Strona · s. 10strona oryginału ↗
Pisarz Iwan Ohijenko
Слово Просвіти, №52 за 2021 рік
We współczesnej przestrzeni informacyjnej Iwana Ohijenkę przedstawia się przede wszystkim jako naukowca, metropolitę prawosławnego, ministra rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej, rektora Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego, a także autora najbardziej rozpowszechnionego przekładu Biblii na język ukraiński. Tymczasem spuścizna literacka wybitnego Ukraińca do dziś nie została wystarczająco zbadana. Do tej pory utwory Iwana Ohijenki nie zostały włączone do programów szkolnych i uniwersyteckich (z wyjątkiem kilku specjalistycznych kursów przygotowujących filologów), prawie nie są wznawiane, a co za tym idzie, są nieznane szerokiemu kręgowi miłośników literatury pięknej. Na szacunek zasługują badacze twórczości Ohijenki M. Tymoszyk i Je. Sochacka, literaturoznawcy W. Atamanczuk, W. Bilacka, W. Poliszczuk i N. Liznyczenko, którzy starają się popularyzować twórczość artystyczną metropolity Iłariona. Jednakże jest to jeszcze daleko od uwagi, na jaką zasługuje różnorodna gatunkowo literatura mistrza słowa, ponieważ na przykład jego poematy i wiersze cerkiewne, w których wysokie ideały moralne są utwierdzane nie kazaniem, a piórem pisarza, w pełni mogłyby wypełnić pustkę współczesnej literatury duchowej. Wołodymyr SWIATNENKO, m. Brusiłów. Iwan Ohijenko od małego wychowywał się na wartościach wywyższonych w legendach, folklorze kozackim, pieśniach ludowych, a jego ideały życiowe utwierdzały się w społecznym przeciwstawieniu prawdy i kłamstwa, radości i smutku, bogactwa i biedy, dobra i zła. Już w dzieciństwie poczuł całe piękno słowa artystycznego, zdołał dostrzec siłę, wyrafinowanie i niepowtarzalność żywego języka literackiego dla mistrzowskiego tworzenia obrazów. Jego chłonna pamięć na zawsze utrwaliła niezapomniane wrażenia tamtej niełatwej epoki historycznej, dlatego w wyczulonej na szczegóły wyobraźni artystycznej pisarza nieustannie pojawiały się codzienne troski matki, krewnych i współmieszkańców wsi, zacisze starej ojcowskiej chaty, malownicza przyroda rodzinnych stron. Zabaszta – najstarszy zakątek Nowego Miasta Brusiłowa, gdzie przy drodze prowadzącej na Iwnicę stała mała drewniana chata kryta słomą. Wydłużona w stronę ogrodów, wysunięta prawie do samej ulicy szczytem z niskimi oknami, które niemal dotykały przyzby, przyciągała uwagę wysokim świerkiem pośrodku podwórza. Tutaj 2 (15) stycznia 1882 roku w rodzinie byłego żołnierza armii carskiej Iwana Andrijowycza Ohijenki (przezwisko Rulka) urodził się najmłodszy syn Iwasyk, któremu pisane było stać się niegasnącym światłem ukraińskiej kultury. W autobiograficznym poemacie „Na Golgocie” metropolita Iłarion tak wspomina ojcowską chatę: Ta chatka przy drodze Na wieki pamiętna Borynie, Bo tu jego dziecięce nogi Chodziły, niby po Świętości. Naprzeciw chaty Ohijenki rósł brzozowy gaj, który bezpośrednio przylegał do ulicy Miszczańskiej – żydowskiej dzielnicy z dużymi drewnianymi domami na kilka mieszkań. Ciekawski Iwasyk spędzał dużo czasu z miejscowymi żydowskimi dziećmi, dzięki którym opanował hebrajski. W późniejszym czasie utrzymywał przyjazne stosunki z rodakami-Żydami, o czym świadczy w szczególności jego korespondencja z lat 1910–1912 z