Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

Dla nas i dla świata

Слово Просвіти, №52 за 2021 рік

ustanowienie Dnia Proklamacji Niepodległości Ukrainy 22 stycznia; ustanowienie odznaczeń „Republika”, „Chwała Ukrainy” oraz zakaz noszenia orderów i odznaczeń dawnego państwa rosyjskiego; ukraińskie napisy na filmach kinematograficznych w Ukraińskiej Republice Ludowej. Uchwałami i zarządzeniami Rady Ministrów Ludowych UNR, rozkazami ministerstw oświaty i kultów UNR zobowiązywano do prowadzenia wykładów w szkołach w języku ukraińskim; zobowiązywano duchowe zarządy wyznań innowierczych do posługiwania się językiem ukraińskim w pracy biurowej i w urzędowych stosunkach wzajemnych; utworzenie Ukraińskiego Archiwum Narodowego w Kijowie; przydzielanie środków dyrektorce Departamentu Oświaty Pozaszkolnej Ministerstwa Oświaty UNR S. Rusowej na utrzymanie domów dziecka na południowej Wołyni; przydzielanie środków na pomoc ukraińskim organizacjom kulturalnym w Galicji; przydzielanie środków Łukianowskiemu Domowi Ludowemu na urządzenie biblioteki i oświatę pozaszkolną; asygnowanie środków na utrzymanie Chełmskiego Kolegium Duchownego, a także wiele innych aktów dotyczących rozwoju narodowo-kulturalnego Ukrainy. Tому доволі спірними є оцінки й думки, wyrażone przez niektórych historyków, analizujących sytuację społeczno-kulturalną w UNR za czasów Dyrektoriatu, którzy starali się przeciwstawić politykę kulturalną Ukraińskiego państwa hetmana P. Skoropadskiego politykę rządu UNR. Tak więc w 10. tomie akademickiego wydawnictwa (Ukraińskie walki wyzwoleńcze 1917–1921, 1999) stwierdzono: „Po dojściu Dyrektoriatu do władzy, według świadectw współczesnych tym wydarzeniom, jedynym jego działaniem, które zdążył nie tylko zadeklarować, ale i zrealizować, stała się ukrainizacja szyldów w stolicy”. Na potwierdzenie tego przytacza się sarkastyczne słowa Wynnyczenki, który pisał: „Nie znając innych sposobów walki z niepożądanymi zjawiskami, ataманszczyna we wszystkich sferach swojej »politycznej« działalności troszczyła się tylko o to, by zmieniono szyldy…”. Podobne źródła nie są najlepszym świadectwem treści narodowo-kulturalnej, naukowo-oświatowej polityki ukraińskich władz okresu Dyrektoriatu. Tę obiektywną wersję obalają nie tylko wielka liczba obecnie udostępnionych społeczeństwu materiałów archiwalnych, ale także zapoznanie się z osobistą działalnością poszczególnych przywódców ówczesnej władzy, zwłaszcza Iwana Ohijenki, który był ministrem oświaty, ministrem kultów, rektorem Kamieniecko-Podolskiego Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego, Dmytra Antonowycza, kierującego Ministerstwem Sztuki, i innych. Zapewne taki punkt widzenia może zadowalać jedynie tych, którzy uważają za imperatyw „prawdę” o rzekomej „przychylności poszczególnych działaczy dla gwałtownej ukrainizacji”. Sądzę, że nieudane dla takich wniosków są zarówno odwołanie się do Wynnyczenki, jak i owo porównawcze ujęcie zastosowane do przyczyn powstania Ukraińskiej Republikańskiej Kapeli, która rzekomo pojawiła się zamiast państwowej orkiestry symfonicznej, powołanej wcześniej ustawą rządu hetmańskiego. Rzeczywiście, kapela przyciągała uwagę najwyższego szczebla władzy państwowej UNR, ponieważ ta twórcza instytucja odzwierciedlała