Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Historię wsi Czerneczyj Jar napisał jej utalentowany syn

Слово Просвіти, №52 за 2021 рік

Hanna ANTIPOWYCZ (DENYSKO), zasłużona dziennikarka Ukrainy. Zazdroszczę w pozytywnym sensie połtawskiemu krajoznawcy Hryhorijowi Tytarencewi, który nie odkładał na później poznawania rodzinnych stron, lecz przez wiele lat zbierał materiały i właśnie wydał książkę „Historia wsi Czerneczyj Jar lat 50. XX wieku” (Biała Cerkiew, 2021), poświęconą 350. rocznicy pierwszej wzmianki kronikarskiej o Czerneczym Jarze, a także pamięci Panasa Jakowycza Mychajłyka, krajoznawcy i patrioty rodzinnych stron, który marzył o napisaniu historii tej malowniczej wsi. W podtytule książki czytamy: „Próba napisania ówczesnej historii wsi, czasami z spojrzeniem w odleglejsze lata (gdzie była taka możliwość), a niekiedy to spojrzenie wybiegało i w daleką przeszłość”. Mapa Czerneczego Jaru przydała się. Hryhorij Tytarenko nigdy nie był obojętny na życie swoich ziomków, więc narodziny tej książki są czymś naturalnym. A impulsem do tego, aby była ona właśnie taka, jaka wyszła, stało się to, że od swojego przyjaciela Ołeha Borysowycza Koszłatego, budowniczego, wykładowcy Połtawskiego Uniwersytetu Technicznego i autora książki o grzybach w literaturze i twórczości ludowej „Wejdę ja do lasu…”, pan Hryhorij dowiedział się, że istnieją wspaniałe mapy lasów w pobliżu Połtawy, tak szczegółowe, że zaznaczone są tam nawet chaty, jeśli pośród lasów leży wieś. Te mapy z lat 50. były tajne, a i dzisiaj dla ogółu są niedostępne (autor całkiem słusznie ironizuje, że to „bardzo śmieszne, wszak obecnie z Kosmosu na Ziemi łatwo można przeczytać gazetę”). Ołeh Koszłaty zdobył dla przyjaciela wspaniałą mapę Czerneczego Jaru. Zidentyfikować wszystkie chaty i wspomnieć tych, którzy w nich mieszkali, krajoznawcy pomogli ziomkowie, których Hryhorij Tytarenko z wdzięcznością wymienia w przedmowie. Fragment filmu „Przygody na chutorze koło Dykańki”. Obok stawu — Les Serdiuk. Przydało się też archiwum rady wiejskiej w Wełykych Budyszczach, z którego możliwość skorzystania dała ówczesna przewodnicząca rady osiedlowej w Wełykych Budyszczach Chrystyna Stepaniwna Pokutnia. Ponumerowawszy chaty na mapie, Hryhorij Tytarenko tworzy informacyjnie nasycony rozdział „Każda chata Czerneczego Jaru”. Opisano 399 chat: kto żył, lata urodzenia, jak na losy mieszkańców wpłynęła II wojna światowa, a gdzie autor mógł opowiedzieć coś ciekawego o tej rodzinie, to dodawał takie mininowele, które czyta się z ogromnym zainteresowaniem – tam jest to dobry humor, to duma, to smutek, to ból za tymi, których życie przerwały komunistyczne represje. Oto informacja o chacie 115. Nie będę opowiadać całej, wspomnę tylko weterana II wojny światowej Hryhorija Tymofijowycza Iwanczenkę. W 1946 roku mianowano go przewodniczącym kołchozu. „W latach 1946–1947 na Ukrainie zorganizowano kolejną falę terroru. Ludzie puchli i umierali z głodu. Pewnego razu, kiedy nie było przewodniczącego, przysłano z rejonu do Czerneczego Jaru kilkadziesiąt ciężarówek z wojskowej kolumny samochodowej i do czysta wymieciono z kołchozu wszystkie zapasy zboża, zostawiając tylko niewiele kukurydzy, której część Hryhorij Tymofijowycz jako odważny człowiek bez uzgodnienia z władzami rejonowymi rozdał głodnym kołchoźnikom. Rozprawa była natychmiastowa. Następnego dnia, 22.10.1946 r., wezwano go rzekomo na naradę do Dykańki, a stamtąd Hryhorij Tymofijowycz już nie wrócił. Zabrali niepokornego przewodniczącego i więcej wieśniacy go nie widzieli. Mówią, że w NKWD trzymał się godnie, do końca bronił swojej racji, dlatego też został skazany na 6 lat obozów koncentracyjnych i wysłany na katorgę do Ufy”, – pisze Hryhorij Tytarenko. Kuzyn Hryhorija Iwanczenki, Iwan Kuprijanowycz Iwanczenko, pojechał szukać sprawiedliwości u Chruszczowa, cały tydzień czekał na przyjęcie i w końcu się dostał, poprosił o interwencję i pomoc. „Chruszczow obiecał się zorientować, a zorientowali się tak: po miesiącu przyszło z Ufy zawiadomienie, że więzień Iwanczenko Hryhorij Tymofijowycz został zastrzelony przy próbie ucieczki…”. Krajobraz na południową stronę Zapadni. Fotografia Mykoły Rudyka. ...senków i wielu innych wybitnych działaczy ukraińskiej kultury. „W 1917 roku Steszenko zostaje pierwszym ministrem oświaty Ukrainy w Centralnej Radzie. Po zabójstwie Steszenki w 1918 roku dom sprzedano i przeniesiono do Połtawy. Na jego miejscu pozostał tylko fundament. Do dzisiaj wyorywuje się tam resztki cegieł, a z dawnego majątku pozostała do naszych czasów piwnica wejściowa”, – pisze autor i dla odtworzenia obrazu przeszłości cytuje list Wasyla Koroliwa-Starego do żony Iwana Steszenki, Oksany. Opisano w nim szczegółowo posiadłość, piękno Czerneczego Jaru (po lewej blisko od posiadłości zaczyna się luksusowa łąka z zakolami i ciągnie się aż do Worskli, która leży o półtorej wiorsty), hojny sad („W sadzie – zapomniałem wcześniej powiedzieć, dobre gruszki, śliwki, tarnośliw, dobre brzoskwinie, morele. Ostatnie lata z sadu wuj miał rubli 70–80. Ludzie we wsi cisi i w tym miejscu ludzi prawie nigdy nie widać, choć całymi dniami chodźcie w rajskich szatach. Wokoło dobre drogi dla rowerzystów…”). Przypomnę, że Hryhorij Tytarenko w 2013 roku opracował i wydał własnym kosztem 630-stronicową książkę „Iwan Steszenko. Utwory. Przekłady. Wybrana korespondencja”, napisał bardzo treściwą przedmowę do niej „Na ostrym szarym kamieniu błysnęło coś, niby płomień”. Epigrafem do książki stały się wersy z wiersza Iwana Steszenki: „Choć zginiesz ty – lecz z siłą nową Inni bojownicy popłyną za tobą!”. A kończył krajoznawca Tytarenko swoją przedmowę takimi słowami: „Iwan Steszenko powraca wdzięczną pamięcią ludową, kwiatem skalnicą rozłupuje wiekową skostniałość, za którą jaśnieje-pulsuje światło naszego duchowego oczyszczenia, powraca do rodzinnej niepodległej Ukrainy, na święty ołtarz której położył ciężką, nieocenioną pracę i własne życie”. Światło naszego duchowego oczyszczenia budzi i książka Tytarenki o Steszence, i jego „Historia wsi Czerneczyj Jar…”. Mistyczne ocalenie chaty. Ciekawy zapis o chacie 103: „Chata, którą zbudował w 1939 roku jako tymczasowe mieszkanie mój dziadek Hryhorij Petrowycz Tytarenko. Obok las. Możliwe, że dlatego Niemcy bali się ją palić. Urodził się Hryhorij Petrowycz w 1900 r. Na wojnę poszedł 27.09.1943 r. Zaginął bez wieści. Mieszkała w chacie wdowa (moja babcia od strony ojca) Tytarenko Wira Charłampiwna (ur. w lutym 1899 r.). Tłumaczyła ona bajkowe ocalenie chaty od Niemców tym, że jej znajoma zakonnica stała na ulicy z ikoną, modliła się i powstrzymała rękę podpalaczy. Wira Charłampiwna miała syna Tytarenkę Wołodymyra Hryhorowycza (ur. w sierpniu 1926 r.) i dwie córki: Tytarenko Katerynę Hryhoriwnę (ur. w maju 1931 r.) i Tytarenko Marusię Hryhoriwnę (ur. w kwietniu 1936 r.). W latach 50. w chacie, oprócz Wiry Charłampiwny, mieszkał mój ojciec z moją mamą Tytarenko Wirą Iwaniwną (z rodu Iwanczenków, 21.01.1928 r. ur.). W 1949 r. urodziłem się ja – najstarszy, mój brat Ołeksij w 1951 r. i później, w 1958 r., siostra Wałentyna. Ojciec poszedł na wojnę w listopadzie 1943 r.”. A oto pozycja 129: „Tarasowa chata. Kiedyś należała do Tarasa Leluka, który osiedlił się po rozkułaczeniu w Zapadni (poz. 168). Przez pewien czas w tej chacie była szkoła, a potem rada wiejska. Istniała do lat 50. Honorowym członkiem swojej rady wiejskiej wieśniacy Czerneczego Jaru wybrali pisarza Pyłypa Kapelhorodśkiego, którego później represjonowano… […] Poeta Mykoła Kostiantynowycz Pojdemenko, obecnie nieżyjący, swego czasu opowiadał wicedyrektorce szkoły w Wełykych Budyszczach Jarosławie Horodnyćkiej, że Kapelhorodśkyj miał nawet własny dom w Czerneczym Jarze”. Oto krajoznawca opowiada o chacie “Inni bojownicy podążą za tobą!” Chata 263, w której w latach 50. XX wieku mieszkała rodzina Kusznirenków, została wzniesiona przed 1918 rokiem na bardzo ciekawej posesji – na początku XX wieku mieszkał tu miejscowy ksiądz Jakiw Koroliw – wuj przyszłego znanego pisarza Wasyla Koroliwa-Starego. Po śmierci duchownego (konie poniosły na stromej drodze) to właśnie siostrzeniec, z upoważnienia wdowy, w maju 1916 roku sprzedał ten dom rodzinie Iwana Matwijowycza Steszenki. Od tego czasu bywały tu rodziny Staryckich, Czerniachiwskich, Ly- Cerkiew w Czerneczym Jarze. Praca malarza Mychajła Berkosa. 1910 rok. Płótno. Olej. Narodowe Muzeum Sztuki w Kijowie. 263. Tutaj w młodości mieszkał Iwan Dacenko, legendarny lotnik i wódz plemienia Irokezów o imieniu TenKtóryPrzeszedłPrzezOgień. Iwan Dacenko zmarł w latach 80., a Hryhorij Tytarenko pisze: “Niektórzy kanadyjscy Ukraińcy uważają, że nie obyło się tu bez udziału moskiewskich służb specjalnych”. W tych samych latach pożar w zdumiewający sposób całkowicie zniszczył muzeum Irokezów, gdzie znajdowały się materiały także o ich szanowanym wodzu. “Miałem zaszczyt zawieźć ziemię z Czerneczego Jaru i rozsypać ją przy grobie wodza. […] Iwan Iwanowycz Dacenko stał się pierwowzorem głównego bohatera filmu fabularnego Mychajła Illjenki “TenKtóryPrzeszedłPrzezOgień”. Młodszy brat Iwana, Wasyl, również