Duwidem i Henią Turbowskimi z Brusiłowa, a także z Paszą Marchowską z Rewla (obecnie Tallinn). Od młodych lat Iwan Ohijenko pielęgnował marzenie zwracania się do Boga w języku ojczystym, ponieważ starocerkiewnosłowiański był trudny nie tylko dla chłopów, ale i dla inteligencji. Kiedy został profesorem, dostrzegł niedoskonałość ukraińskojęzycznych tekstów Pisma Świętego autorstwa P. Kulisza, I. Neczuja-Łewyckiego, I. Puluja. Wtedy też uświadomił sobie konieczność przekładu Biblii na żywy język literacki. Dobrze rozumiał, że Biblia to księga, która wśród wszystkich narodów jest najbardziej szanowana, więc starał się jak najdokładniej oddać treść oryginału, szczególnie dbając o dokładność znaczeniową wieloznacznych słów. I. Ohijenko dążył do zapewnienia jej przekładowi naturalnej miękkości, czarującej melodyjności i śpiewności języka, aby długo służyła rodzimemu narodowi. O swojej dwudziestoletniej pracy metropolita Iłarion opowiada w poemacie „Święta Biblia odwieczna” (1962). Ja całe życie orałem i siałem I uprawiałem Pańską niwę, I duch święty na pomoc wiał, I myśl żarliwą, i myśl siwą! Przekładałem ja słowo Boże, Świętą Biblię odwieczną Na słowo nasze, rodzime i piękne Silne, jak miecz ten obosieczny... Gdy tylko Iwasyk opanował alfabet, zafascynował się czytaniem. Brał gazety od sąsiednich rzemieślników na „słowo honoru”, że następnego dnia zwróci. Kiedy skończył trzynaście lat, nie lada zdziwił rodzinne miasteczko, prenumerując czasopismo „Sielskij wiestnik”, a w wieku piętnastu lat drukuje w nim swoją pierwszą notatkę „Jak żywut kriestjanie?”. Na twórczy rozwój Iwana Ohijenki wielki wpływ miał nauczyciel Iwan Hryhorowycz Sływka, który po ojcowsku opiekował się zdolnym uczniem. Dawał mu książki i pomagał w pisaniu wierszy. I tę niewyczerpaną ciekawość słowa drukowanego, która zrodziła się w prowincjonalnym miasteczku w nędzy i głodzie, Ohijenko przeniósł przez całe swoje życie. Potwierdzeniem tego służy fragment listu profesora z 22 kwietnia 1946 roku do znanego rosyjskiego bibliografa Mikołaja Rubakina: „W 1904 roku, kiedy byłem studentem II roku wydziału historyczno-filologicznego Uniwersytetu Kijowskiego, szedłem raz kupić sobie kalosze. Obok sklepu z kaloszami był sklep księgarski Ogłoblina, a w witrynie wystawiona była książka N. A. Rubakina „Wśród książek”. Kupiłem książkę i zostałem bez kaloszy, gdyż na nie pieniędzy już nie miałem. Czasami moim nogom było zimno, ale z książką ciepło było na duszy. Wszystko to przypomniałem sobie, kiedy nie z własnej winy znalazłem się na obczyźnie w Lozannie i zacząłem korzystać z Pańskiej cennej biblioteki…” [Korespondencja metropolity Iłariona (Ohijenki) / Opracował ks. Jurij Mycyk. – Kijów: Wydawnictwo „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, 2006. – S. 16]. Przełomowym wydarzeniem w życiu studenta Ohijenki stało się spotkanie z profesorem W. Peretcem. Iwan brał udział w posiedzeniach jego „Seminarium filologii rosyjskiej” (1907–1914), które wyrosło poza granice kółka i stało się znanym ośrodkiem badań literatury Dawnej Rusi. Tutaj brusiłowianin opanował podstawy bibliologii, archiwistyki i bibliotekoznawstwa, ukształtował się jako uczony, przede wszystkim historyk i lingwista. Na lata studenckie przypada początek działalności dziennikarskiej i społecznej.
Iwana Ohijenki. Współpracował on z redakcjami gazet „Hromadska Dumka” i „Rada”, z organizacjami społecznymi – Towarzystwem „Proświta” oraz Naukowym Towarzystwem imienia Tarasa Szewczenki. W tym okresie pojawiają się jego pierwsze utwory literackie. Ogólnie wczesną twórczość literacką Iwana Ohijenki (1905–1914) można umownie podzielić na cztery grupy. Pierwsza. Poezja. Wiersze brusiliwskiego poety, które podpisywał literackim pseudonimem Iwan Rulka, drukowano w gazecie „Hromadska Dumka”, w czasopiśmie „Nowa Hromada”, zbiorach poetyckich „Ternowyj winok” i „Rozwaha”, zostały one również wprowadzone do antologii poetyckiej pod redakcją Ołeksy Kowalenki „Ukrajinśka Muza”. Motywy duchowego smutku, żalu, beznadziei, bolesnych rozczarowań, trwożnego oczekiwania na kolejną porażkę, a nawet nieszczęście, są obecne w większości utworów poetyckich młodego Ohijenki („Żyttia hołodne, odynoke”, „Ja kwitku barwystu w sadku posadyw”, „Mohutnij oret”, „Moji pisni”, „Wse padaje lystia”, „Dawno ce buło”). W 1906 r. gazeta „Hromadska Dumka” wydrukowała wiersz „Ne pytaj”, któremu w przyszłości pisane było stać się pieśnią ludową. Jeszcze jedna ukraińska pieśń o dotąd nieznanym autorstwie „Oj, u wyszniewomu sadočku”, najwyraźniej również należy do pióra Iwana Ohijenki. Pierwszym, który wyraził takie przypuszczenie, był pisarz Ołeksej Opanasiuk. W książce „Iwan Ohijenko ta litopysnyj Wozdwyżeń z joho okresamy. U spohadach, dokumentach, opowidiach, wersijach” (2011) wydrukował on nawet dla porównania dwa warianty tekstu romansu – ohijenkowski i ludowy. Dobrze pamiętam, że za mojego dzieciństwa w Brusilowie na weselach starsze kobiety i babcie zwracały się do siebie z prośbą: „Nuż, Rulkowe zaśpiewajmy!”. A potem zaczynały: Oj u wyszniewomu sadočku, Tam sołowiejko szczebetaw. Dodomu ja prosiłasia, A win mene wse ne puskaw. Druga. Opowiadania, obrazki. W niewielkich utworach prozatorskich Iwan Ohijenko jawi się jako prawdziwy mistrz pióra. Jego bohaterowie to dobrze znani ludzie lub on sam, na przykład w opowiadaniu „Na szczedryj weczir”. Mowa w nim o tym, że małemu Iwasikowi przypadł ciężki sierocy los i jedne buty z matką. Kiedy matka poszła do znajomych zarobić coś do jedzenia na Szczodry Wieczór, bo w domu nie było ani okruszyny, chłopiec boso ruszył na mroźną ulicę, żeby pojeździć na ślizgawce razem z kolegą. Tam upadł i uderzył się w głowę, po czym zachorował, a z czasem zmarł. Oczywiście, taki tragiczny koniec autor wymyślił, aby z wyjątkową ostrością nakreślić swoje nędzne dzieciństwo. Drukowane słowo Iwana Ohijenki jest przesiąknięte szczerością, nieobojętnością na to, co zobaczył, a ponadto poparte wyrazistą obrazowością artystyczną. Opowieści autora są nie tylko ciekawe, ale i skłaniają do przemyśleń, wywołują współodczuwanie. Oto jak zaczyna obrazek „Skruta”: „Kiedy bym nie przyjechał do domu, zawsze ciągnie mnie do siebie ta mała stara chata, która stoi pochylona osobno od innych chat, pośród ogrodu. Pawłowa chata, jakby wstydząc się, schowała się za inne chaty i wygląda stamtąd zawsze z dziurami w dachu, zawsze z zasłoniętymi szmatami wybitymi szybami. Pawło – jeszcze nie stary bezrolny chłop. Żeby nie umrzeć z głodu, krawczy: szyje kożuchy”. Postać