nie tylko ogólny postęp młodej republiki na drodze ukrainizacji życia społecznego, lecz także stanowiła główny składnik jej dyplomacji kulturalnej, wizytówkę Ukrainy za granicą. Kapela była skutecznym narzędziem kształtującym ukraińską ideologię, która wprowadzana była w życie niezależnie od sytuacji politycznej. Interesującym materiałem dokumentalnym, pozwalającym lepiej zrozumieć ówczesne zadania, jest mało znany artykuł O. Docienki „Testament Głównego Otamana S. Petlury”, napisany w dziesiątą rocznicę Jego tragicznej śmierci. Stwierdzano w nim pilną potrzebę istnienia (w każdych okolicznościach) Ukraińskiego Centrum Państwowego, które miało wypełniać dwa zadania: a) stworzenie jednolitego frontu narodowego oraz b) uzasadnienie i pogłębienie ukraińskiej ideologii państwowej… A znalazłszy się na obcym terytorium, prowadzić działania o charakterze polityczno-dyplomatycznym, konsolidować wszystkie siły społeczne w jednolite, zwarte życie. Wkrótce tę misję aktywnie realizowała dyplomacja kulturalna Kapeli Koszyca. Nic dziwnego, że na stanowisko kierownika proponowano wysoko zasłużonych kandydatów. O. Koszyc tak opisuje w swoich dziennikach ówczesną sytuację: „Po zatwierdzeniu przez Dyrektoriat projektu ustawy o kapeli zaczęto wybierać dyrygenta. Wymieniono kandydatów: Steceńkę, Prichodźki, Leontowycza i mnie. Wszyscy się wycofali, oprócz mnie: kandydatury nie zdejmuję i będę szczęśliwy, jeśli wybór padnie na mnie… Po minucie ogłoszono, że wybrano mnie”. Wybór Koszyca na kierownika kapeli wyznaczył priorytety polityki UNR, nastawionej na konieczność utrwalenia kulturowej ukrainocentryczności, realizowanej w oświacie, nauce, życiu cerkiewnym i administracji państwowej. Był to szczęśliwy przypadek, w którym połączyła się wysoka profesjonalna mistrzowskość artysty z jego ofiarną oddaniem Ukrainie. Trudności i wyzwania, splecione z twórczymi poszukiwaniami, czyniły go szczęśliwym. Sam tak wyrażał się o swoim losie życiowym: „Dla mnie osobiście Kapela była szczytem moich oczekiwań i marzeniem całego mojego życia”. Z takimi nastrojami, pragnieniami i nadziejami na początku marca 1919 roku Koszyc wyruszył z zespołem artystycznym (ponad 70 śpiewaków) z Kamieńca Podolskiego do Europy. Były to ciężkie czasy dla UNR, gdyż w Charkowie już dominowali bolszewicy na czele z przewodniczącym Tymczasowego Robotniczo-Chłopskiego Rządu Ch. Rakowskim, który w lutym 1919 roku na Radzie Kijowskiej oświadczył (jako obcy emisariusz), że narodowe dążenia Ukraińców są nie do przyjęcia. Na Ukrainie powstało już realne zagrożenie ze strony „jedynej i niepodzielnej” krwawoczerwonej imperium, chociaż Koszyc i jego twórczy towarzysze w pełni nie uświadamiali sobie, że powrotu na Ukrainę nie będzie. W takich okolicznościach rozpoczynał się głośny sukces ukraińskiej chóralnej Kapeli. W raporcie O. Koszyca jako Głównego Dyrygenta Ukraińskiej Republikańskiej Kapeli, skierowanym do Głównego Zarządcy Sztuką i Kulturą UNR, o tournée we Francji i Hiszpanii z 26 lutego 1921 r. zaznaczono: „15 stycznia śpiewaliśmy koncert w najlepszym z teatrów Paryża Champe-Elyses. Sukces był nadzwyczajny… Cała artystyczna, arystokratyczna i „mająca władzę” publiczność przebywa na wszystkich koncertach. Nieobecność na nich jest oznaką złego tonu. O Kapeli piszą, że to właśnie zjawisko artystyczne w Paryżu” (Centralne Państwowe Archiwum Najwyższych Organów Władzy i Administracji Ukrainy (CDAWO). Zespół 3965. Opis 2.). Z Koszycem i jego zespołem chcieli współpracować liczni zagraniczni działacze kultury, a „sławna Isadora Duncan proponowała połączyć swoją sztukę z Chór Kapeli O. Koszyca „nasz”. Podobne propozycje składali także Diagilew i kompozytor Strawiński w sprawie „federowania”, „ale my się uchyliliśmy”. Francuska krytyka w 1921 roku twierdziła, że ukraiński chór ma cywilizację starożytną i najbogatszy folklor, a profesorowie Sorbony uważali ukraińską pieśń w wykonaniu Kapeli za najdoskonalszą propagandę poznania przez świat narodu ukraińskiego. Równego temu chórowi nie ma wśród naszych – oświadczali Niemcy. Jednak, mimo błyskotliwego triumfu, nie mając należytego wsparcia własnego państwa, „byliśmy skrępowani, – pisał Koszyc, – po rękach i nogach, i nie można było zrobić tego, co pożyteczne dla Sprawy Ukraińskiej”. Upokorzenia doznawał szczególnie w Polsce, dokąd Koszyc został wysłany przez rząd Dyrektoriatu, by organizować koncerty dla internowanych ukraińskich żołnierzy, i gdzie jego oraz ukraińskich generałów mogli lekceważyć nawet zwykli polscy żołnierze i adiutanci. Szukał prawdy i miał nadzieję kiedyś jednak powrócić na Ukrainę, lecz sowdepia, udzieliwszy takich zezwoleń Hruszewskiemu i Winniczence, odmówiła jemu. Jego marzeniom wymuszonego emigranta nie było dane się spełnić, by „być w domu, zobaczyć miłych przyjaciół, mój drogi Kijów, moją Ukrainę”. Mimowolnie przypominają się słowa z wiersza Bohdana Łepkiego „Pytanie”, opublikowanego w almanachu „Dniepr” (Lwów, 1935): „Gdybyś wiedział, jak tęskni on za krajem, / Jaki gorzki jest dla niego chleb z obcej roli!” Jakby o Koszycu, choć ta tęsknota była zbiorowym bólem całego ukraińskidwa, pozbawionego własnej państwowości, gdy brak „we własnej chacie własnej prawdy, i siły, i woli..” Oczywiście, samego zachwytu sztuką chóralną czy wyjątkowym wykonaniem przez Koszyca znanego „Szczedryka” za mało, by prawdziwie ocenić narodowe znaczenie twórczości życiowej tego wielkiego Ukraińca. Wyrzucony ukraińską tragedią poza granice ziemi ojczystej, znalazł siły i moc, obywatelską odwagę, by mimo wszystkich niezgód głos poniżonej Ukrainy stanął w całej wielkości jej Muzy, nie zszedłszy z drogi ukraińskiej, godnie niosąc ideę narodową. Badacz historii kultury ukraińskiej M. Semczyszyn zauważa, że zorganizowana w Kijowie Ukraińska Kapela Państwowa pod kierownictwem Ołeksandra Koszyca wkrótce stała się za granicą sławna dzięki swoim występom w całym świecie kulturalnym. Niedawno w publikacjach dokumentów archiwalnych (O. Jefremowa) ukazało się wspomnienie W. Korolowa-Starego „Ołeksandr Koszyc” (1929 r.), w którym wspomina się, że żaden z artystów-Ukraińców, z wyjątkiem chyba tylko Szewczenki, nie miał takiej literatury o sobie, jak O. Koszyc. Triumf koncertów poświadczał proroczych słów Szewczenki, że „nasza pieśń nie umrze, nie zginie”, i że w niej, rzeczywiście, – „Sława Ukrainie!” Znamienne, że w tym samym czasie (1928 r.) w USA występowała wybitna ukraińska śpiewaczka mediolańskiej opery „La Scala” Salomea Kruszelnicka, o której gazeta „Ame-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn