukułkami”, krzyżami, „różami”, a białogłowe — to późniejsze nawarstwienie, które pojawiło się nie bez wpływów rosyjskich. Ta książka pociąga młodzież! Wykorzystano w niej nowoczesne technologie: na stronach znajdują się kody QR. Wystarczy nakierować na nie telefon, w którym zainstalowano program do ich odczytu — i można słuchać pieśni, przejść mistrz-klasę przygotowywania różnych potraw obrzędowych i ciastek, zobaczyć na własne oczy to, o czym mowa w książce. I, wiecie, to działa. Na prezentację książki w Muzeum Drukarstwa przyszli kijowscy czwartoklasiści. Współczesne dzieci miejskie (a książka przecież dla dorosłego czytelnika), ale zobaczylibyście, z jakim zapałem rzucili się otwierać i przeglądać materiał ukryty za kodami QR! Ta książka stała się dla mnie także lekcją, pomagając pozbyć się dotkliwych wątpliwości. Nie jest tajemnicą, że stosunek do literatury się zmienił; pisarz nie musi być bojownikiem i prorokiem, książka — to towar, obowiązują tu prawa rynku. Książka wyszła w świat? Pisz kontynuację. To pobudza sprzedaż. Tak, książka — to towar. Jednak mimo wszystko wartość tego towaru tkwi nie tylko w jakościowym poligrafii. Przede wszystkim jest ona duchowa, niematerialna. Więc może jednak lepiej raz, ale dobrze? Pisać wtedy, gdy ma się coś do powiedzenia ludziom, a nie grzmieć pustosłowiem? I szlifować słowo, i dopracowywać obrazy, a nie zsuwać się ku literackiemu zarobkowaniu? Natalka pracowała nad książką z dawnosłowiańską drobiazgowością. Ciągle próbowała coś przepisywać, choć zapewniałam ją, że napisane jest dobrze. Ale nie wierzyła mi. „Tak mówisz, bo jesteś moją mamą. Chcesz mnie wesprzeć.” W końcu poprosiłam Lesię Woronina, z którą przyjaźnię się od wielu lat i której rzetelnej, fachowej oceny Natalka nie kwestionowała. Dopiero gdy Lesia zaaprobowała napisane, rękopis wyruszył do wydawcy. I oto trzymam książkę w rękach i powoli się cieszę. Dziękuję, córeczko! Dobrze sobie poradziłaś.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