tego utworu – jeden z sąsiadów Ohijenków z Zabasztu, gdzie co drugi chłop jest bezrolny i zajęty jakimś rzemiosłem: kożusznik, szewc, krawiec, garbarz czy kołodziej. Trzecia. Publicystyka, w większości reprezentowana przez szkice i eseje. Przez cały 1909 rok gazeta „Rada” drukowała cykl takich utworów w rubryce „Narysy z duchownoho żyttia naszych selian”. Wśród nich szczególnie wyróżniają się: „Jak kolys czytaly Szewczenka”, „Szewczenko na seli (Czy znajut Szewczenka ta joho twory naszych seliany?)”, „Ukrajinśka samoswidomist naszych selian”, „Wczimosia ridnoji mowy”. Pierwszy szkic szewczenkiany został zamieszczony w specjalnym numerze, na 48. rocznicę śmierci Kobziarza. Utwór ujawnił umiejętność młodego autora analitycznego myślenia, nadawania wykładowi emocjonalnego nasycenia, ideowej wyrazistości oraz podtekstowej filozoficzno-symbolicznej treści. Porusza Iwan Ohijenko tak aktualny w tamtym czasie problem, jak brak ukraińskiej książki, której „jest u nas dla ludu niewiele, mało się pisze, mało wydaje”. Autor z goryczą konstatuje, że w chłopskiej chacie nie ma portretów Szewczenki nie z powodu niechęci do ich nabycia, a dlatego, że ich brakuje. Natomiast „chłop u „kacapa” zawsze kupi sobie za 3–5 kopiejek najlepszy portret z Puszkinem czy jakimś innym rosyjskim pisarzem”. Czwarta. Notatki i doniesienia. 20 stycznia 1906 roku na łamach „Hromadśkiej Dumki” w rubryce „Dopysy” ukazała się notatka Iwana Ohijenki „Misteczko Brusilow”, w której mowa była o sytuacji materialnej chłopów rodzinnego miasteczka. Szczególną uwagę autor poświęcił kwestii ziemskiej: „Dużo jest ziemi wokół Brusilowa, bardzo dużo, ale większa połowa brusilowskich chłopów ziemi wcale nie ma”. 30 czerwca 1906 roku czasopismo wydrukowało artykuł „Zabastowocznyj ruch” (z powiatów radomyskiego i skwirskiego). W nim Iwan Ohijenko opisywał miejscowości, w których odbyły się strajki. „Wreszcie nasz lud zaczął podnosić się z kolan i żądać dla siebie lepszego losu. Chłopi odmawiają pójścia do panów żąć, kosić, jeśli nie zostaną poprawione warunki ich pracy i życia”. Bunty przeszły we wsiach Ozeriany, Kostowci, Sołowiwka, Pryworottia, Dywyn, Koczeriw, Moroziwka, Łazariwka pod hasłem: „Dość już cierpieć! Dość darmo pracować na swoich pająków! To tylko kwiatki, a owoce będą potem”. Podczas opracowywania literatury historycznej Iwan Ohijenko raz po raz natrafiał na ciekawe informacje o rodzinnym miasteczku. Postanowił zebrać je razem, aby z czasem usystematyzować i napisać popularnonaukową rozprawę, którą nazwał szkicem historycznym „Misteczko Brusiliw ta joho okolyci”. Przez cały 1913 rok na łamach gazety powiatowej „Radomyslanyn” uczony opublikował 30 notatek o historii rodzinnego kraju. Publikacje te stały się pierwszymi pracami krajoznawczymi o Brusilowszczyźnie. Szczodry na osiągnięcia twórcze (przede wszystkim na niwie językoznawstwa) był polski okres życia Iwana Ohijenki (1925–1932), kiedy zajmował stanowisko profesora języka cerkiewnosłowiańskiego i paleografii cyrylickiej na katedrze wydziału prawosławno-teologicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Tutaj jedna po drugiej wyszły jego książki „Isto-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