walczył jako pilot myśliwca, ale nie miał szczęścia. W jednej z pierwszych walk zginął. Daria dożyła starości we wsi Stepaniwka z nadzieją na poznanie prawdy o swoim bracie. Marzyła o spotkaniu lub przynajmniej o zawiezieniu ziemi z Czerneczego Jaru na jego grób. Nie znaliśmy się z Darią Iwaniwną, choć była moją kuzynką w trzecim pokoleniu, ale spełniłem jej ostatnie życzenie” – pisze Hryhorij Tytarenko. Jak widzimy, nie jest to zwykły wykaz chat i mieszkańców, to heroiczna i tragiczna historia Ukrainy, odzwierciedlona w losach mieszkańców Czerneczego Jaru i zebrana po ziarenku przez utalentowanego syna swojej ziemi, sumiennego krajoznawcę. Dziadek Serha – plantator arbuzów i rybak Z wielkim zainteresowaniem czyta się nowelki nie tylko o znanych ludziach, ale także o zwykłych wieśniakach, którzy czymś zapadli w pamięć Hryhorijowi jeszcze z lat dziecięcych. Oto w chacie 239 z wielką rodziną Tytarenków mieszkał dziadek Maksym Ołeksandrowycz o kozackim nazwisku Serha. “Tak się złożyło, że dziadka Serhę pamiętam od wczesnego dzieciństwa. Ojciec od czwartego roku życia zabierał mnie na ryby, a dziadek Maksym sam był zapalonym rybakiem i do tego przychylnie nastawionym do mojego ojca. Dlatego czasami spotykaliśmy się nad Worskłą, a bywało, że zaglądaliśmy do niego do szałasu na plantacji arbuzów, której dziadek pilnował niezmiennie przez wiele lat. Bardzo podobały mi się te wizyty i w rzeczywistości były bajkowe. Stróż wyglądał bardzo barwnie. Chodził w białych płóciennych spodniach i takiej samej koszuli. Głowę osłaniał słomkowym kapeluszem, a na nogach nie miał nic. Dziadek był hojnym stróżem. Arbuzy wybierał sam, a goście w tym czasie odpoczywali w szałasie. Na plantacji można było jeść je do woli, ale zabierać ze sobą nie wolno było. Czasami stróż częstował ojca zadziwiającym napojem, który sam przygotowywał na plantacji. Stróż w dużym arbuzie, prosto na łodydze, wycinał dziurę, wkładał tam drożdże, zamykał tym samym korkiem nacięcie, a po kilku dniach fermentacji nasiona osiadały na dnie arbuza, a sok zamieniał się w napój wyskokowy…”. Dalej autor opowiada o przygodzie dziadka Serhy na rybach, kiedy drzemał na brzegu, a szczupak ukradł mu wędkę i musiał pluskać się w wodzie, nawet nie zdejmując kapelusza, by dogonić tę wędkę, a szczupak puścił żywca i czmychnął… Zbrodnie komunistycznych barbarzyńców Jeden z rozdziałów książki poświęcony jest dawnej historii wsi, opowiada o skicie i klasztorze w Czerneczym Jarze. A także – o zbrodni komunistycznych barbarzyńców, którzy na miejscu klasztoru po wojnie otworzyli kamieniołom do wydobycia piasku. “Wydobywając piasek – pisze Hryhorij Tytarenko – zniszczyli także stary cmentarz klasztorny oraz groby honorowych obywateli-darczyńców i mecenasów przy świątyni. Mieszkaniec wsi Czerneczyj Jar Hryhorij Nedylko w tamtych czasach pracował na wywrotce (wywoził piasek na budowę drogi Połtawa – Zińkiw). Widział przerażający obraz, gdy łyżką koparki razem z piaskiem podniesiono

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn