Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №64 за 1999 рік

16 s. · 38 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału. 2 z 38 wpisów jest wyświetlanych po ukraińsku, dopóki tłumaczenie jest aktualizowane.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

WYMOGI wobec kandydatów na Prezydenta Ukrainy w wyborach 1999 roku

Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki będzie wspierać kandydata na Prezydenta Ukrainy, w którego programie wyborczym: — jasno zadeklarowano kurs na budowę niepodległego, sobornego, demokratycznego państwa ukraińskiego pod względem formy i treści, kontynuację reform gospodarczych, stworzenie całościowego systemu zabezpieczenia społecznego; — wprowadzono państwowy język ukraiński we wszystkie sfery życia i działalności społeczeństwa, wprowadzono odpowiedzialność karną za naruszenie ustawodawstwa językowego; — stworzono system wsparcia finansowego dla rozwoju kultury narodowej, nauki, oświaty, medycyny, zachowania narodowej przestrzeni informacyjnej; — prowadzono celową politykę kadrową, angażując do władzy kompetentnych, energicznych, uczciwych patriotów Ukrainy; — ugruntowano ideologię państwową opartą na ukraińskiej idei narodowej, na wartościach narodowych oraz moralno-etycznych narodu ukraińskiego; — prowadzono politykę wewnętrzną ukierunkowaną na konsolidację społeczeństwa ukraińskiego; — realizowano politykę zagraniczną w interesie narodu ukraińskiego, wzmacniano autorytet państwa ukraińskiego, dążono do wejścia Ukrainy w struktury europejskie, stosowano protekcjonizm narodowy w gospodarce, nauce, kulturze, oświacie i innych dziedzinach; — realizowano programy młodzieżowe, które sprzyjałyby wychowaniu i kształtowaniu młodzieży na zasadach patriotyzmu narodowego oraz odpowiedzialności za rozwój i budowę niepodległego państwa ukraińskiego. Wspólna przyszłość — kandydat jedyny — s. 2—3 Muzyk i członek Proświty — Jarosław Mazur — s. 6 „Współczesna literatura ukraińska”: nowe wydania popularnej serii — s. 7 Kozacka matka Ołena Apanowycz — s. 8—9

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

NASZ KANDYDAT — JURIJ KOSTENKO

27 września 1999 roku Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki. Ukraina czeka na Prezydenta, który zjednoczyłby naród w jasnej, twardej, sprawiedliwej i efektywnej polityce. Polityce zdolnej wykorzystać potencjał bogatych ludzi na korzyść ich samych oraz całego narodu państwa; podnieść poziom życia średnich i biednych grup ludności; wprowadzić cywilizowane demokratyczne relacje między lewicą a prawicą; zbudować gospodarkę rynkową w kontrolowanym przez państwo procesie, zapewniając sprawiedliwość społeczną w podziale dochodów. Rada Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia Weteranów uważa, że takim kandydatem jest Jurij Kostenko. W minionych latach pokazał się jako umiejętny minister. W rozumie, doświadczeniu, życzliwości i młodości tego kandydata, jego bezgranicznym oddaniu Ukrainie tkwi gwarancja efektywnej pracy przyszłego Prezydenta i jego zespołu. Rada OZW wzywa kierowników wszystkich organizacji rejonowych OZW, wszystkich weteranów — członków OZW oraz wszystkich wyborców Ukrainy: Zróbcie rozsądny krok, oddajcie Wasz głos w wyborach Prezydenta Ukrainy na Jurija Iwanowycza Kostenkę. Z ODEZWY Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia Weteranów do weteranów i emerytów, do wszystkich wyborców Ukrainy. Premiera rubryki: Jak latorośl winorośli — s. 10—11. Przez pryzmat historii: tysiącletni Michał s. 12—13. Z numeru do numeru: Małe miasta Ukrainy — s. 14 Dom z lwami — s. 15

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «NASZ KANDYDAT — JURIJ KOSTENKO», s. 1

NASZ KANDYDAT — JURIJ KOSTENKO

Istnieje młoda drużyna polityków, którzy potrafią robić dobrą robotę — to ludzie pokroju Jurija Kostenki, bankiera Wiktora Juszczenki, Ołeksandra Słobodziana — prezesa „Obołoni”. To młodzi chłopcy, którzy już coś wiedzą i potrafią, którzy nie obrośli w tłuszcz. I wydaje mi się, że ta drużyna i tak dojdzie do władzy... Tylko wtedy będziemy mogli zrobić coś realnego w naszej Ukrainie. Iwan DRACZ, przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej, przewodniczący Kongresu Ukraińskiej Inteligencji, deputowany ludowy Ukrainy. Jurij Kostenko — człowiek, który łączy w sobie rozwagę polityka, wyważenie i rozum męża stanu, niezawodność, prawdomówność i życzliwość w kontaktach, kompetencję, bezgraniczne oddanie i bezinteresowność w budowaniu państwa ukraińskiego. Akademik Ihor JUCHNOWSKI, deputowany ludowy Ukrainy. Ruch nie może zgodzić się ani ze ścieżką rozwoju, którą proponuje Ukrainie oligarchiczna wierzchołka, ani z lewicowym rewanżem sił, które w ogóle pragną zlikwidować ukraińską państwowość. Do tej pory znałem Jurija Kostenkę jako ministra Ukrainy, który odróżniał się od szarych ministrów, otrzymanych przez Ukrainę od ZSRR — nigdy nie był „sowieckim ministrem”. Znałem go jako człowieka, który nigdy nie należał do KPZR. Teraz będę znał Jurija Kostenkę jako przedstawiciela środowiska, które, mam nadzieję, stworzy nową, prawdziwą ukraińską elitę. Ukraińską z ducha i rozumienia miejsca naszego narodu w świecie. Petro M. ŁASIJCZUK, Prezydent Środkowoeuropejskiego Zjednoczonego Forum. Młody Ruch popiera Jurija Kostenkę jako kandydata na urząd prezydenta, ponieważ nie widzi żadnego innego człowieka, który mógłby wnieść świeży powiew w nasze życie. Uważam, że ani przedstawiciele obecnej władzy, ani liczni kandydaci sił lewicowych nie potrafią zaproponować pozytywnych recept na zmiany na lepsze w naszym kraju, tym bardziej nie są w stanie zaproponować takich recept dla młodzieży, gdyż przywykli pracować wyłącznie na siebie, a nie na społeczeństwo. J. Kostenko, w odróżnieniu od nich, myśli po nowemu, wie, że rzecz nie w tym, jak poprawnie i w porę wydać polecenie, a w tym, jak zrobić, żeby system zarządzania pracował według europejskich demokratycznych kanonów: bez zakłóceń, zbędnej administracji i innych rzeczy, właściwych stylowi komunistycznej nomenklatury. Wiaczesław KYRYŁENKO, przewodniczący Młodego Ruchu, deputowany ludowy Ukrainy. ...Dzisiaj gołym okiem widać, że właśnie na tym rozpadł się Ludowy Ruch: jeśli „kostenkowcy” poddają obecną praktykę budownictwa gospodarczego i politycznego druzgocącej krytyce, to od „udowenkowców” i samego Hennadija Josypowycza krytyki pod adresem obecnego Prezydenta i jego drużyny nie słychać... Należy pamiętać, że tylko jeden z kandydatów-demokratów — Jurij Kostenko — jest narodowym demokratą, a inni prawdziwymi narodowymi demokratami nigdy nie byli. Jurij HNATKEWYCZ, przewodniczący kijowskiej „Proświty”. Mówiąc o wyborze, którego każdy musi dokonać 31 października, często można usłyszeć od rozmówcy: „Głosowałbym na Kostenkę, ale nagle inni zagłosują inaczej...”. Dziwna logika, czyż nie? Oddając swój głos na tego kandydata, nie tylko popieramy go, ale i deklarujemy swoją przynależność do narodowej kohorty, do tych, dla których idea ukraińska, sprawa ukraińska jest ponad wszystko. Tak, za Jurijem Kostenką nie stoją zagrabione miliony dolarów, które pozwalają wykupić programy telewizyjne i radiowe, nie biegają po Ukrainie z koncertami masowo wykupione gwiazdy, nie grozi on swoim konkurentom walizkami z kompromatami... Jego kampania wyborcza jest tak samo ciężka, jak nasza z wami droga życiowa — wszystko przychodzi tylko pracą — wytrwałą, gorzką, do krwawych odcisków i siódmych potów. Cóż, być może w tym jest prawda. Bo na Prezydenta Ukrainy — prawdziwej, pracującej — czekają nie koncerty i show, a praca — nieustanna, stała. Bo potrzebujemy nie „silnej ręki” z nahajką, a ręki pracującej, rozumu — ostrego, ducha — niezłomnego. I pytając samego siebie: „A co znaczy jeden mój głos?!”, myślmy: głos — jak kłos. Kłos do kłosa — pole, głos do głosu — naród. Lubow HOŁOTA, pisarka. ...stawiając na cudzą władzę i obsługując interesy cudzego kraju. Natomiast Ludowy Ruch stawia na rozum i wolę narodu ukraińskiego. Proponujemy na najwyższy urząd państwowy prawdziwie nowego, młodego, profesjonalnego i porządnego polityka Jurija Kostenkę z wiarą, że Ukraińcy są zdolni zbudować normalne europejskie państwo ze wszystkimi jego atrybutami. Iwan ZAJEC, deputowany ludowy Ukrainy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału

Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane

У НОВЕ ТИСЯЧОЛІТТЯ — З ТРИВОГОЮ Й НАДІЄЮ

Як подолати наявні труднощі становлення нововідродженої держави, як зупинити прогресуючу кризу суспільства, як відродити українську мову й культуру, що перебувають нині у повному занепаді, як гідно вийти нарешті з силового поля чужинських захланних інтересів й окреслити шляхи поступу держави, аби вона була українською за суттю, а не лише r*!=-…= !=ƒ%м ƒ 3“-м “"-2%м “2%-2ь …= C%!%ƒ- 2!е2ь%г% 2,“ ч%л-22 . y% че- *=- …= r*!=-…3 L …= 3*!=-…ц-"? “*= д%л %ч-*3- 3*!=-…“ь*3 де!›="3 L 3*!=-…“ь*3 …=ц-ю 3 XXI “2%!-чч-? g= "“ю “"%ю -“2%!-ю 3*!=-…“ь*,L …=- !%д д%K!= …е ƒ=ƒ…=". o%…е"%лю"=ч- - ƒ=г=!K…,*, C%“2-L…% !%ƒшм=2%"3"=л, 3*!=-…“ь*3 ƒемлю 2= …=м=г=л,“ ƒ…,- ?,2, 3*!=-…“2"% * %*!ем,L е2…%“. ` дл ць%г% -м 2!еK= K3л% ƒ!%K,2, 3*- !=-…ц K=Lд3›, м д% !-д…%г% “л%"=, …=ц-%…=ль…, . ƒ", ч=-", д% “"% – -“2%!--. b“ -“2%!- r*!=-…, # це -“2%!- K%- !%2ьK, 3*!=-…“ь*%- …=ц-%…=ль…%- ел-2, ƒ= ", ›, "=…… 3*!=-…“2"= * …=ц--, ƒ= ", ƒ"%ле…… 3*!=-…“ь*%г% …=!%д3 ƒ-C-дч3›%ƒем…%г% C=…3"=…… . XXI “2%л-22 r*!=-…= ƒ3“2!-ч=- * …е- ƒ=ле›…= де!›="=. -“2%!, ч…= “C!="едл, "-“2ь Cе!ем%гл=. Š= д=л- …е "“е 2=* “2=л%“ , * 3*- !=-…“ь*- …=ц-%…=л-дем%*!=2, “C%д-"=л, - “ . g’ “3"=л%“ , ?% r*!=-…= ", Lшл= ƒ- “*л=д3 p%“--, =ле p%“- …е ", Lшл= ƒ r*!=-…, . p%“- ƒ=л, ш, л= 232 “"%ю м%"3, “"-L )%!…%м%!“ь*, L -л%2, “"%ю &C’ 23 *%л%…3[, “"%ю це!*"3 ƒ 2, “ ч=м, “"%-. C%C-", *- C-д ", гл д%м C!%C=г=…д, &“л=- " …“*%г% ед, …“2"=[ C!%C=г-ю2ь "-д…%"- ле…… !%“-L“ь*%- -мCе!--. b-д%м%, ?% де!›="…= "л=д= " 3“-. *!=-…=., *- ", .%д, л, ƒ- “*л=д3 -мCе!-L, C!%г%л%ш3"=л= ч-2*, L *3!“ …= …=ц-%- …=ль…е "-д!%д›е…… 2= ", .%"=…… …=- ц-%…=ль…%г% C=2!-%2, ƒм3. m- C!еƒ, де…2 k. j!="ч3*, …- C!еƒ, де…2 k. j3чм=, …- ›%де… ƒ C=!л=ме…2-" 3›е 2!ь%. “*л, - *=…ь …-ч%г% C%д-K…%г% …е ƒ!%K, л, . g!3- “, --*%"=…е …=“еле…… q.%д3, o-"д… формально, — ці та інші питання мають стати предметом обговорення всеукраїнського форуму на тему «Українська мова та українська література в третьому тисячолітті». Захід, ініційований Всеукраїнським товариством «Просвіта» імені Т. Шевченка, намічено провести 16 жовтня в кіноконцертному залі «Золоті ворота» (вул. Володимирсь- r*!=-…, 2= – “2%л, ц- %K, !=- д% C=!л=- ме…23 людеL, *- д% 3*!=-…“ь*%г% …=- ц-%…=ль…%г% "-д!%д›е…… “2="л 2ь“ K=Lд3›е – "%!%›е. r*!=-…“ь*- …=ц-%…=лдем%*!=2, , *- "-“-м !%*-" 2%м3 д%K, - л, “ …еƒ=ле›…%“2-, %C, …, л, “ " %C%- ƒ, ц--: " 3! д- -. …ем=-, = " C=!л=ме…2- -. ›ме…ь*=, -.…- ƒ=*л, *, , ƒ"е!…е…… - ƒ= ", …= ƒ=., “2 !-д…%- м%", – *3ль23!, ка, 46). Організатори сподіваються на участь у ньому найширших кіл громадськості, політиків, етнологів, психологів, наукової і творчої інтелігенції, представників національних меншин України, людей, небайдужих до долі своєї держави. У цьому числі часопису друкуємо проект Відозви форуму національно-демократичних сил. …=л-" " r*!=-…- C!=цюю2ь ", *люч…% !%“-L“ь*%ю м%"%ю. 0е…2!=ль…- 3*- !=-…“ь*- *%ме!ц-L…- 2еле"-ƒ-L…- *=…=л, …=м=г=ю2ь“ 3*!=-…“ь*3 м%"3 -г…%!3"=- 2, . -д, …= " r*!=-…- ƒ -=…2=“2, ч…, м 2, - !=›ем г=ƒе2= &t=*2, [, *= -=*2, ч…% - C!еƒ, де…2“ь*%ю г=ƒе2%ю, C!, …ц, C%"% ", .%д, 2ь л, ше !%“-L“ь*%ю м%"%ю – !ег-л !…% д!3*3- C!%"%*=ц-L…- м=2е!-=л, r “C%!2, "…, . …="ч=ль…, . ƒ=*л=д=. …="ч=…… "еде2ь“ Cе!е"=›…% !%“-L“ь- *%ю. b-д%м- “C%!2“ме…, , г%!д-“2ь 3*!=-…- “ь*%- …=ц – - r*!=-…“ь*%- де!›=", , д=- ю2ь “"%- -…2е!"’ю C%-!%“-L“ь*, . l%г32…-м ме.=…-ƒм%м !3“, --*=ц – ƒ=- л, ш=-2ь“ 3*!=-…“ь*= =!м- . r*!=-…“ь- *е %--це!“2"% “C-л*3-2ь“ !%“-L“ь*%ю м%"%ю C%м-› “%K%ю 2= ƒ “%лд=2=м, . r "-L“ь*%", . "3ƒ=. Cе!е-ч3ю2ь …= !%“-L“ь- *3 м%"3 2, ., .2% ƒ=*-…ч, " “-ль“ь*- ш*%- л, , K% ", *л=д=…… 3*!=-…“ь*%ю м%"%ю "ед32ь 232 %д, …%ч*, . mе"›е !%“-L“ь*%- м%"…е "-L“ь*% – “C!="д- 3*!=-…“ь*, м "-L“ь*%м? d% 2%г% ›, "%…% L д%“- “*л=- д=- C!, “ г3 …е 3*!=-…“ь*%м3 …=!%д%"-, = *%м3“ь ., ме!…%м3 …=!%д%"- r*!=-- …, . r*!=-…“ь*- "% *, …е “C-"=ю2ь 3*!=-…- “ь*%г% г-м…3. – …е л, ше "% *, . Š% *= 3 …=“ " r*!=-…- "л=д=? mе"›е 3*!=-…“ь- *=? – *- Cе!“Cе*2, ", м=- 3*!=-…“ь*= м%"= ƒ= 2=*%- "л=д, ? g= …, …-ш…ь%- !%ƒд!-Kле…%“2- C=!2-L …=ц-%…=ль…%-C=2!-%2, ч…%- %!--…2=ц – (-. - "›е *%л% C’ 2…=дц 2, ) 2= Kе!3ч, д% 3"=г, 23 %K“2=", …3, ?% "%…, C-д2!, м3- ю2ь ч%2, !ь%. !-ƒ…, . *=…д, д=2-" 3 o!е- ƒ, де…2, , …=ц-%…=ль…= -де%л%г- ƒ…%"3 ƒ=ƒ…=- C%!=ƒ*, . b, K%!, ", г!=- =K% …, …-ш…-L o!еƒ, де…2, – 2%д- ƒ…%"3 C=…3- "=2, ме …, …-ш… C%л-2, *= K=Lд3›%г% “2="ле…… д% д%л- 3*!=-…“ь*%- м%", - C%23!=…… !3“, --*=2%!=м, =K% ", K%- !, ", г!=- .2%“ь -ƒ л-", . – " 2=*%м3 !=ƒ- "-… ƒ!%K, 2ь 3“е, =K, …е 2-ль*, …= “л%- "=., = L ƒ=*%…%д="ч% ƒ=*!-C, 2, де!- ›="…-“2ь !%“-L“ь*%- м%", . – 2%д- 3*!=-…- “ь*3 м%"3 че*=- д%л K-л%!3“ь*%- м%", , = 3*!=-…ц-" # K-л%!3“ь*= Cе!“Cе*2, "= C!, -д…=…… д% &“2=!ш%г% K!=2=[. 0ь%- г% !=ƒ3 д%"-ч…%. n2%› *%›е… ", K%!ець !%K, 2ь ƒ…=- ч3?, L, -“2%!, ч…, L ", K-!, *%›е… г%л%“ …= ƒ=., “2 дем%*!=2 – # ", !-ш=ль…, L. mе "-!м% %м=…л, ", м %K-ц …*=м, …е ƒ"е!2=Lм% ƒ !=ƒ – …=ƒ="›д, %K!=…%г% шл .3, …е %гл д=Lм%“ …=ƒ=д. qь%г%д…- …= …=“ д, ", 2ь“ …=ше м=LK32…-, …=ш= r*!=-…=. m=м ƒ"-23"=2, Cе!ед a%г%м ƒ= …=ш ", K-!.
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału

Odezwa forum narodowo-demokratycznych sił «Język ukraiński i kultura ukraińska w trzecim tysiącleciu»

…w sytuacji, gdy język rosyjski nie jest, zgodnie z Konstytucją, drugim językiem państwowym, lecz faktycznie nim jest, a w niektórych regionach wręcz dominuje w życiu publicznym, edukacji i kulturze, nasze zobowiązania wobec języka ukraińskiego pozostają nieuregulowane. Ukraiński język jest w Ukrainie językiem państwowym, lecz w praktyce jego pozycja pozostaje słaba, a obowiązujące prawo o języku nie jest konsekwentnie stosowane. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki oraz uczestnicy forum zwracają uwagę na to, że ukraiński język wciąż ustępuje w sferze administracji, sądownictwa, mediów i szkolnictwa wyższego. Według danych, około 90 procent książek i czasopism w ukraińskich bibliotekach nie jest wydawanych w języku ukraińskim, a w wielu miastach ukraiński nie jest używany w codziennym życiu. Wzywamy władze państwowe do wypełnienia swoich ustawowych obowiązków, do wsparcia ukraińskiej szkoły, wydawców i twórców oraz do zapewnienia, że ukraiński język będzie w pełni funkcjonował we wszystkich dziedzinach życia publicznego. Ukraińska kultura nie może rozwijać się bez własnego języka, a język nie przetrwa bez kultury, która go karmi i ożywia. Co więc robić? Dla kogo będziemy budować ukraińską państwowość, jeśli nie dla własnego języka i własnej kultury?

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

WYPEŁNIĆ SWÓJ OBYWATELSKI OBOWIĄZEK

Ołesь Panasowycz Syłyn — weteran wojen, zasłużony architekt Ukrainy, zasłużony działacz kultury Ukrainy, główny ekspert Ogólnoukraińskiego Funduszu Odbudowy Zabytków im. Ołesia Honczara. Kor.: W Pana wystąpieniach w radiu i prasie zawsze słychać głębokie zaniepokojenie dalszym losem naszego państwa. Gruntownie analizuje Pan drogi odrodzenia Ukrainy i rozwój polityki państwowej na przyszłość. 31 października mają się odbyć wybory Prezydenta Ukrainy. Co musimy wziąć pod uwagę, aby nie popełnić błędu przy wyborze i jaki, według Pana, powinien być przyszły Prezydent? O. Syłyn: Przede wszystkim określmy możliwie najkrócej rolę Prezydenta dla państwa. Jakiego Prezydenta potrzebuje Ukraina? W dosłownym tłumaczeniu z języka francuskiego prezydent to „ten człowiek, który stoi przed wszystkimi”. Zatem jest to przywódca państwa, swego rodzaju ojciec narodu. Na nim spoczywa najwyższa odpowiedzialność za los państwa i narodu, za jego spokojne życie i szczęście. Dlatego „do buławy trzeba jeszcze głowy”. Oznacza to, że Prezydent powinien we wszystkim sprostać swemu wysokiemu przeznaczeniu. Jednocześnie musi być i odwrotnie: „do głowy trzeba też buławy...” To znaczy – szerokie uprawnienia Prezydenta, określone odpowiednimi ustawami. Bo wyschłe źródło nie ugasi powszechnego pragnienia ludzkości. Ponadto nasza przyszłość zależy od stanu, w jakim znajduje się nasze państwo teraz, i od tego, czy Prezydent będzie odpowiadał obiektywnym wymaganiom, aby pokonać przeszkody, które nagromadziły się za czasów reżimu radzieckiego i pozostały nam ciężkim dziedzictwem w odrodzonej dziś niepodległej Ukrainie. Mówiąc obrazowo, stoimy na brzegu półlegendarnego, nieodwracalnego „Rubikonu”. I każdy nieprzemyślany, a jeszcze gorszy – antypaństwowy krok może stać się fatalny dla niepodległości naszego państwa. Dlatego koniecznie trzeba głęboko przemyśleć rolę Prezydenta dla państwa i losu narodu. I właśnie dlatego wybrany przez nas Prezydent ma być tym Atlasem, który na swoich barkach niezawodnie dźwiga nasz narodowy Wszechświat. Nic nie może być droższego dla każdego narodu niż jego niepodległość państwowa, poczucie bycia gospodarzem na własnej ziemi. Dlatego przede wszystkim i najważniejsze jest usunięcie zagrożenia jej utratą, tak ciężko przez nas wywalczonej. To byłoby niewybaczalną zdradą wobec naszych kozackich przodków. A takie zagrożenie już nadciąga, nacierają na nas ci, którzy wszelkimi sposobami dążą do sprowadzenia naszego narodu z powrotem do koszar „Związku”. Wychodzą oni z założenia, że po wielu wiekach poniewierki Ukrainy przez imperium carskie, a następnie radzieckie, nasz naród jest zdeformowany narodowo. Działo się to świadomie – planowo, wytrawiano świadomość narodową i konsolidację narodu. Celem zaś jest zastąpienie wysokiej duchowości i poczucia obowiązku obywatelskiego jedynie potrzebami fizjologicznymi. Jednocześnie niszczono inicjatywę gospodarczą, tak charakterystyczną dla Ukraińców wszędzie, gdzie mieszkali. Kiedyś Ukraina, samowystarczalna dzięki wszystkim naturalnym bogactwom, zostawszy ograbiona przez imperialne reżimy, dziś zubożała, a ekologicznie stała się niebezpieczna. I oczywiście, to wszystko zostało dokonane nie w ciągu zaledwie ośmiu lat niepodległości Ukrainy, czyli tego, co tę spuściznę otrzyma także wybrany przez nas Prezydent. A do tego wszystkiego radziecki totalitarny reżim dyktatury komunistycznej celowo nie stworzył ani jednej demokratycznej partii, która wzięłaby na siebie odpowiedzialność za los Ukrainy. Podobnie jest w odniesieniu do liderów budowy państwowości. To prawda. Jednak na Ukrainie jest wielu godnych uwagi, szacunku i zaufania działaczy, którzy nie dążą do reanimacji zgubnego reżimu brutalnego totalitaryzmu, który sam siebie unicestwił w 1991 roku. Oczywiście niewielu z tych działaczy zdobyło niezbędne doświadczenie w budowie państwa na szczeblu prezydenckim. Dlatego byłoby niedopuszczalne myśleć bez uwagi także o niektórych działaczach czasów radzieckich. Mówię o tym świadomie, z pełną odpowiedzialnością naukowca, obywatela i oficera, który przez 86 lat swojego ponadaktywnego życia nie był ani komunistą, ani komsomolcem, ani nawet pionierem. Nie należę do żadnej partii i do dziś. Bez jakichkolwiek nagród pracuję dla Ukrainy od ponad 50 lat. Przy tym mam wszelkie podstawy, by z całą pewnością stwierdzić, że nawet wśród wysokiej rangi działaczy czasów radzieckich są wszelkimi względami godni synowie Ukrainy. Oni nawet w warunkach draconiańskiego totalitaryzmu, zajmując wysokie stanowiska partyjne, nie zdradzili swojego narodu, nie popełniali nikczemności. Jak wtedy określano, będąc „mobilizowanymi przez partię”, ryzykując nie tylko stanowiskami, pozostawali przyzwoitymi ludźmi, prawdziwymi patriotami. Różni się to od dzisiejszych liderów tzw. „neokomunistów”, „neosocjalistów” i innych „lewaków”. To właśnie oni, nie wyrzekając się zbrodni swoich poprzedników i nie mając realnych programów budowy Państwa Ukraińskiego, demagogicznie wołając, ciągną wszystkich do tak zwanego radzieckiego „raju”. Chociaż władzy radzieckiej u nas nie było, była tylko jej kompromitacja. I bezmyślnie jest nie słuchać rad i ostrzeżeń tych działaczy, którzy stoicko przetrwali sprawdzian reżimem totalitarnym. A także trzeba mieć na uwadze, że wśród nich są potencjalnie pierwszorzędni kandydaci na Prezydentów, gotowi oddanie służyć Ukrainie. Przykładem tego jest dzisiejsza owocna działalność narodowo-państwowa czołowych działaczy nacjonalistów-komunistów byłych republik Związku: Szewardnadze, Alijewa, Karimowa, Nazarbajewa, Brazauskasa, Łuczyńskiego i innych. A na Ukrainie: pierwszego postradzieckiego Przewodniczącego Rady Najwyższej, a następnie Prezydenta – Leonida Krawczuka, a także Leonida Kuczmy, którzy i dziś są w pierwszym szeregu bojowników o budowę niepodległej Ukrainy. Jest ich wielu. To samo dotyczy szefów organów siłowych. Wśród nich szerokie uznanie narodu mają, między innymi, były premier niepodległej Ukrainy, generał Jewhen Marczuk, a także generał Wasyl Durdynec. Dlatego przestraszeni restauratorzy reżimu totalitarnego zaciekle oczerniają... takich komunistów-patriotów starej generacji. Nazywają ich zwodniczo „zdrajcami”, „przebierańcami” itp. Choć nie sposób pojąć: cóż takiego zdradzili? A to, że sami są „podrzutkami” czyichś – jest jasne. I przykre jest, że obojętni na wszystko, także na los swoich dzieci i wnuków, niektórzy nasi obywatele, zapomniawszy o przerażających zbrodniach tzw. władzy radzieckiej, bez namysłu przyjmują te oszczerstwa. Zatem stary, a jednak i dziś działający środek oszczerstw jest nieśmiertelny, podobnie jak prowokacja. Otóż historia ludzkości od najdawniejszych czasów jest pełna licznych faktów dotyczących tzw. „zdrajców” wśród znanych polityków państwowych. Porzuciwszy swój arystokratyczny stan, poszli do ludu i poprowadzili go za sobą w imię szlachetnych idei. Historia obfituje w nazwiska takich tak zwanych „zdrajców”. Tak w XVII wieku angielski lord Oliver Cromwell, absolwent arystokratycznego Uniwersytetu Cambridge, stanął na czele opozycji przeciwko konserwatystom i tak zwanemu Długiemu Parlamentowi, który następnie rozwiązał. Podobnie uczynił z Izbą Lordów, do której wcześniej sam należał. A w 1649 roku doprowadził do stracenia króla Anglii. Wcześniej stworzył niepokonane oddziały bojowe z rzemieślników i chłopów, nazywane w ludzie „żelaznobokimi”. Tak nazywano także samego Cromwella. Pod jego dowództwem „żelaznoboki” kilkakrotnie rozbili królewskie wojska. To on też proklamował Anglię republiką. Zachowały się dokumenty jego państwowej korespondencji z hetmanem Bohdanem Chmielnickim, który w tych latach stanął na czele narodowowyzwoleńczej walki Ukrainy. A Bohdan również był rodowity. Cóż więc, czy obaj byli zdrajcami, przekabaceńcami? Nie, byli postępowymi działaczami, synami swojego narodu, którzy wystąpili przeciwko własnemu stanowi społecznemu. A Maksymilian Robespierre, arystokrata, absolwent Sorbony, wraz z jakobinem Jeanem Maratem, czyli swoim klasowym wrogiem, stanęli na czele rewolucji francuskiej i Komuny Paryskiej. Robespierre doprowadził do stracenia króla Ludwika XVI. Tak samo lord-peer, czyli wyższy lord Anglii, sławny poeta George Byron na początku XIX wieku stał się zwolennikiem robotników-powstańców, „luddytów”. Napisał nawet tekst ich hymnu. Byron pod naciskiem konserwatystów Anglii dwukrotnie musiał opuszczać ojczyznę. Na własny koszt, ryzykując życiem, stworzył arsenał broni dla powstańców włoskich — „karbonariuszy”. Następnie wziął udział w wojnie wyzwoleńczej Greków, utrzymując na własny koszt pułk powstańców-suliotów. Tam też zakończył życie. A w Anglii arystokraci długo nie pozwalali przenieść jego prochów do ojczyzny. Dla nich również był „zdrajcą”. A nasz rodak Andrij Potebnia, szlachcic, oficer armii carskiej, młodszy brat powszechnie znanego uczonego Ołeksandra Potebni. Antymonarchista. Przyłączył się wraz ze swoimi żołnierzami-Ukraińcami do powstania polskiego 1863–1864 roku przeciwko rosyjskiej okupacji Polski i zginął w bitwie z wojskami carskimi. Czyżby więc był aż dwukrotnie zdrajcą? Lista takich „przekabaceńców”, tych rycerzy honoru, nawet tylko w naszej historii byłaby nieskończona. A ilu ich zjednoczyła wspólna idea. Dla przykładu — dekabryści, oficerowie-szlachcice, którzy powstali przeciwko caratowi w 1825 roku. Wśród nich wszyscy, z wyjątkiem Puszkina, byli dawnymi liceistami z Carskiego Sioła. Zainspirowani antymonarchicznymi rewolucjami w Europie, chcieli wyzwolić zniewoloną Rosję i jej narody. Republikanami wśród dekabrystów byli również potomkowie hetmana Ukrainy Daniła Apostoła — trzej bracia, oficerowie Murawjowie-Apostołowie. Również znany pisarz Iwan Kotlarewski. Lecz sowiecka historiografia nazwała ich dziwnie „szlacheckimi rewolucjonistami”. Czy zdrajcami byli Lenin, Bonch-Bruiewicz, Łunaczarski i inni szlachcice, którzy w 1917 roku dokonali w Piotrogrodzie „przewrotu październikowego”, później wywyższonego jako „Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa”?! Historia uczy nas! Zatem osobę godną wysokiego tytułu Prezydenta Ukrainy nie powinna określać komunistycznie „wyjałowiona” biograficzna ankieta. Decydująca powinna być jej zdolność do budowania państwa, doświadczenie, obywatelskie pragnienie poświęcenia się oddanej służbie Ukrainie. Przywrócić w narodzie wysokie poczucie godności narodowej, powrócić nas do dawnej chwały i na łono rodziny europejskiej, do której my, Ukraińcy, zawsze należeliśmy. Prezydent powinien łączyć w sobie następujące cechy: — głęboko przemyślany patriotyzm, który z greki oznacza nieograniczoną miłość do Ojczyzny i jej narodu; — świadome powołanie do oddanego służenia Ukrainie aż do samopoświęcenia; — być nieugiętym w swoich zasadach i odważnym w obronie interesów narodowych swojego ludu; — posiadać talent strategiczny i dyplomatyczny, aby kierować polityką wewnętrzną i zewnętrzną naszego państwa w dalszej perspektywie; — mieć nieskazitelne imię, wysokie zasady moralne i materialny bezinteresowność; — posiadać wystarczającą znajomość wiodących gałęzi gospodarki narodowej, nauki, techniki i mieć w tym pewne praktyczne doświadczenie; — to samo dotyczy znajomości wewnętrznego i zewnętrznego stanu naszego i innych państw; — być wysoko wykształconym w zakresie kultury rodzimej i światowej, władać językami obcymi, a przede wszystkim ukraińskim — państwowym — i szeroko się nim posługiwać; — mieć jasny i realny program na bliższą i dalszą perspektywę w budowie naszego państwa; — uważać za strategiczny kierunek swojej działalności zapewnienie pokoju, zgody narodowej i społecznej w państwie, stopniowe podnoszenie dobrobytu ludności, kultury narodowej i języka; — uważać za strategiczne szersze i pilne zaangażowanie w działalność państwową postępowych naukowców, specjalistów i młodzieży — potężnego potencjału naszej przyszłości. Wyrażę życzenie-apel, uwarunkowany gorzkim doświadczeniem mojego życia, do wyborców. Już w I wieku naszej ery mądrzejszy z mądrych filozofów, Seneka, przestrzegał: „Nie ma niewoli bardziej haniebnej niż niewola ducha”. Zatem wszyscy my, obywatele niepodległego państwa Ukrainy, jesteśmy zobowiązani uświadomić sobie, że grzechem jest pozostawanie z boku walki z tymi, którzy dążą do pozbawienia nas najcenniejszego — naszej niepodległości na własnej ziemi. I do ponownego zapędzenia nas do ogólnounijnych czy rosyjsko-imperialnych koszar. A to oznacza skazanie siebie, swoich dzieci i wnuków na żołdactwo w wojnach obcych interesów i imperialnych ambicji. Wszystko to już działo się przez wieki, a nawet kilka lat temu w tak zwanym Związku Radzieckim. A my, żyjąc na błogosławionej ziemi Ukrainy, wtedy już nigdy nie będziemy wolni i zamożni. To nasza ostatnia szansa, by się podnieść. Dlatego grzechem nie do odpuszczenia będzie, jeśli pozostaniemy obojętni w walce z tak zwanymi „lewicowcami” — nieodpowiedzialnymi i niebezpiecznymi demagogami. Oni nie wyrzekli się tych okropności, których dopuszczali się ich poprzednicy, partyjna nomenklatura. A ich następcy — „neokomuniści” i „neosocjaliści” — nie mają naukowo uzasadnionych programów budowy państwa, a jedynie wystrzałowe hasła. I oni, tak jak dawni, wszyscy pójdą na wybory i będą głosować na swoich „sprawdzonych”. Ci zaś, którzy zajęli bierne stanowisko „zawiedzionych”, pozostaną w domu i bezmyślnie im sprzyjać. Na to nie może pozwolić, bo jest to zgubne dla nas wszystkich, niezależnie od przynależności narodowej, społecznej czy religijnej. Dlatego musimy być jedynie zjednoczeni. Wspólne zagrożenie powinno dać nam wszystkim siłę do odparcia reakcyjnych sił, które stanęły na drodze postępu. A wybór godnego Ukrainy Prezydenta jest naszą najważniejszą sprawą. Wypełnijmy więc godnie swój obywatelski obowiązek jako cenny wkład w nasze wspólne przyszłość!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

NA ZIEMI MOŁDOWY

Imię hetmana Iwana Mazepy (1687–1709) — twórcy państwowości, budowniczego świątyń, wiernego syna Ukrainy — wyryte jest złotymi literami w historii naszego narodu. Nie zdołały go zniszczyć dwustuletnie przekleństwa nierozumnych potomków, uciśnionych despotyzmem i niewolą. Istotnie, «sława słońcem zasiała!». 25 września przewodniczący Towarzystwa «Ukraina — świat» oraz Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej, deputowany ludowy Ukrainy Iwan Drach, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Pawło Mowczan, deputowany ludowy Ukrainy Dmytro Hnatiuk, kierownik sekretariatu Towarzystwa «Ukraina — świat» i UWKR Ołeksandr Szokało, pisarz Jurij Chorunżyj, historyk Wiaczesław Stanisławski, przewodniczący Związku Kobziarzy Ukrainy Wołodymyr Horbatiuk oraz pozostali członkowie delegacji na zaproszenie ukraińskich gmin Naddniestrza i Mołdawii wzięli udział w odsłonięciu pamiątkowego znaku w miejscu pierwszego pochówku (22 września 1709 r.) hetmana Ukrainy Iwana Mazepy. (Autorem stele jest rzeźbiarz-amator Mychajło Sołowej.) Upamiętnienie pamięci odbyło się we wsi Warnyca na obrzeżach Bender. Stela została wykonana z funduszy ukraińskich gmin. Goście z Ukrainy wzięli udział w obchodach 5-lecia katedry filologii ukraińskiej na Tyraspolskim Uniwersytecie Państwowym. Odbyły się spotkania z Towarzystwem «Proświta» w mieście Bendery, gdzie w imieniu zarządu centralnego przewodniczący «Proświty» Pawło Mowczan przekazał pomoc finansową na potrzeby towarzystwa. W swoich wystąpieniach deputowani ludowi poruszali problem obywatelstwa Ukraińców, którzy od dawna mieszkają w Naddniestrzu. (A mieszka ich tu 275 tysięcy.) Z radością naddniestrzanie słuchali pieśni w wykonaniu ludowego artysty Ukrainy Dmytra Hnatiuka. Mamy nadzieję, że spotkanie nie będzie jałowe! Inf.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

„UKRAIŃSKIE SŁOWO” JEDNOCZY SPOŁECZNOŚĆ

Pawło Mowczan przy grobie hetmana Iwana Mazepy. Po jakich to dalekich stronach nie rozrzucił los naszych rodaków — jednych od beznadziejnej nędzy na ojczystej „nie swojej ziemi”, innych od prześladowań kolejnego obcego najeźdźcy, jeszcze innych od wojennych nieszczęść, a kogoś innego jeszcze innymi życiowymi wiatrami. I aby nie rozpuścić się w obcojęzycznym asymilatorskim morzu, świadome obywatelstwo zawsze jednoczyło się wokół tego, co bliskie — słowa drukowanego. Nie jest wyjątkiem ukraińska społeczność Argentyny. Pierwsi Ukraińcy osiedlili się w tym dalekim południowoamerykańskim kraju ponad wiek temu, w 1897 roku. I oto dziesięciolecia później w filii Towarzystwa „Proświta” Dock Sud 15 stycznia 1928 roku ukazał się pierwszy numer czasopisma „Ukraińskie słowo”. Nakład gazety drukowany był na litografie. A już 29 grudnia 1929 roku wydanie ujrzało światło dzienne w stolicy Argentyny, Buenos Aires. Grupę entuzjastów (panowie Wudkewycz, Krywyj, Korytko, Chomyszyn) poprowadził Stepan Mandzij. Artykuł wstępny czasopisma „Do rodaków w Argentynie” wzywał współobywateli do jednoczenia się pod sztandarami „Proświty”. Nawiasem mówiąc, wśród działających tutaj ukraińskich organizacji społecznych Towarzystwo „Proświta” do dziś jest najliczniejsze, ponieważ pod jego sztandarem jednoczy się do 50 procent Ukraińców. W ubiegłym roku proświcianie Argentyny uroczyście obchodzili 70-lecie swojego czasopisma — oficjalnego organu Ukraińskiego Towarzystwa Kulturalnego „Proświta” w Argentynie. Oczywiście, wiele wody upłynęło od czasu jego założenia, zmieniła się też struktura wydania. Na początku ukazywało się ono co tydzień, informując o najważniejszych sprawach w życiu nie tylko argentyńskiej diaspory, ale także donosząc o wydarzeniach w innych zakątkach planety, gdzie zamieszkali Ukraińcy. Lecz dziś miejscowa społeczność przeżywa nie najlepsze czasy, więc częstotliwość wydawania proświciańskiej gazety skróciła się z tygodnika do miesięcznika. Oprócz problemów finansowych dało o sobie znać to, że znaczna część ukraińskich intelektualistów wyemigrowała z Argentyny do zamożniejszych krajów — Kanady, Australii, USA... Młode pokolenie Ukraińców, urodzonych już w tym kraju, coraz częściej porozumiewa się w języku hiszpańskim. Dlatego połowa objętości ośmiostronicowego wydania drukowana jest już od dziesięciolecia w oficjalnym języku kraju. I w tym, że czasopismo, pokonując liczne trudności, dociera do swojego wdzięcznego czytelnika, wielka zasługa niewielkiego zespołu entuzjastów: Iwana Żybaka (redaktor części ukraińskiej), Inny Sawyckiej (sekretarz, skład i łamanie komputerowe), Iryny Sawczuk (korektor redakcji ukraińskiej), Ihora Wasylyka (redaktor części hiszpańskojęzycznej, skład i łamanie komputerowe) oraz Wołodymyra Danyłyszyna (korektor części hiszpańskojęzycznej). Po ogłoszeniu niepodległości naszego państwa na łamach gazety coraz więcej miejsca poświęca się wydarzeniom na Ukrainie, jej krokom na arenie międzynarodowej. Bardzo cieszy fakt, że gazeta rozpowszechniana jest nie tylko w granicach Republiki Argentyńskiej, można ją prenumerować także w innych krajach Ameryki Południowej i Północnej, Europy... Zatem nasze słowo pokonuje granice, jednoczy nas, Ukraińców, przypominając w każdej chwili, „kim jesteśmy, czyich rodziców dziećmi”. I chce się tylko wierzyć, że niedaleko już te czasy, kiedy i ukraińscy włodarze nie będą obojętni na ukraińskie sprawy na świecie i zaopiekują się ukraińskimi wydaniami zarówno na macierzystej Ukrainie, jak i na całym świecie. Bo na tym nikt nie straci — wygra jedynie nasza wspólna Ukraińska Sprawa. W. H.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

CZEŚĆ WIELKIEMU MISTRZOWI SŁOWA M. Kociubynski (17 września 1864 r. — 25 kwietnia 1913 r.)

Niedawno w Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela odbył się wieczór z okazji 135. rocznicy urodzin Mychajła Kociubynskiego. Twórczość tego genialnego pisarza każdy zna jeszcze ze szkolnej ławy. Badaczka twórczości Mychajła Kociubynskiego — Ludmyła Staryćka-Czerniachiwska swego czasu zauważyła, że Kociubynski odznacza się wielką godnością, która jest właściwa prawdziwym mistrzom słowa, władającym oryginalnym stylem. Jego styl — „nie tylko artystyczny i wyrafinowany, ale ma swój szczególny charakter, właściwy tylko jemu, co charakteryzuje go jako ukraińskiego pisarza”. Utwory Kociubynskiego — to realny obraz życia narodu ukraińskiego, jego walki o wolność, o swoją godność, swoje prawa. Mychajło Kociubynski — jeden z organizatorów ruchu oświatowego na Ukrainie. Właśnie dzięki wytrwałości, pełnemu poświęcenia oddaniu sprawie ukraińskiej na początku 1907 roku (9 stycznia) w Czernihowie utworzono „Proświtę”, a na przewodniczącego wybrano Mychajła Kociubynskiego. Czernihowska „Proświta” niosła światło i dobro ukraińskości: działała biblioteka, czytano wykłady, prowadzono spotkania tylko w ojczystym języku. Pomimo ucisku i prześladowań władz, na początku 1908 roku zarząd gubernialny przydzielił pomieszczenie dla „Proświty”. Towarzystwo czernihowskie miało swoje oddziały w Nieżynie i Kozielcu. Walka o sprawę ukraińską była ostra. Oto jak pisał o tym M. Kociubynski w jednym z listów do pisarza Andrija Czajkowskiego: „Więc wyobraźcie sobie, po prostu nie dają żyć »Proświcie«. Chcemy zwołać zebranie — zakaz, chcemy zrobić przedstawienie teatralne — zakazują. Nawet koncert Łysenki na rzecz »Proświty« zakazali. Jeździsz, gryziesz się, wyjaśniasz — nic nie pomaga. Mówią — istniejcie sobie na papierze, a żyć nie damy”. Tak było kiedyś!.. Ale i dzisiaj, kiedy w niepodległej Ukrainie żyjemy już dziewięć lat, z utwierdzeniem języka ukraińskiego jako duchowej podstawy ukraińskiego społeczeństwa problemów jest bardzo wiele. Ciężkie ciosy otrzymał język ukraiński od osławionego zezwolenia na zdawanie egzaminów do wyższych uczelni w języku rosyjskim. Dzisiaj praktycznie we wszystkich urzędach państwowych panuje język rosyjski, przeważająca większość urzędników nie posługuje się państwowym. Przestrzeń antenowa w ponad 75 procentach wypełniona jest produkcją o charakterze antyukraińskim. W takiej „sprzyjającej” atmosferze aktywizują się siły ukrainofobiczne, które przenikają do szkoły, wyższych uczelni, we wszystkie sfery życia społecznego. W szkołach ukraińskojęzycznych otwierane są klasy rosyjskie. Kierownicy szkół wprowadzają do planu lekcji obowiązkową naukę języka rosyjskiego kosztem zmniejszenia godzin dyscyplin ukrainoznawczych. Wydarzenia na świecie, a zwłaszcza w wojującej Rosji, przekonują nas o tym, że walka o niepodległe państwo nie zakończyła się. Wszystkie siły demokratyczno-patriotyczne na dzień dzisiejszy powinny orientować się na mądrość, zdrowy rozsądek, patriotyzm, którego podstawą jest język — gwarant bytu państwa, bytu narodu. W obecnej sytuacji, kiedy Ukraina stoi w przededniu wyborów Prezydenta, kwestia świadomości narodowej, godności narodowej, a ostatecznie i bezpieczeństwa narodowego stoi bardzo ostro. Czyż to nie paradoks, kiedy przez ambicje, wodzostwo, drobne interesy zapomina się o wszystkim — i o życiu narodu, i o jego języku, i duchowości... Przez nadmierną ambitność nie mogą porozumieć się nawet kierownicy organizacji narodowo-demokratycznych, nie mogą zjednoczyć się wokół głównej idei. Tutaj całkowicie pasują słowa M. Kociubynskiego, wypowiedziane na zebraniu czernihowskiej „Proświty”: „Aby przyszło na ziemię upragnione szczęście, potrzeba wielkiej pracy. Trzeba zapomnieć o swoich korzyściach, swoich drobnych interesach, trzeba zahartować w sobie wolę — uczynić ręce swoje silnymi, głowę jasną, serce gorącym”. Z okazji 135. rocznicy urodzin Mychajła Kociubynskiego na wieczorze wystąpił artysta ludowy Ukrainy, członek Zarządu Centralnego „Proświty” Hryhorij Bułach ze wspomnieniami o reżyserze filmowym Serhiju Paradżanowie, którego znał osobiście. Znany kompozytor W. Kyrejko opowiedział uczestnikom wieczoru o tworzeniu muzyki do filmu „Cienie zapomnianych przodków”. Poszczególne fragmenty zabrzmiały w sali. Na zakończenie zaprezentowano film „Drogo płacąc”, nakręcony w latach 80. w studiu filmowym im. Dowżenki. Wrażenie robią piękne zdjęcia ukraińskiej przyrody, wspaniała oprawa muzyczna ukraińskimi pieśniami ludowymi, mistrzowska gra aktorów, ale słuch rani język rosyjski. W ustach aktorów brzmi on sztucznie. Mamy nadzieję, że ten rudyment totalitarnego systemu wreszcie zostanie naprawiony i słowo Kociubynskiego będzie brzmiało z ekranu w całym swoim pięknie i wielkości. Mykoła NESTERCZUK sztuki, malarstwa, muzyki, architektury..”. Słownik terminologii teatralnej — dobry ku temu początek. * * * L. I. Baraban — współautor „Ukraińskiego słownika wyjaśniającego terminologii teatralnej” (1999). Ponad czterdzieści lat owocnie i aktywnie pracuje na niwie kultury ukraińskiej. Był członkiem rady artystycznej Teatru Młodego w Kijowie oraz jury i komisji konkursowych przeglądów działalności teatralnej profesjonalnych i amatorskich zespołów Ukrainy, pracował w komisji eksperckiej wydawnictwa „Mystectwo”. Od lat 60. L. I. Baraban przez długi czas pracował jako uczony sekretarz międzyresortowej rady koordynacyjnej ds. sztuki, która działała przy Akademii Nauk oraz Ministerstwie Kultury; od 1962 do 1973 roku — jako sekretarz odpowiedzialny międzyresortowego rocznika „Kultura teatralna”; od 1986 do 1999 roku — jako uczony sekretarz specjalnej rady ds. obrony prac doktorskich w specjalnościach: sztuka teatralna, sztuka filmowa i telewizja. Baraban L. I. — autor ponad 400 różnorodnych analitycznych publikacji problemowych z zakresu współczesnej kultury teatralnej, jej historii i wzajemnych powiązań. Brał udział w przygotowaniu wielotomowych wydań akademickich spuścizny M. Rylskiego, I. Koczerhy, O. Kornijczuka. Gratulujemy L. I. Barabanowi 70-lecia. Niech ci się wiedzie, szanowny jubilacie! Hałyna DUTCZAK, teatrolog

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Nowe książki. Wszystko o teatrze

W Ukrainie wciąż brakuje książek poświęconych współczesnemu procesowi teatralnemu, choć wymaga on uważnej i żmudnej analizy. Dlatego należy powitać pojawienie się «Ukraińskiego objaśniającego słownika leksyki teatralnej» L. I. Barabana i W. W. Diaczuk, który właśnie ukazał się nakładem wydawnictwa «SVS». Autorzy przez długi czas gromadzili leksykę teatralną, rejestrując jej używanie nie tylko w sztuce scenicznej, ale także wśród ludności. Zebrano ponad pięć tysięcy słów i związków wyrazowych bezpośrednio związanych z procesem teatralnym. Wszystkie one są podane w porządku alfabetycznym. Związki wyrazowe zostały zarejestrowane i wyjaśnione w hasłach. Kolejne zasadnicze znaczenie słownika polega na tym, że na nowo przywraca piękne słowa, odrzucone w czasach sowieckich, które były używane w ukraińskiej teorii sztuki i z których wszędzie korzystały najszersze masy. Pozytywne jest także to, że znaczenie leksykalne jest z reguły poparte przykładami z rodzimej kultury teatralnej. Słowa związane ze sztuką teatralną zostały w słowniku pogrupowane tak, by określić poszczególne obszary scenografii, mistrzostwa aktorskiego, reżyserskiego i dramaturgicznego artystów przeobrażenia oraz dialogu. Przy każdej jednostce hasłowej podana jest charakterystyka językowa. Tak więc znajdujemy pochodzenie słowa, końcówkę dopełniacza, w razie potrzeby narzędnika, akcent, możliwe warianty liczby pojedynczej, mnogiej itd. W słowniku wśród licznych przykładów spotykamy wiele nazwisk i faktów teatralnych, które przez wiele lat leżały w archiwach, były zakazywane, ukrywane przed szerokim ogółem, i ma to niemałe znaczenie kulturologiczne, wzbogaca nasze wyobrażenie o drodze rodzimego teatru (a zaczyna się on jeszcze pod koniec XV wieku). Wśród odpowiednich nazwisk — Walerija O'Connor-Wilińska, której sztuki cieszyły się ogromnym powodzeniem u widzów na początku XX wieku; z przyczyn politycznych wyemigrowała ona do Czech w 1918 roku. Przywrócono nazwisko M. Kostomarowa, którego sztuki zapoczątkowały w kulturze ukraińskiej linię romantyczną. Nie zapomniano też o teatralnych działaczach z diaspory — zabrzmiało nazwisko Ilariona Cholhana, dramaturga, który mieszka w USA i w tym roku obchodził swoje 80-lecie. Szkoda, że autorzy pominęli niektóre nurty, które funkcjonują w teatrze końca XX wieku. «Ukraiński słownik leksyki teatralnej» to wydanie unikatowe (choć niepozbawione wad), i dlatego szkoda, że ukazało się w bardzo małym nakładzie. Kwalifikowaną przedmowę do książki napisał deputowany ludowy Ukrainy Pawło Mowczan. Słusznie kończy on swoje uwagi taką myślą: «Byłoby dobrze, aby analogiczne słowniki pojawiły się z kino-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

SKRZYPCE TO NIEBIOSA, A NIEBIOSA TO DOSKONAŁOŚĆ

Winnicczyzna, jak każdy zakątek Ukrainy, jest bogata w utalentowanych muzyków. To właśnie ona dała światu Mykołę Leontowycza, Petra Niszczyńskiego, Rodiona Skaleckiego... Jej malownicza, cicha przyroda inspirowała Piotra Czajkowskiego... Czasy się zmieniają, ale muzyka i dążenie do doskonałości są wieczne. A najbardziej sprzyjającym gruntem dla ziaren kultury muzycznej są dziecięce dusze. Jednym z najciekawszych zespołów w mieście jest szkoła-studio młodych skrzypków „Wiolino”, założona w 1995 roku przy Winnickim Pałacu Dzieci i Młodzieży. Przez cztery lata szkoła-studio odbyła szereg wyjazdów koncertowych po obwodzie: do Tulczyna, Niemirowa, Żmerynki, Kalinówki. Odwiedziła też sąsiednie centrum obwodowe, Chmielnicki, oraz Polskę. Olenka Halaj ma zaledwie pięć lat, a już poważnie zafascynowała się grą na skrzypcach. Psotna, hałaśliwa i zbyt żywa dziewczynka potrafi godzinę, a nawet dwie, ćwiczyć ze swoją nauczycielką Oksaną Jurijiwną Janczyk. Pół roku po spotkaniu tych dwóch twórczych osobowości młoda skrzypaczka osiągnęła sukces. Niedawno otrzymała dyplom międzynarodowego Roerichowskiego Pedagogicznego Festiwalu Sztuk „Orfeusz”. Lubi występować, słyszeć oklaski, ale umie też pracować. A jej marzenie jest zupełnie poważne: — Chcę nauczyć się grać tak jak Oksana Jurijiwna, chcę mieć taki sam koncertowy strój i smyczek z białym „włosiem”. Dla Olenki jej nauczycielka to „muzyczna mama”. A ta mama ma oprócz Olenki jeszcze cały zespół młodych skrzypków „Wiolino”. Największą dumą Oksany Jurijiwny jest 17-letnia Tonieczka Szwydiuk, zaproszona na studia do Szwajcarii, do Akademii Jehudi Menuhina. Przez cały miesiąc zdawała egzaminy i celująco przeszła wszystkie etapy. Wykonywała bardzo trudny utwór — „Cygańskie напевy” Pablo Sarasatego. A teraz pisze do swojej mentorki, Oksany Jurijiwny, listy, opowiada o studiach, ciekawych wyjazdach koncertowych. I koniecznie dziękuje za niestrudzoną pracę, za pierwsze lekcje i pierwsze dźwięki ukochanego instrumentu. Pięcioro wychowanków „Wiolino” doskonale zdało egzaminy i zostało przyjętych do Winnickiego Konserwatorium Muzycznego im. M. Leontowycza, wielu z nich to laureaci konkursów obwodowych. Marina Bieliakowa i Katia Stelmaszczuk — konkursu „Młody wirtuoz”, a Maksym Hrinczenko został dyplomantem międzynarodowego konkursu „Mały książę”. Sama Oksana Janczyk po ukończeniu szkoły muzycznej, a potem także Lwowskiej Konserwa- Szkoła-studio «Wiolino» ...znalazła swoje powołanie w wychowywaniu uzdolnionych dzieci. — Czasami czuję się jak Pigmalion — uśmiecha się. — Lepię z nich skrzypków, którzy gotowi są oddać za muzykę wszystko. Tak bardzo marzę o szkole skrzypków... Jak widać, marzenia ludzi zakochanych w muzyce są podobne. Pięcioletnia Oleńka marzy o sukcesie, obiecując „muzycznej mamie”, że nie będzie „fałszować, tylko będzie grać czysto-czysto”. A jej nauczycielka marzy o tym, by jak najwięcej muzycznie uzdolnionych dzieci mogło bezpłatnie uczyć się gry na jednym z najszlachetniejszych instrumentów. Na razie w studiu, które działa przy Pałacu Dzieci i Młodzieży, jest 15 skrzypków. Uczą się nie tylko rozumieć muzykę i duszę skrzypiec, grać na fortepianie, ale także języka angielskiego. Bo liczą na przyszłe zagraniczne tournée. A wkrótce wezmą udział w konkursie „Młody kompozytor”. Najmłodsza Oleńka Hałaj jeszcze muzyki nie komponuje, za to pisze słowa do utworów muzycznych. A raczej nuci je — głos ma wspaniały, a słuch absolutny. ...Na koncercie sprawozdawczym największą sympatię publiczności zdobyły występy najmłodszych, pięcioletnich „altowiolinistek”. Wykonywały proste utwory jeszcze nie całkiem pewnie, ale z wielkim wzruszeniem i starannością. Dwa rodzinne duety — matek i synów: Oksany i Jurka Janczyków oraz Tetiany i Maksyma Hrinczenków — pokazały wysoki poziom mistrzostwa wykonawczego. Młodzi wirtuozi zaprezentowali wszystko, czego nauczyli się przez cztery lata. Najpierw zabrzmiała muzyka klasyczna Vivaldiego, Beethovena, Bacha, a następnie współczesnych kompozytorów. Uczestnicy zespołu zdołali oddać duszę czarownego instrumentu, wywołując odpowiedni nastrój wysokiego i czystego wzruszenia. Propagując swoimi występami muzykę klasyczną i współczesną, przyciągając coraz to nowych miłośników prawdziwej sztuki, dziecięcy zespół stał się jedną z jasnych wysp duchowości w mieście. Oczywiście, założenie szkoły skrzypków to różowe marzenie kierowniczki studia Oksany Janczyk. Bo gdzież są ci mecenasi? To problem nie tylko Winnicy. A jednak niestrudzona skrzypaczka na razie zabiega przynajmniej o studyjne, wysokiej jakości nagranie koncertu młodych talentów. Dążenie do doskonałości — oto co porusza Oksanę Jurijiwnę. Bo idealne wykonanie to niebiosa mistrzostwa, to szczęście skrzypka i pedagoga... Łubow DOBRYNSKA, m. Winnica

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

WIECZÓR W TEATRZE POWRÓT DO TRADYCJI

Ten „Wieczór” obudził nostalgiczne wspomnienia o teatrze im. M. Szczepkina, jakim był kiedyś, oraz poważne refleksje o jego przyszłości. Przedstawienie („Na pierwsze gule” S. Wasylczenki i „Kto się śmieje, temu nie minie” I. Tendientnikowa) zostało wystawione według najlepszych tradycji (reżyser — zasłużony artysta Ukrainy Mykoła Łastowecki), o których publiczność zaczęła już zapominać: to i rodzima ukraińska mowa, i żywy akompaniament orkiestry, a nie playback (opracowanie muzyczne — Wołodymyr Serebriakow), i prawdziwe dekoracje, a nie aluzje do nich albo wręcz całkowity brak tych ostatnich, i realistyczny sposób podania materiału dramaturgicznego przy całej jego komiczności. Zarówno akompaniament orkiestry, jak i sceny chóralne (chórmistrzyni — Nina Fedjukina), i tańce (choreografia — Tetiana Serdiuk) wywarły bardzo miłe wrażenie. Szczególnie zachwyciły znakomite dekoracje (scenografia i kostiumy — Alla Łastowecka). Sukces przedstawienia zapewnili przede wszystkim aktorzy. Najwyższej pochwały zasługuje Walentyn Buryj, zaangażowany w obu wodewilach. Zarówno wymęczony, senny, zły, już nieco postarzały Sawka, jak i zastraszony i zatroskany, w dojrzałym wieku Omelko — jednakowo organiczni i interesujący. Przekonująca jest także Alla Łastowecka — zarówno jako statecznа, przyzwoita Wasylina, jak i przebiegła, nieudolna Fesʹka: obie role zagrane są solidnie. W różnych kategoriach wiekowych wystąpił również Anatolij Krasowski — jako dziad i Pawło. W obu rolach wyglądał naturalnie i sympatycznie. Porywcza Olha Kysyłenko w roli Parasza stworzyła jaskrawy, wyrazisty obraz kobiety, która trzyma męża pod pantofelkiem, a mimo to sama jest oszukana przez męża. Barwną, soczystą grę zaprezentowała również Nonna Platonowa w roli Pałażki, takiej sobie na umyśle, chytrej i niezbyt przyzwoitej młódki. Nieco skrępowana wydała mi się Olena Berelet w roli Olenki — czy to z braku doświadczenia, czy z takiej interpretacji roli. Ale Olenka wcale nie jest tak bardzo nieśmiałą dziewczyną, wie, czego pragnie, i w końcu osiąga swoje. Zupełnie zalotny, jak i powinien być zgodnie z rolą Tymosza, Witalij Chomenko. Spektakl jest wesoły, intrygujący, z oryginalnym ukraińskim humorem, z szczęśliwymi rozwiązaniami, i od początku do końca przyciąga widza niesłabnącym zainteresowaniem. A jednak spektakl skłania do poważnych refleksji. Wszystko to — deser. A kiedy też teatr przygotuje bardziej solidny pokarm? Mam na myśli klasyczny dramat ukraiński. Niektórzy uważają go za archaizm, lecz sądzę, że M. Staryckyj, M. Kropywnycki, I. Karpenko-Karyj przeżyją współczesnych teatralnych ignorantów, ale dlaczego już całe pokolenie widzów zostało ograbione? Sięgając ostatnio po środki artystyczne absurdu i pornografii, teatr odpycha od siebie resztki kulturalnej publiczności teatralnej, licząc, jak się zdaje, na publiczność rynkową, i nie zdaje sobie sprawy z tego, że ta ostatnia skłonna jest spędzać swój czas wolny zupełnie w innych miejscach. A teatr jest co prawda nominalnie, i powinien być z istoty instytucją kultury. Przy czym wysokiej. Mykoła PETRENKO, m. Sumy

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

NOWOCZESNY PODRĘCZNIK ANTOLOGIJNY

Ponownie czytając „Chrestomatię literatury ukraińskiej XX wieku” dla klasy jedenastej średnich szkół ogólnokształcących (układacze: P. Kononenko, S. Denysiuk i O. Chomenko), która ukazała się pod koniec 1998 roku nakładem wydawnictwa „LDL”, z punktu widzenia znawcy albo zwykłego czytelnika, po raz kolejny przekonałem się, że Ukraińcy w ciągu naszego krwawego stulecia, wbrew wszystkim wrogom i nieprzyjaciołom ukraińskości, wzbogacili dorobek literatury światowej naprawdę niepowtarzalnymi, oryginalnymi, a jeśli precyzyjniej, to koniugenialnymi utworami, które będą poruszać jeszcze niejedno pokolenie czytelników, krytyków, badaczy i uczonych. Zwięźle powiedział o tym, podobnie jak o samym wydaniu, profesor, akademik Petro Kononenko we wstępie do książki, stwierdzając, że „właśnie ze względu na immanentne cechy rozwoju ukraińskiej twórczości literackiej, a także na charakter jej rozwoju w XIX–XX wieku — jako cząstki ogólnoludzkiej kultury duchowej — w chrestomatii określono periodyzację, strukturę oraz zamieszczone utwory, manifesty, deklaracje, programy twórcze”. Uważam, że układacze postąpili bardzo racjonalnie, skracając obszerne utwory i jednocześnie podając zwięzłe streszczenie treści pominiętych rozdziałów. Bardzo trafne są noty biograficzne oraz krótkie cytaty wybitnych ukraińskich krytyków, stanowiące zwięzłą ocenę poszczególnego utworu albo ogólnie ocenę twórczości, przeglądy krytyczne literatury danej epoki lub przeglądy odpowiedniego gatunku. W związku z tym nie sposób nie zwrócić uwagi na lakoniczne analityczne rozważania profesorów P. Kononenka i A. Pohrybnego. Należy zaznaczyć również, że w „Chrestomatii” przedstawieni są jako pisarze zarówno macierzystej Ukrainy, jak i diaspory. Prawda, mnie jako czytelnika książki przykro zaskoczyło, że nie znajdzie się w niej ani jednego utworu wybitnego ukraińskiego powieściopisarza Romana Iwanyczuka; bez „Malw”, „Orda” czy „Błogosław, duszo moja, Pana” trudno wyobrazić sobie ukraiński proces literacki schyłku naszego stulecia. Szkoda, że nie znalazło się tu miejsca chociaż na niewielką informację o Osypie Turiańskim i jego powieści „Poza granicami bólu”, która po I wojnie światowej stała się prawdziwą literacką sensacją w Europie. Ogólnie rzecz biorąc, wydanie tej nowoczesnej antologii szkolnej to niezwykłe wydarzenie w ukraińskim szkolnictwie, kolejny dowód oryginalnego spojrzenia właśnie ukrainistów na ukraiński proces literacki w ciągu złożonego XX wieku; to naprawdę wydarzenie w życiu pedagogicznym na przełomie tysiącleci. Iwan PASEMKO, pracownik naukowy Instytutu Ukrainoznawstwa Wołodymyr WITENKO, m. Użhorod

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

W NIEWOLI PRZEKLEŃSTW

Przeczytałem artykuł „Kultura przekleństw?” (numer 8, 1999 rok) i postanowiłem wyrazić Państwu swój krzyk duszy. Bo napór na język ukraiński się nasila. I to nie tylko przekleństwa, ale także żargon, suržyk, slang, a nawet bezczelne rusyfikowanie. Nie rozumiem, dlaczego nawet w miejscach, gdzie nie mieszkają Rosjanie, dominują wydawnictwa rosyjskojęzyczne, istnieje cerkiew rosyjskojęzyczna itd.? Czy nie jest to zbrodnicze ludobójstwo etniczne, narzucanie Ukraińcom obcego języka?! Ukraina w niewoli przekleństw i żargonu: kraje, obwody, rejony przemienia się w „strefy”. Wszędzie słowne skorpiony: „region” na „regionie”, „gubernatorzy” w ustawie i futbol w „dywizjonie”. Legion moskiewskich książek swobodnie przesuwa się przez granicę. Stratowali Ukrainę, dławią mowę słowiczą. Prezydent i deputowani nie chcą bronić mowy i pieśni ojczystej, wszystko ciągnie ich na moskiewską. Że pozwolili nas bić i rodzimą cerkiew sprzedali, im popi aż z Moskwy nagrody wręczyli!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

ŻYWE ŹRÓDŁA SMAGLISTEJ TAWRII

Dotąd naszej smagliwej Tawrii, jak powietrza, brakowało żywych źródeł narodu — jego pieśni. I oto wreszcie... Działalność wydawnicza Chersońskiej obwodowej organizacji «Proświta» nieco się poprawiła. Oprócz utworów artystycznych oraz historyczno-dokumentalnych zaczęto wydawać także zbiory ukraińskich pieśni. Dzięki chersońskiemu wydawnictwu Proświty ujrzały światło dzienne śpiewniki chersońskich kompozytorów W. Tiukawkina, W. Teluka, W. Drugalowa i W. Szejczenka, które (co nie dziwi) na początku roku szkolnego cieszą się dużym popytem także wśród zrusyfikowanej młodzieży. Zatem żywa jeszcze pamięć, żywy język, odradza się duch ukraińskości również w szkołach Ukrainy Południowej! Będziemy dokładać wszelkich starań, aby nie zamulały się żywe źródła smagliwej Tawrii. Oleg OLEKSIUK, przewodniczący Chersońskiej organizacji «Młodej Proświty»

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Ten wywiad zapoznaje z człowiekiem, którego jedni nazywają orędownikiem, drudzy — „generałem armii sopilkarzy”, trzeci — dziwakiem, niektórzy — człowiekiem niepraktycznym, idealistą... Kim więc jest Jarosław Mazur? Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Związku Nauczycieli Muzyki. Autor wielu piosenek dla dzieci, w szczególności — duchowych. Autor ponad 200 publikacji z zakresu nauki gry na sopiłce oraz opracowań metodycznych, nauczyciel, który nauczył setki dzieci i nauczycieli muzyki grać na sopiłce, a co najważniejsze — rozwijać słuch muzyczny. Człowiek, który obronił na najwyższych szczeblach rządowych nauczanie muzyki w szkołach jako przedmiotu, który pragnie stworzyć wydawnictwo muzyczne, aby dzieci otrzymywały potrzebną tanią książkę. Już wydzielono kawałek ziemi. Brakuje tylko... Zgadza się, pieniędzy. Których nie ma ani państwo, ani pan Jarosław. Nasza rozmowa to poznanie człowieka, który rozumie, czym jest ideologia chrześcijańska w jej praktycznym wymiarze, twardo przestrzega testamentu ojca — czynić dobro ludziom. W tym przypadku — poprzez naukę muzyki. Dlaczego stał się bohaterem naszego dialogu? A dlatego, że w naszych praktycznych, nastawionych na zysk czasach są jeszcze tacy ludzie jak pan Jarosław, bezinteresowni i energiczni — nie żałują swojej pracy dla dzieci Ukrainy. — Panie Jarosławie, skąd u Pana takie zamiłowanie do muzyki? — Od ojca. W latach 30. ojciec ukończył szkołę dykowską przy cerkwi św. Jura. Mama taty, moja babcia, nawet na weselach grała na skrzypcach. Szkołę średnią ukończyłem w Komarnie w 1951 roku. I wstąpiłem do instytutu medycznego. Mama tak chciała. Na wydział lekarski. Ojciec był niezadowolony... — Bo nie poszedł Pan „za muzyką”? — Tak. Ale wkrótce porzuciłem medycynę. Poszedłem pracować w Komarnie do szkoły — jako kierownik artystyczny. Szkołę muzyczno-pedagogiczną ukończyłem z wyróżnieniem w 1958 roku i w tym samym roku zdałem egzaminy na „celujący” do konserwatorium. W 1967 roku zacząłem pracować w szkole muzyczno-pedagogicznej. — A kiedy się Pan ożenił? — Jeszcze przed wojskiem. Starsza córka — Hala — urodziła się właśnie w tym dniu, w którym wstępowałem do konserwatorium. Młodsza — Natalia — dwa lata później, w 1960 roku. — Było ciężko? — No, niełatwo. Żona Daria, moja dawna koleżanka z klasy, ukończyła instytut pedagogiczny w Drohobyczu, pracowała w szkole jako laborantka, kierowniczka biblioteki, wykładała język ukraiński. W 1958 roku wziąłem działkę. Zbudowaliśmy najpierw taką drewnianą budkę... Bo to tak: co przez zimę udało się zarobić, to latem szło na budowę. — Często bywa Panu źle? — Nie, prawie nigdy nie bywa mi źle. Czuję swój obowiązek: muszę zrobić wszystko, aby wypełnić testament ojca, który mówił: „Wszystko rób sam i rób dobrze”. A żeby coś zrobić, trzeba robić. Jak zdarzają się ciężkie dni, niepowodzenia — nie warto o nich myśleć. Bo można zejść z głównej ścieżki, a potem trudno na nią znowu trafić. Żadne szczególne kolizje mnie nie prześladują. Za młodu miałem dziewięć prac, rozrzuconych w różnych końcach obwodu. Teraz bym pewnie już tak nie zdołał. W nocy jechałem. W nocy przyjeżdżałem. Jak trzeba było — spać nie potrzebowałem... Najbardziej cieszył się ojciec, który wtedy jeszcze żył. — Z czego? — Że poszedłem pracować na wieś. On mnie cały czas skłaniał do tworzenia dużych orkiestr dętych. Uważał, że gdyby dzieci grały na instrumentach dętych, nie miałyby problemów z rozwojem słuchu. Bo instrument dęty jakby kontynuuje rozwijanie aparatu słuchowego — tak jak śpiew. Bez śpiewu słuch też nie może się rozwijać. Ojciec był przekonany, że sam śpiew nie pomoże. Trzeba znać notację muzyczną. — Dlaczego ojciec tak orędował za rozwojem słuchu u dzieci? — Rozumie Pan, kiedy ojciec jeszcze chodził do szkoły, to zapamiętał, że na początku wieku prawie 100 procent ukraińskiej wsi śpiewało. Kto nie umiał śpiewać — był białą wroną we wsi. Nie mieściło mu się w głowie, że Ukrainiec może nie umieć śpiewać. Ojciec lubił powtarzać: Ukraińcowi wszystko można odebrać czy ukraść, nawet ziemię. Ale śpiewności nie ukradnie nikt. Każdy Ukrainiec musi śpiewać i grać — tak, jak musi umieć czytać, pisać, liczyć. — Panie Jarosławie! Jesteśmy śpiewającym i tańczącym narodem. A bronić państwowości nie ma komu. Zbyt już jesteśmy zmiękczeni śpiewem. Pan tak nie uważa? — Bez pieśni ludzie byliby źli. Zły człowiek drogą prawdy nie pójdzie. A prawda musi być drogowskazem. Zresztą, muzycznie rozwinięty człowiek ma lepsze skłonności także do opanowania techniki, do studiowania nauk humanistycznych. Teraz i w USA się zastanowili. Tam muzykę usunięto z programów szkolnych, a później zbadano: technikę komputerową lepiej opanowują te dzieci, które kochają muzykę. Zatem w szkole trzeba uczyć muzyki, ale — i notacji muzycznej. Nutą trzeba operować jak literą i cyfrą. Dlatego na wsi od razu stworzyłem zespoły: orkiestrę dętą, chór i chór szkolny. A w 1972 roku pojechałem z chórem do Kijowa. Szkoda, że nie mogłem ojcu zademonstrować wprowadzenia gry na sopiłce w szkołach. Sopiłki już wtedy weszły na lekcje muzyki. Dziecięcą grupę sopiłkarzy wprowadziłem do orkiestry dętej, w której grali stateczni gospodarze wsi Kunyn. W 1970 roku zimą brałem udział w republikańskim przeglądzie amatorskiego ruchu artystycznego we Lwowie. Jury było z Kijowa. Chór zagrał na sopiłkach i zdobył nagrodę. Mnie zaś nagrodzono za to osiągnięcie odznaką „Przodownik oświaty ludowej”. Wtedy bardzo uwierzyłem w sopiłkę. I w Kijowie się zainteresowali. Najważniejsze: z sopiłką dzieci zyskały możliwość wykonywania zadań muzycznych w domu. Zagrał na sopiłce, potem powtórzył jakąś nutę głosem. Wtedy właśnie w Kijowie poproszono mnie o zapisanie metodyki. Trzy dni i noce nie wstawałem od stołu. Wyszła metodyka, a wydawnictwo „Muzyczna Ukraina” zaproponowało napisanie popularnej książki o tym, jak nauczyć się grać na sopiłce. Zrobiłem to. Napisałem książkę „Młodemu sopiłkarzowi” (1976). Wcześniej sporo artykułów opublikowałem w prasie republikańskiej. W 1976 roku mojemu wiejskiemu chórowi z Kunyna nadano tytuł ludowego. Trzy lata później wydałem w „Muzycznej Ukrainie” książeczkę „Ćwiczenia i etiudy na sopiłkę chromatyczną”. Opublikowałem jeszcze dwie książki w „Muzycznej Ukrainie” (1984) o grze na flecie prostym. W 1980 roku napisałem „Elementarz sopiłkarza”, który ujrzał światło dzienne dopiero w 1990 roku. Ja, oczywiście, bardzo się ucieszyłem... Jeszcze pięć moich rękopisów leżało w „Muzycznej Ukrainie” — o nauce gry na sopiłce. Nie chcieli wydawać... Zacząłem zajmować się sprawami praktycznymi. W szczególności świętem pieśni w Żółkwi. Publikowałem w gazecie pieśni z nutami. Pracowałem z chórami. Zresztą, liczba uczestników w połączonym chórze, którym dyrygowałem, w niektórych momentach wynosiła od 3 do 9 tysięcy. To wielka radość — Święto pieśni. I z tym chórem pracowałem aż do 93-go, zdaje się. Dopóki jeszcze miałem siły dojeżdżać. Przygotowałem sobie zmianę. Słowem, w Kunynie przepracowałem ponad 25 lat. W technikum obróbki mechanicznej drewna przez długie lata prowadziłem chór i zespół sopiłkarzy. Społecznie prowadziłem połączony chór w Żółkwi i połączoną orkiestrę dętą szkół zawodowych obwodu. Nie rzucałbym się tak na wszystko. Ale chciałem udowodnić, jak łatwo można pracować z sopiłkarzami. Po drugie, realizowałem swoją misję. Bo w każdej pracy widziałem swój wkład: jak w każdej szkole dzieci wezmą się za sopiłki, to stopniowo rozwiną swój słuch muzyczny. Jeszcze, zapewne, jeden ważny epizod z mojego życia. W 1990 roku zainteresowali się moją pracą. We Lwowie odbywała się konferencja wykładowców muzyki szkół pedagogicznych Ukrainy. Kierowały nią Olha Kyryczenko z Ministerstwa Oświaty i Natalia Maksjuta. Zademonstrowałem im różne rodzaje sopiłki — od solowej po zespołową. Po tym zaproszono mnie do Kijowa na Ogólnoukraińską konferencję naukowo-praktyczną. Pojechałem. Wziąłem ze sobą kilku studentów ze szkoły pedagogicznej i grali podczas mojego referatu. To było tak imponujące, że potem przedstawiono mnie do tytułu „nauczyciel-metodyk”... Wydawało mi się, że powstanie państwo — i „Muzyczna Ukraina” będzie wydawać książki o sopiłce. To nasze najlepsze wydawnictwo. A oni — „za pieniądze”. I wtedy postanowiłem zająć się sam muzyką duchową. Napisałem „Mszę Świętą” dla chóru dziecięcego. Dała mi „Proświta” list, żeby wydawnictwo wydało „na koszt autora”. W Elektronbanku pożyczyłem 500 tysięcy. Książka sprzedawała się powoli. Sprzedałem akordeon i rozliczyłem się z bankiem. Wiedziałem, więcej tak wydawać nie będę. Ale w 94-tym znowu się odważyłem, już w Żółkwi. Nie chcieli, oczywiście, drukować na kredyt. Znowu uciekłem się do usług „Elektronbanku”. No, umrę najwyżej, to nie oddam — pomyślałem sobie. Na wysoki procent dali: 40 milionów pożyczyłem, a oddałem — 67. Nakład 25 tysięcy. To była „Liturgia Wielkanocna ośmiu głosów”. Sprzedałem „Wołyniankę” i rozliczyłem się z bankiem. — Dlaczego nie zwracał się Pan do mecenasów? — Wierzyłem w swoje siły. Potem szedłem inną drogą. Napisałem „Pieśni Wielkiego Postu”. Mówię w „Misjonarzu”: daruję wam. Wydali. Dali mi kilkadziesiąt egzemplarzy. Potem — „Chrystus Zmartwychwstał”. Tak samo: wydali i podarowali mi jakąś część. Dziesiątą moją książką, która wyszła, jest „Nabożeństwo dziękczynne (ekumeniczne)”. Pobyt w Kanadzie skłonił mnie do napisania. Widziałem, jak na zakończenie roku szkolnego dzieci czytają z modlitewnika. A nie śpiewają. Myślę: przyjadę, koniecznie napiszę. Udało się wydać. — Co teraz Pan przygotowuje? — Instytut treści i metod nauczania Ministerstwa Oświaty Ukrainy przyjął ode mnie program dla pierwszej klasy szkoły ogólnokształcącej; podręcznik dla pierwszej klasy, podręcznik metodyczny dla nauczycieli muzyki. — I wszystko to — z nauki gry na sopiłce? — Oczywiście. Jeszcze lwowskie wydawnictwo „Kameniar” obiecuje wydać książeczkę „Sopiłka. Pierwsza klasa”... Strasznie mnie boli, że dzieci przestają śpiewać. Naród nie śpiewa. Obecnie nie usłyszycie ani pieśni, ani kolędy. A jeszcze jestem za jednością cerkwi. Ukraina wtedy stanie się bardzo silnym państwem. — Wierzy Pan, że cerkwie na Ukrainie się zjednoczą? — Chcę, żeby tak się stało. Proszę spojrzeć: Polska ma tylko kościół, który mocno broni swojego narodu. Piszę książeczki tak, że we wszystkich cerkwiach można z nich śpiewać. Jak dzieci zrozumieją, że we wszystkich cerkwiach śpiewa się tak samo, to... — ...to sprawa ruszy z miejsca. — Tak. Najważniejsze, żeby w ciężkim dla państwa czasie ludzie nie odwrócili się od oświaty, od wiary. Moim marzeniem, jak już mówiłem, jest sprawić, by te ukraińskie cerkwie się zjednoczyły. Właśnie dlatego piszę dla dzieci tyle muzyki duchowej. Niestety, są spichlerze i są magazynierzy, którzy chcą mieć ze wszystkiego, w tym także z cerkiewnych nieporozumień, zysk. — Jest Pan przewodniczącym Ogólnoukraińskiego Związku Nauczycieli Muzyki. — Jak tylko poczułem całkiem realne zagrożenie usunięcia ze szkoły przedmiotu „muzyka”, poczułem się źle. Myślałem: trzeba coś natychmiast zrobić. I postanowiłem, że należy stworzyć organizację, która mogłaby wystąpić w obronie muzyki w szkole. Przez Jarosława Kendziora przekazałem Premierowi i Przewodniczącemu Rady Najwyższej Ołeksandrowi Morozowi (poprzedniej kadencji) tekst apelu, w którym prosiłem o wzięcie pod ochronę muzyki w szkole. — Co udało się Związkowi zrobić? — Zażegnać zagrożenie usunięcia przedmiotu „muzyka” w szkole. Opracować rekomendacje, które pozwalają w szkołach ogólnokształcących uważać muzykę za przedmiot narodowy. Po drugie: w szkołach muzycznych wprowadzić naukę gry zespołowej na lekcjach. I po trzecie: wychowywać w dzieciach wiarę w siłę wiedzy. — Co ma Pan na myśli? — Dzieci przestają się uczyć, bo wierzą tylko w pieniądze rodziców, a nie w swoją wiedzę. Dzieci zwątpiły — mówią, że tylko pieniądze pozwalają obecnie zdobyć wyższe lub średnie wykształcenie specjalistyczne. A to jest śmierć dla nauki: zwątpienie. Trzeba wspierać utalentowanych, o takie dzieci trzeba dbać. Jest wiele wariantów. Ale jeszcze nikt tego nie zaczął. — Jak wygląda sprawa z Pana wydawnictwem? — A jak? Mam cel dać dzieciom tanią książkę. Bo współczesne wydawnictwa taniej książki uczniom nie dadzą. Wszyscy pracują, żeby mieć zysk. Moje wydawnictwo, jeśli w końcu powstanie, będzie pracować tylko w imię idei. — Myśli Pan, że organy kontrolne dadzą Panu spokojnie pracować? — Mam nadzieję. Są przecież przepisy, że pomoce dydaktyczne powinny być zwolnione z opodatkowania. To na początek. Póki ludzie są biedni. Choć ja sam nie będę podnosił cen. Książki to nie mój zawód, to moje hobby. A za hobby zdzierać z ludzi pieniądze nie wypada. — Jak Pan odważył się na tworzenie piosenek — i słów, i muzyki? — Nie jestem ani poetą, ani kompozytorem. Ale zobaczyłem, że dzieci nie mają piosenek. Więc wszystko po trochu pisałem... Do cudzych wierszy nie pisałem, bo jestem nieprofesjonalistą. Czy mam prawo pisać do słów innych, profesjonalnych ludzi?.. Kompozytorzy przestali pisać piosenki. Jest wiele estradowych. Ale one pisane są z zupełnie innym celem. — Jest Pan zadowolony z życia? — Tak. Bardzo. — Dlaczego? Z czego? — Nie jestem człowiekiem wiecowym. Ale muszę jakoś tak niby górnolotnie powiedzieć: jestem bardzo rad, że doczekałem się państwowości. Chcę pracować dla idei, robić wszystko, żeby Ukraina jako państwo się utrzymała. Lekkość, z jaką Ukraina stała się niepodległa, jest „zaprawiona” na pełnej poświęcenia walce poprzednich pokoleń. A teraz — jest dana przez Boga. A jeszcze jestem szczęśliwy, bo mam dobrą ideę. Ukrainę niemal całą obszedłem pieszo. Idea gry na sopiłce jest warta uwagi, ma dobre ziarno, które powinno wykiełkować dobrymi plonami. Potrzebne są trzy czynniki: 1) nauczyciel; 2) instrument; 3) książka. Nauczycieli gry na sopiłce starałem się wychować wielu. Seminaria z nauczycielami prowadziłem, oprócz lwowskiej, w charkowskiej, kijowskiej, zaporoskiej, czerkaskiej, mikołajowskiej i innych obwodach. A mój wybór wyjaśnić prosto: musisz być osobistym przykładem, bądź nim! — Dobrze, a jak wciela się Pana idea w życie na Ukrainie? Właściwie chciałem zapytać: czy nie opada Pan z sił, prowadząc tak szeroki zakres pracy? — Oprócz wydatków na swoją ideę, nie mam nic. Tata zawsze mi mówił: „Ty, synu, niczym się nie martw. Pracuj wytrwale. Wiedz: muzykom zapłaci Bóg w niebie”. Przypominam sobie jeszcze słowa Jana Złotoustego: „Kto modli się śpiewając, ten modli się podwójnie”. Dlatego często w życiu wyglądam na dziwaka. Nie mieszczę się w ramach. Ale mi od tego dobrze, radośnie na duszy. Jarosława Mazura wypytywał Bohdan ZAŁIZNIAK, m. Lwów

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

w chacie w środku Europy i hodują karpie, ale... dla zabawy: ...Na wysokiej żerdzi pomalowana kaczka niestrudzenie macha skrzydłami z aluminium i nie chce stąd odlatywać. Tak kończy się wiersz! «Pomalowana kaczka życia» — to życie bez dzieci. Oto taki sprawiedliwy, ale i straszny wniosek wyciąga poeta... W tomiku Petra Perebyjnosa «Kniaża Łuka» są trzy rozdziały: «Krzemień i krzesiwo», «Pszeniczny zegar», «Wiek nad wiekiem». Myślę, że wdzięczny czytelnik znajdzie w niej znacznie więcej powabów!.. Zapoznawajcie się, myślcie, czytajcie! ...A mistrz wieki czyta, Rozrabia farby żarem. On zna najwyższą tajemnicę, Uświęconą Bożym darem. Paruje ziemia rozmarzła, I w cieniu ram okiennych Dopisuje świeca pędzla Oświecone oblicze ikony. «Iskry chłodu» — to iskry śmierci na życie, a życie poety jest jego bronią. Tylko poeta mówi o tym obrazowo: po to jest poetą. I niezwykła, i trochę nietypowa jest językowo-stylistyczna budowa tego poematu. Autor jest oszczędny w słowie, oznacza to jeden «cień rzeczywistości», to inny, to samą rzeczywistość. Szeregi rzeczowników, czasowników, urwanych fraz mają swoją organiczność, znajdują wyraz w artystycznym zamyśle. Stop jest tutaj tak oryginalny, że nie zauważa się nawet formalistycznych poszukiwań. Ten poemat jest liryczno-epicki. Jeśli brać biblijną adekwatność, to jest to — poezja małych proroków, poezja pasterska. Jednocześnie ma ona swój muzyczny akompaniament, są w niej pewne oznaki fugi. Powiedzmy, «Fuga śmierci» austriackiego poety Paula Celana w tym kontekście — to struktura gęstsza i mająca więcej koncentrycznych kręgów wokół spojrzenia, skupionego na jednym pojęciu. W pole widzenia Mykoły Worobjowa trafia bardzo wiele różnych atrybutów z różnych sfer świadomości — od warstw mitologicznych, pojęć społecznych w rodzaju: centralny ogród zoologiczny centralna rabata centralna zagroda zarządu motylu w nocy podróżuj — aż po anielskie skrzydła za plecami dzieci. Jednym słowem, liryczno-epicka treść poematu jest decydująca, ale obecny jest w nim także muzyczny akompaniament, który narodził się, jakby sam z siebie. Dusza poety zareagowała na śmierć i rozpoczęły się jej tułaczki w swoim własnym jestestwie. Jak nie przykro, ale często z karbów życia rodzi się prawdziwa poezja. O twórczości Mykoły Worobjowa napisano już niemało przyzwoitych i wnikliwych artykułów. Jego nowa książka zasługuje na osobną, obszerną rozmowę. Możliwe, że nawet na dyskusję... Starałem się (na przykładzie jednego poematu) maksymalnie zbliżyć do mniej więcej poprawnego odczytania poezji Mykoły Worobjowa. Poza moją uwagą pozostało całych siedem rozdziałów. Myślę, że wdzięczni czytelnicy i krytycy dadzą należytą ocenę oryginalnemu, świeżemu słowu poety. Wasyl OSADCZYJ

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Rozważania nad serią „Współczesna literatura ukraińska” KNIAŻA ŁUKA

...Na Sicz Zaporoską nikt nie chciał go zabrać ze sobą z tego powodu, że wszystkim wydawał się zbyt słabowity, a może jeszcze zbyt młody. Pewnego razu uciekł i dotarł do najbliższego klasztoru, ale mnisi go nie przyjęli, więc pozostał dla niego tylko step, szeroki, falisty step... R. M. Rilke. Pieśń o Prawdzie. Wielu poetów dzisiaj zwraca swój wzrok w głąb historii, mnoży doświadczenie pokoleń przez własne, szuka korzeni swojego rodowodu... Myślę, że podobna wiedza nie zaszkodzi każdemu świadomemu człowiekowi — nadaje ona sens naszemu istnieniu w tym świecie: Perebyjnis. Krywonis. Imiona. Kozackie twarze. Basurmanom karę niósł zamach stali-błyskawicy. I leciały na przełaj sokolęta Krywonosa. Splatały się ścieżki, jak naczynia krwionośne. Hej, potomku! Pokłoń się cieniowi pradziada Maksyma. Rozcina nieboskłon błyskawica nieugasiona. „Nieugasiona błyskawica” rozcina niebiosa i tam, „gdzie Bóg z Dniestrem spaceruje”, i tam, gdzie „zamyśliła się góra, tajemnicza jak zakonnica”. Jednym słowem, rozcina ona niebiosa duszy poety. I we wszystkim poeta utrzymuje współbrzmiące z jego światopoglądem — ton i miarę, i „harmonia przedmiotów istotą przenika...”. Tak mówił w wierszu „Kołyska pieśni” polski poeta C. K. Norwid! * * * Nikogo. Niczego. Tylko chleb i woda. Proroka nowego dusza wypatruje. Wypływają oblicza. Szlochają mężowie I znaki wykrzyknika stoją, jak noże. Krzywymi ustami całują święte. A pamięć krzyżami w niebo rośnie. Płonie dwurogi skrawek kołacza. Do Boga drogę szuka dusza. Droga krótka. Niemieją wzgórza. Nie ma proroka, tylko miedziane czoła. CZÓŁNO „La rebelion las masas” („Bunt mas”) — tak nazywa się książka J. Ortegi y Gasseta. W tej książce autor, wśród innych problemów, rozważa problem dojścia do władzy człowieka masowego, którego, poza nauką, nic nie interesuje, który wobec pojęć prawdy, dobra, wolności, sprawiedliwości (oczywiście, że i literatury) jest zupełnie obojętny. Kolektywistyczną, masową świadomością (i nawet w sferze twórczości artystycznej) w pewnym stopniu przesiąknięta jest i atmosfera naszych czasów. Brak ideału, obojętność, nieumiejętność rozeznania się w tym, co prawdziwe, często pogarda dla rozumu, ironiczny stosunek do wybitnej osobowości twórcy — to tylko niektóre oznaki, które są charakterystyczne dla moralnego zdziczenia mas. Chciałoby się, aby nad powiedzianym zastanowił się każdy z nas. Na drodze do prawdy nie może być ani pierwszych, ani ostatnich, jak nie może być i duchowej wyższości. Duch musi być życiodajny. Garcia Lorca, Ishikawa Takuboku, wczesny Pawło Tyczyna, Wasyl Stefanyk, Wołodymyr Swidzynski, Wang Wei, Julio Cortázar, Ray Bradbury, Paul Éluard, Saint-Pol-Roux, Arthur Rimbaud, Li Bai, Du Fu, B.-I. Antonycz, Ernest Hemingway, obrazy postimpresjonistów, chińska filozofia, ukraiński folklor, przedrewolucyjna etnografia — to daleko niepełna lista imion, o których zdarzało mi się rozmawiać z poetą Mykołą Worobjowem, kiedy mowa była o tych czy innych filozoficznych i artystycznych problemach naszych czasów. Każdy z nas miał i swoje tajemnice, i ulubionych autorów, ale mieliśmy też żywe zainteresowanie nowymi wydaniami, periodykami, intelektualnym duchem czasu i przede wszystkim problemami życia. Czuję potrzebę, by o tym powiedzieć, po to, aby nie powstało wrażenie u niektórych krytyków i znawców literatury oraz sztuki, że poezja Mykoły Worobjowa to jakaś żywiołowa siła irracjonalisty, że nie istnieje w niej „świadomość społeczna”... Chcę podkreślić, że poezja Mykoły Worobjowa ma jednak swoje dość wyraźne oblicze społeczne, to ciągła walka ze świadomością utuczonych szczurów, dla których literatura była nie sprawą życia, a korytem. Chyba że wielką literą napisałbym słowa Chleb i Woda, a wers „stoją, jak noże” poprawiłbym na „krzywe, jak noże” (wzmocniłby się motyw — kołacz, księżyc, nóż — i uwypukliłby się motyw ogrodnika-boga). A wers „droga krótka” poprawiłbym na „ona nie krótka”. Lecz to moje widzenie... Jeśli zaś mówić o głównym, o istocie tworzenia, które odbywa się na naszych oczach, to z pewnością można powiedzieć, że poetycka paleta Petra Perebyjnisa jest bogata: „krzywymi ustami całują święte, a pamięć krzyżami w niebo rośnie...”. Powiedziałbym, że moralny rozrachunek ze stworzenia świata poeta przedstawił bardzo dokładnie. Ma on swój horyzont duszy i pojęcie o ludzkich ideałach. Petrowi Perebyjnisowi niekoniecznie trzeba przenikać w głębiny mitologii, jak to robi, powiedzmy, J. Marcinkevičius. (To w żadnym wypadku nie umniejsza i talentu tego ostatniego!) Po prostu — różne spojrzenia, różne możliwości, różne podejścia w rozwiązaniu tematu... Oto dla przykładu wiersz J. Marcinkevičiusa „Początek eposu”: Niespodziewanie słowo wypłynęło i utknęło łzą w gardle. Opłaczemy siebie, opłaczemy. Kamień. Na kamieniu ogień. Nad ogniem — jastrząb i gołąb. Wieczny ogień. Wieczni jastrząb i gołąb... (Przekład O. Mokrowolskiego) Tak litewski poeta (wykorzystując doświadczenie mitologii) tworzy swój epos. Petro Perebyjnis na pierwszy plan zamiast „jastrzębia i gołębia” stawia „Chleb i Wodę”. Jeśli mówić o tym, co znamienne w poezji Petra Perebyjnisa, to przede wszystkim chce się podkreślić prostotę i czystość mowy, wiosenną świeżość zmitologizowanego słowa. Chociaż do mitologii jego słowo nie ma bezpośredniego związku. Najprędzej jest ono wydobyte z tych głębokich komór pamięci, ze styczności z realno-wyobrażonym światem, który jest tą glebą, co żywi dzisiaj nasze uczucia. „Tutaj moje korzenie złotem kwitną, może te kamienie naprawdę są złote...”. Każdy wiersz Petra Perebyjnisa jest bogaty w świeże, niepowtarzalne metaforyczne słowo: Jego poezja — to walka o czystość ducha samego życia. Poezja Mykoły Worobjowa — to to, czego nie można zabrać człowiekowi, to — natura, to — życie, które, na szczęście, trwa... Kiedy czytam jego wiersze, to z jakiegoś powodu łapię się na myśli, że poeta chce powiedzieć: „Jestem człowiekiem, dzielę się z wami słowem, jak kawałkiem chleba. Ja też kocham życie, kocham naturę, sztukę (bo co mi pozostawało kochać?..)”. Nie wprost, ale bardzo wyraźnie brzmi w poezji Mykoły Worobjowa motyw goryczy życia, chociaż duch witalizmu jest w niej znacznie silniejszy. Ostatnio w jego poezji słychać i inne nuty, które utkane są z życiowego doświadczenia, rzadziej — z ironii, nawet ze świadomości marności naszych zmagań. Wiem jedno: czystość intencji poety jest niezaprzeczalna. ... Pozostaje i gest, pozostaje i przenikliwe zrozumienie okrucieństwa tego świata: czym jest życie w nim trzeba spać w uchylone drzwi spojrzałem: trup przy trupie leżą... Chodzi, oczywiście, o duchowo martwych ludzi, o mieszczaństwo, o te maski, za którymi chowają się syci i silni tego świata. W nowej książce Mykoły Worobjowa, która właśnie ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Ukraiński pisarz”, jest osiem rozdziałów: „On — posłaniec”, „Błękitny wosk”, „Stołowe srebro”, „Spotkanie ze światem”, „Miejsce snu, albo czółno...”, „Klatka — balkon — szron — sen”, „Mozaika wiatru”, „Góra i kwiat”... Jak pszczoła, która zbiera z kwiatów pyłek, tak dusza poety zbiera kolory, odcienie, półtony, krajobrazy, światło od zjawisk, rzeczy. Wydobywa z emocjonalnych głębi nektar dla naszych dusz. Słowo-ziarno, słowo-nasionko — główny symbol z jego poetyki, cud świata — główny motyw książki, rozumienie życia w całej jego pełni (dramatyczności i radości) — główna treść książki. Jesienią staje się jaśniej w świetle opadłych liści, kiedy zdaje się, że jesiony do nieba się wzniosły. W jego wierszach jest dużo nieba, ozonu, otwartych wykwintnych pejzaży i — zarazem — obecne jest dziwne ziemskie przyciąganie. Potrafi on widzieć przestrzeń — między niebem a ziemią. Ziemska wieczność jego poezji przyprószona jest ziarnistą solą kosmosu: Obraca się koło nocy w kosmicznym bąku. Jeszcze kręci się cierpliwa oś gwiazdy polarnej: trzask-trzask... Jaka bezgraniczna noc! Nie śpi się. Pod gwiazdą szkole śni się wrześniowa czystość. A niebieski rydwan na świt powraca. Tutaj czystość obrazu osiągana jest kosztem wiedzy o tych ciepłych, jasno oświetlonych miejscach w duszy każdego człowieka. W tym pejzażu jest coś z Antonycza... A jeszcze w wierszach Petra Perebyjnosa dość wyraźnie brzmi tęsknota (która przeradza się w miłość) za uczciwą pracą rolników. Można mówić także o motywie „czystych matczynych rąk”, o rozumieniu ideału w życiu... Leć, skowronku, ponad jawory w lato ciepłe, w niebo stepu. Spójrz, skowronku, z góry. Tam dzika róża dogasa. Na szczycie tego raju czas się nie śpieszy. Tam w niebieskim chłodku odpoczywa na pagórku matczyna dusza. Podobną motywność, umiejętność obrazowania czystości tej motywności, jej wzoru spotykamy chyba tylko w wierszach mołdawskiego poety Grigore Vieru. Demonstruje Petro Perebyjnis także swoje możliwości w wierszu wolnym. Wiersz „Europejska ballada” jest tego przekonującym świadectwem. Mowa w nim o nienaturalności ludzkiej egzystencji, o mimowolnym i strasznym mieszczaństwie. Krytyczne, powiedziałbym, nawet w czymś okrutne spojrzenie na takie życie ma poeta. Dwoje samotnych bezdzietnych ludzi żyje, „jak w raju”, Jeleń co widzi jak biała chmurka w jeziorze pływa — rogi rozłożyste w chmurce kąpie... Oczywiście, że tutaj chodzi o piękno i niepowtarzalność świata. Mykoła Worobjow to poeta, który zawsze pragnie przedstawić nie samo zjawisko, a istotę zjawiska. Pragnie pokazać nam świat takim, jakim on mu się otwiera w chwilach natchnienia. Za pomocą środków językowo-stylistycznych, wypracowanej przez wiele lat oryginalnej poetyki (włączając w to uczenie się od samego siebie) potrafi on przekazać naszej świadomości najsubtelniejsze poruszenia myśli i uczuć. Bardzo oryginalnie wpisał się w ogólne tło zbioru „Łódź” — ten dawny symbol, który w poezji M. Worobjowa nabiera niebłahego brzmienia. Tak jakby wielkie wahadło zakołysało się na Wieży Życia i zaczęło odliczać (czytaj — zabijać!) czas artystyczny, który został stworzony przez artystę do tego momentu. Tak, to była Wieża Życia, zbudowana z cennych paciorków. Z każdym zamachem wahadła spada paciorek i rozbija się na kawałki. Nie trzeba się bać, że to wahadło poruszyła śmierć. „Cień — rzeczywistość szaleńca” — oto klucz do tego poematu, który w swojej podstawie jest bardzo po ludzku dramatyczny. W istocie — to żegluga (jeśli nie w zaświaty) to po śmiertelnym morzu życia. Poemat kończy się pojednaniem poety ze światem: ...i porzuciłem miejsce snu swego i chłód uzbroił mnie i spotkałem dwoje dzieci co poprawiały skrzydła .......................................................... dzień się zaczynał i chłód sypał iskry na broń moją...

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

wyrzucono prawie wszystko, co dotyczyło historii Ukrainy okresu kozackiego, centralne ukraińskie czasopisma historyczne („Ukraiński czasopismo historyczne” oraz „Archiwa Ukrainy” zaczęły przypominać „Notatnik agitatora”), rozpoczęły się „czystki” także w zespołach twórczych. Nie ominęła ta „czara goryczy” również Instytutu Historii. 12 września 1972 roku zwolniono z niego O. M. Apanowycz, a także O. S. Kompan i J. I. Dzyrę — czołowych specjalistów wydziału feudalizmu. Formalnie zostali zwolnieni z powodu redukcji etatów, a faktycznie za dysydentyzm w nauce. W tym samym czasie zaczęto drukować artykuły pogromowe, a sam Szczerbycki przez dziesięć lat nie przestawał wzywać do walki z „idealizacją starożytności, książąt i hetmanów”. Pod nóż poszły książki pisarzy Romana Iwanyczuka („Malwy”), Iwana Biłyka („Miecz Areja”), szeregu historyków, w tym monografia O. Apanowycz „Siły zbrojne Ukrainy pierwszej połowy XVIII w.”, popularnonaukowa książka O. Kycenki „Chortyca w legendach i podaniach”... Z druku wycofano wszystkie artykuły Ołeny Mychajliwny, niektóre z nich zostały wydane pod cudzymi nazwiskami. Jej prac nie wolno było drukować, nawet nie zalecano powoływania się na nie. Był to ciężki cios dla Ołeny Mychajliwny. W końcu, po ośmiomiesięcznym bezrobociu, przyjęto ją do pracy w dziale rękopisów Centralnej Biblioteki Naukowej Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, przy czym postawiono ją w surowych warunkach stałej kontroli, kiedy rejestrowano każde jej wyjście na korytarz czy rozmowę telefoniczną. Jednak i w tych warunkach O. M. Apanowycz zdołała kontynuować pracę twórczą. Jej wysiłkiem wykonano wielką pracę nad opisem niezinwentaryzowanych dokumentów archiwalnych, wśród których były także materiały archiwalne wybitnych ukraińskich uczonych i działaczy społecznych — historyka sztuki O. P. Nowyckiego, archeologa i etnografa J. P. Nowyckiego, historyków A. I. Stepowycza, M. I. Liliejewa, matematyków H. F. Woronego i M. W. Ostrogradskiego, kijowskiego metropolity Platona; materiały archiwów rodzinnych i rodowych Bołsunowskich, Doroszenków, Zakomornych, Kapnistów, Żeżelskich, Laszkewyczów, Radywiłłów, Szoduarów, „rozsypki” dokumentów cerkiewnych metropolii kijowskiej itp. (O. M. Apanowycz. Indeks bibliograficzny (Na 75-lecie od dnia urodzin i 50-lecie działalności naukowej). — Kijów, 1995). Było to niełatwe zadanie, ponieważ trzeba było posiadać dobrą znajomość paleografii, języków obcych, ale zostało ono z honorem wykonane. To doświadczenie zostało wykorzystane przez O. M. Apanowycz przy pisaniu zbiorowej monografii z historii CBN, która ukazała się drukiem później (Kijów, 1979). Wtedy też badaczka, wbrew woli przełożonych, zwróciła się także do materiałów, tak czy inaczej związanych z historią kozaczyzny. Zgromadzono niemały materiał, dotyczący bibliologii, marginalistyki. Dość powiedzieć, że przestudiowała 8000 rękopisów i książek, notując ważne zapisy na ich marginesach. W rezultacie możliwe stało się stworzenie cyklu artykułów, wydanych poza granicami Ukrainy (tutaj nadal obowiązywały zakazy publikacji dorobku O. M. Apanowycz). O ich znaczeniu dobrze powiedziano w artykule S. Abrosimowej i H. Antonowej (Dniepropietrowsk). Według ich twierdzenia, to właśnie O. M. Apanowycz „stoi u źródeł dyscypliny naukowej na Ukrainie”, twórczo kontynuując tradycje zapoczątkowane przez A. Petruszewycza, I. Frankę i W. Adrianową-Peretc (Abrosimowa S., Antonowa H. Wkład O. M. Apanowycz w rozwój marginalistyki // Pod znakiem Clio. — s. 15). Praca w dziale rękopisów CBN zaowocowała stworzeniem przez O. M. Apanowycz także solidnej monografii „Rękopiśmienna księga świecka XVIII w. na Ukrainie. Zbiory historyczne”, która przez wszelkie przeszkody ukazała się światu z opóźnieniem (Kijów, 1983). Autor tych słów miał zaszczyt jako pierwszy przeczytać ją jeszcze w rękopisie i napisać na już wydrukowaną monografię rozbudowaną recenzję (Mycyk J. A. Nowe badanie ukraińskiego latopisopisarstwa XVII—XVIII w. // Historiograficzne i źródłoznawcze problemy ojczystej historiografii ruchu wyzwoleńczego i myśli społecznej Rosji i Ukrainy. Dniepropietrowsk: DGU, 1984). Nie powtarzając się, zaznaczę tylko główną zasługę O. M. Apanowycz. Ukraińskie latopisopisarstwo XVIII w. jest zbadane bardzo słabo. W szczególności poważną przeszkodą jest konieczność przeprowadzenia żmudnej pracy nad wykrywaniem, analizą, zestawianiem tekstów licznych odpisów i redakcji. Bez tego wnioski o pochodzeniu tekstu konkretnego zabytku, analiza stopnia wiarygodności tych ostatnich cierpiałyby na niedokładność i niekompletność. To właśnie O. M. Apanowycz odkryła wielką liczbę nowych zabytków lub ich odpisów i redakcji, imion ukraińskich działaczy kulturalnych (autorów, redaktorów, kopistów lato-)

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

W 80. rocznicę urodzin O. M. Apanowycz. Ciąg dalszy. Początek w nr 9 z 1999 roku

Już w 1951 roku O. M. Apanowycz owocnie pracuje w ekspedycji archeologicznej, która prowadziła wykopaliska na miejscach Siczy Zaporoskich w przededniu budowy Kachowskiej Elektrowni Wodnej. Ta osławiona elektrownia, która obecnie pracuje jedną godzinę na dobę, jest całkowicie nierentowna, jednak przez nią zostały zalane „zgniłym morzem” najlepsze ukraińskie czarnoziemy i łąki, ukryte pod wodami zostały i Sicz-matka, i Łuh-ojciec, których praktycznie nie da się już zbadać. O. M. Apanowycz była jedną z ostatnich historyczek, które zastały Wielki Łuh w jego pierwotnym pięknie, które zbadały miejsca Siczy Bazawłuckiej, Czortomłyckiej i Pidpilnenskiej. Sprawa w końcu nie tylko w ważnych eksponatach archeologicznych, badaniu toponimów i hydronimów, które zniknęły na zawsze, ale i w tym, że zostały odrodzone tradycje archeologicznego badania zabytków epoki kozackiej, zapoczątkowane przez D. Jawornyckiego. Po badaniach O. M. Apanowycz na ten kierunek naukowy zostało nałożone „tabu”. Dopiero w naszych czasach, w warunkach samodzielnego państwa ukraińskiego, zaczynają rozwijać się badania archeologiczne Siczy Zaporoskich (D. Tełehin, I. Pustowałow i inni), Czehrynia i Subotowa (W. Horiszny i inni). Wielka zasługa O. M. Apanowycz polega także na tym, że wraz z niektórymi innymi ukraińskimi historykami odrodziła tradycję badań historyczno-krajoznawczych. Jak wiadomo, w 1929 roku kierownictwo komunistyczne ZSRR zlikwidowało towarzystwa krajoznawcze, historyczne krajoznawstwo zaczęło być uważane za naukę szlachecką, a więc wrogą i niepotrzebną masom. I o ile w Rosji w czasach powojennych szybko się odradzało, to na Ukrainie wiązano je z historią kozactwa, przez co proces odrodzenia przebiegał niezwykle powoli. Korzystając z pozwolenia wierchuszki komunistycznej na aktywizację badań historii wojny wyzwoleńczej narodu ukraińskiego (wtedy musiano ją sztucznie ograniczać do lat 1648—1654, chociaż w rzeczywistości kończy się ona podpisaniem ugody hadziackiej w 1658 roku), O. M. Apanowycz wyszła daleko poza ramy zamierzeń oficjału. W 1954 roku wydała szereg prac naukowych i popularnonaukowych, wśród których wyróżniają się trzy broszury: „Miejsca historyczne wojny wyzwoleńczej narodu ukraińskiego 1649—1654”, „Sicz Zaporoska i jej postępowa rola w historii narodu ukraińskiego”, „Perejasław Chmielnicki i jego zabytki”. W tych książkach przytoczony jest ważny materiał faktyczny, m.in. na podstawie dokumentów archiwalnych; fakty były na nowo systematyzowane, proponowano nowe zrozumienie wydarzeń. O. M. Apanowycz zarówno wtedy, jak i później doskonale uświadamiała sobie rację dawnych Rzymian, którzy wyryli nieśmiertelne słowa: „Historia est magistra vitae” (historia jest nauczycielką życia), dlatego tak wielką wagę zawsze przywiązywała do popularyzacji osiągnięć naukowych, kształtowania świadomości historycznej i narodowej Ukraińców, myślenia państwowotwórczego. Oczywiście, istniejący wtedy system nie dawał możliwości prowadzenia normalnej pracy w tym kierunku, ale omijając system, Olenie Mychajłiwnie udało się wiele osiągnąć. Niemało ludzi dzięki jej artykułom i książkom zrobiło krok od niewolnictwa do wolności, stawało się patriotami Ukrainy. Równolegle do aktywnej teoretycznej pracy historyczno-krajoznawczej O. M. Apanowycz dużą uwagę poświęciła problemowi opisu i ochrony zabytków historycznych, zwłaszcza związanych z historią ukraińskiego kozactwa. Dotyczy to przede wszystkim legendarnej wyspy Chortyca. O. M. Apanowycz często pisała o sławnych wydarzeniach, które miały miejsce na tej wyspie i w jej okolicach, brała udział w opracowaniu projektu kompleksu historyczno-memorialnego kozactwa zaporoskiego na Chortycy, wspierała ważne inicjatywy znanego zaporoskiego krajoznawcy i działacza rangi państwowej, który niemało przysłużył się sprawie stworzenia rezerwatu Chortyca — M. Kycenki. Później, kiedy pod koniec lat 80. chciano zadać Chortycy niepowetowany cios, przeprowadzając przez nią trasę nowego mostu przez Dniepr, protest O. M. Apanowycz dotarł do serc Ukraińców i projekt barbarzyńskiego niszczenia wyspy został wstrzymany. Jednocześnie wsparła wtedy sprawę odrodzenia rezerwatu Chortyca w jego pierwotnym przeznaczeniu i muzeum na Chortycy znów stało się muzeum kozactwa zaporoskiego, a nie mitycznej „przyjaźni narodów”. Wielkie znaczenie do dziś ma sporządzony przez O. M. Apanowycz rejestr naukowy miejsc pamięci kozactwa zaporoskiego, wydrukowany przez nią w „Ukraińskim czasopiśmie historycznym” (1967, nr 7) oraz czasopiśmie „Ukraina” (1967, nr 5, 16, 42; 1968, nr 9, 39, 51). Zachowuje on swoje znaczenie do dziś, ponieważ przez minione ponad 30 lat nie wydrukowano doskonalszego rejestru. Nie można nie wspomnieć również o tym, że na początku lat 50. Ołena Mychajliwna kontynuowała aktywną publikację źródeł archiwalnych. Znajdowała się wśród osób opracowujących fundamentalny archeograficzny trzytomnik «Zjednoczenie Ukrainy z Rosją. Dokumenty i materiały w trzech tomach» (M., 1953 — 1954), który przy całej wymuszonej pompie i tendencyjnym doborze dokumentów do druku zawierał także szereg cennych źródeł, przede wszystkim uniwersały i listy Bohdana Chmielnickiego oraz jego współpracowników (Maksyma Krywonosa, Iwana Zołotarenki, Marcina Niebaby i innych). Przygotowywała także do druku kilka zbiorów dokumentów z epoki Hetmanatu. Rośnie autorytet naukowy badaczki. Zamawiano u niej artykuły do najbardziej solidnych ówczesnych wydawnictw encyklopedycznych: początkowo «URE», później «Radziecka Encyklopedia Historii Ukrainy», «Radziecka Encyklopedia Historyczna». Wiele w tych wydawnictwach encyklopedycznych się zestarzało, ale w wielu aspektach zachowały one swoje pozytywne znaczenie. To ostatnie dotyczy również artykułów O. M. Apanowycz, które są niemal pozbawione typowych dla tamtego czasu ideologicznych szablonów. Główne wysiłki jubilatki koncentrowały się jednak na badaniu historii kozaczyzny zaporoskiej. Na tym polu historii Ukrainy niewielu było chętnych do pracy (mamy na myśli historyków zawodowych, a nie amatorów). W istocie jedynym historykiem, poza O. M. Apanowycz, który zajmował się tą problematyką, był Wołodymyr Hołobucki. Oddając sprawiedliwość pozytywnym momentom dwóch monografii tego ostatniego — «Sicz Zaporoska» (K., 1957) oraz «Kozaczyzna czarnomorska» (K., 1961), należy zaznaczyć, że były one w wielu aspektach wtórne (w zasadzie wykorzystano materiał faktyczny zgromadzony przez A. Skałkowskiego, D. Jawornyckiego, I. Krypjakewycza i innych), a wyraźnie wulgarno-socjologiczne podejście było charakterystyczne dla oceny wielu złożonych zjawisk historii Ukrainy i Siczy Zaporoskiej. Nieprzypadkowo właśnie Hołobucki na łamach «Ukraińskiego Czasopisma Historycznego» poparł w istocie pogromowe tendencje szczerbyczyny (zob. jego artykuł: «Aktualne pytania historii Ukrainy epoki feudalizmu i zadania radzieckich historyków» — 1973, nr 9). Biorąc to pod uwagę, za kozaczoznawcę numer jeden w kontynentalnej Ukrainie, godną kontynuatorkę dzieła Dmytra Jawornyckiego, począwszy od lat 50., należy uznać właśnie O. M. Apanowycz. Szczególnie wyrazisty wyraz jej owocna praca w tym kierunku znalazła w dwóch monografiach: «Sicz Zaporoska w walce przeciwko agresji turecko-tatarskiej: lata 50.—70. XVIII w.» (K., 1961) oraz «Siły zbrojne Ukrainy pierwszej połowy XVIII w.» (K., 1969). Było to doprawdy nowe i znaczące słowo w kozaczoznawstwie! I nie chodzi tu tylko o potężną i doskonale przeanalizowaną bazę źródłową, która z kolei w znacznej mierze składała się ze źródeł archiwalnych. W tych książkach, zwłaszcza w drugiej, autorka uzasadniła konceptualną tezę o tym, że siły zbrojne Ukrainy, nawet w warunkach kolonialnego natarcia Imperium Rosyjskiego, które wykorzystywało kozaków do swoich zaborczych celów i jednocześnie stopniowo pozbawiało ich samodzielności, zachowywały poważny potencjał militarny, zapewniły w wielu aspektach zwycięstwa nad Imperium Osmańskim, a ostatecznie pozostały ważnym znakiem Ukraińskiego państwa kozackiego. Warto podkreślić, że Dmytro Jawornycki nie zdążył napisać 4. tomu swojej «Historii kozaczyzny zaporoskiej», i tutaj najbliższym poprzednikiem O. M. Apanowycz staje się A. Skałkowski, którego koncepcja w wielu aspektach odzwierciedlała myśl oficjału z jego lekceważącym stosunkiem do zaporożców i kozaków w ogóle. W tym względzie poglądy O. M. Apanowycz nie mają nic wspólnego z poglądami Skałkowskiego; ona na podstawie solidnego kręgu źródeł podkreśliła postępowe znaczenie historyczne ukraińskiej kozaczyzny. W ten sposób słuszność ludowego spojrzenia na kozaczyznę, wyrażonego w licznych dumach historycznych i pieśniach itp., znalazła nowe naukowe potwierdzenie. Książka «Siły zbrojne...», choć wydana w małym nakładzie (3000 egzemplarzy), zyskała wysoką ocenę naukowców. Jednocześnie wydawnictwo to było jedynym po długich latach solidnym i obiektywnym badaniem historii kozaczyzny zaporoskiej, czego ukraińska nauka historyczna nie znała od lat 20. Książka stała się bestsellerem, bez przesady przeczytali ją wszyscy świadomi Ukraińcy, uczyniła ona nazwisko O. M. Apanowycz znanym na całej Ukrainie. To już wtedy wywołało niezadowolenie władz, których ideologią był rosyjski wielkomocarstwowy szowinizm. Dwie monografie, wydane w ciągu ośmiu lat, stanowiły solidną podstawę do obrony pracy doktorskiej, jednak dla Ołeny Mychajliwny najważniejsze nie były stopnie naukowe, a nauka jako taka, dlatego kontynuowała ona aktywne opracowywanie tematyki kozackiej. Dużą uwagę poświęca badaniu historii wojskowej Ukrainy, sztuki wojennej kozaków i ich wodzów — hetmanów i atamanów koszowych. W tym ostatnim przypadku historia Ukrainy i kozaczyzny w szczególności ulegała personalizacji, rola jednostki w historii jawiła się w swoim prawdziwym majestacie, a nie w tym poniżeniu, które narzucały jeszcze «klasyki» marksizmu-leninizmu. Charakterystyczne dla tego okresu twórczości O. M. Apanowycz i tego kierunku działalności jest kilka artykułów poświęconych Bohdanowi Chmielnickiemu. O hetmanie Ukrainy pisano wiele i nawet bliscy koledzy Ołeny Mychajliwny (przede wszystkim Iwan Krypjakewycz i Fedir Szewczenko) stworzyli w okresie powojennym solidne badania jego życia i działalności politycznej. Jednak właśnie w artykułach O. M. Apanowycz po raz pierwszy podano analizę i charakterystykę sztuki dowodzenia Wielkiego Bohdana, który, według określenia badaczki, rozwinął główne kierunki strategii i taktyki Wojska Zaporoskiego. Oprócz tematyki wojennej O. M. Apanowycz zwracała się do badania także stosunków politycznych i międzynarodowych kozaczyzny, jej sytuacji społeczno-ekonomicznej. W czasie, gdy natarczywie propagowano tezę o rzekomo nieprzejednanej walce wewnętrznej starszyzny kozackiej i dołów, o rzekomo głębokim kryzysie wewnętrznym Siczy, wywołanym jej rzekomo archaicznym ustrojem, O. M. Apanowycz kładła nacisk na zewnętrzne przyczyny zniszczenia Siczy (kolonialne natarcie Imperium Rosyjskiego), na postępowość ustroju Siczy, który był doprawdy demokratyczny. Wytrwała i owocna praca O. M. Apanowycz przynosiła coraz większe rezultaty. Stopniowo wyrastał rdzeń ukraińskich historyków, którzy odradzali chwalebne tradycje klasycznej ukraińskiej historiografii, brutalnie przerwane w latach 30. Ważną rolę jako naukowiec i organizator odgrywał Fedir Pawłowycz Szewczenko, w rozkwicie sił twórczych byli M. Brajczewski, R. Daszkewycz, Ja. Dzyra, Ja. Isajewycz, O. Kompan i szereg innych. W tej plejadzie ukraińskich historyków zaszczytne miejsce należało także do O. M. Apanowycz. Na przełomie lat 60. i 70. jest ona uznanym autorytetem, z jej zdaniem liczą się w kręgach akademickich, na jej publikacje wychodzą pozytywne recenzje także za granicą, co w tamtym czasie było wielką rzadkością. Do Ołeny Mychajliwny ciągnęła młodzież, która szukała rad, konsultacji, która chciała zajmować się historią kozaczyzny, tworzyła filmy kinowe, płótna malarskie na tę tematykę. Do grona takich młodych należał także autor tych słów, wtedy jeszcze aspirant pierwszego roku nauki Uniwersytetu Państwowego w Dnieprze. Na początku lata 1972 roku w DDU miała odbyć się konferencja naukowa poświęcona 1000-leciu śmierci na porohach dnieprzańskich wielkiego księcia kijowskiego Światosława Igorewicza. Mieli na nią przybyć czołowi historycy ówczesnego ZSRR. Jednak zawiały już zimne wiatry, o czym mowa będzie niżej, i władza pozwoliła na przeprowadzenie tylko «Czytań Jawornyckich», choć i to była niezła idea. Przyjechało jednak o wiele mniej gości, ale wśród nich była także Ołena Mychajliwna. My, studenci i aspiranci wydziału historycznego DDU, już od pierwszego razu zapamiętaliśmy tę mądrą, przyjazną i sympatyczną kobietę, która nie tylko błyskotliwie wystąpiła, wykazując przy tym żelazną logikę i dowcip, ale także chętnie odpowiedziała na liczne pytania młodych naukowców. Mnie przedstawił Ołenie Mychajliwnie profesor M. P. Kowalski (kierownik naukowy), a ona dała wtedy mi pierwsze ważne rady dotyczące studiowania ukraińskich kronik. Wtedy też poznała O. M. Apanowycz przyszła profesor, doktor nauk historycznych Hanna Kyryliwna Szwydko; jej też przydały się dobre rady znanej badaczki... Rok 1972 przyniósł zmianę kierownictwa Komunistycznej Partii Ukrainy. Na miejsce bardziej lub mniej liberalnego w „kwestii ukraińskiej” Petra Szełesta Moskwa postawiła Wołodymyra Szczerbyckiego, który z woli Breżniewa i Susłowa gwałtownie zaostrzył politykę rusyfikacyjną na Ukrainie. Aparat ideologiczny KC KPU objął wtedy osławiony Małanczuk, którego nazywano nawet „Pol Potem”. Rozpoczął się prawdziwy pogrom. Jednym pociągnięciem pióra zlikwidowano siedem roczników historycznych, z planów wydawniczych

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

...ów), wśród których szczególne miejsce zajmują przedstawiciele inteligencji kozackiej. Został poważnie podważony kolejny kłamliwy mit (o dzikości i niekulturalności kozaków), wyraźnie wykazano miłość kozaków do książki, a także kontynuowanie przez nich, nawet w ciężkich warunkach likwidacji resztek Państwa Ukraińskiego, kulturalnych i oświatowych tradycji wcześniejszego etapu ukraińskiej historii. To właśnie O. M. Apanowycz wyciągnęła bardzo ważne wnioski dotyczące repertuaru i rozpowszechniania ukraińskiej książki rękopiśmiennej, opracowała szereg jej problemów teoretycznych. Dopiero teraz stało się możliwe przygotowanie akademickiego wydania kroniki H. Hrabianki «Краткого описання Малороссии» i innych (samych tylko nowych odpisów Hrabianki O. M. Apanowycz odnalazła ponad 30!), jednak, niestety, do dziś nie ma chętnych, by pójść dalej tą trudną, ciernistą i mało prestiżową w oczach zarówno ówczesnego, jak i współczesnego establishmentu NAN Ukrainy drogą. W murach wydziału rękopisów CNB O. M. Apanowycz znalazła kolejną złotą żyłę źródłową, gdy zajęła się badaniem osobistego archiwum Wołodymyra Wernadskiego — genialnego uczonego-przyrodnika. Już sam fakt, że Wernadski wywodził się z dawnego ukraińskiego rodu kozackiego, szczególnie zainteresował badaczkę, i nie przypadkowo temat «Wernadski i Ukraina» stał się przewodnim w jej twórczości w latach 80. XX wieku. Stworzyła ona gruntowną biografię uczonego, prześledziła jego rolę w tworzeniu WUAN (Wernadski był jej pierwszym prezesem), odnalazła i wydrukowała jego nieznane prace, przede wszystkim dziennik. Owocem twórczych poszukiwań była monografia O. M. Apanowycz (we współautorstwie) «Wernadski: życie i działalność na Ukrainie», która doczekała się dwóch wydań (1984 i 1988). Znamienne, że badaczka zajmowała się spuścizną twórczą Wernadskiego nie z dystansem; odczuła duchowe pokrewieństwo z tym wielkim Ukraińcem, którego nauka o materii żywej, biosferze i noosferze istotnie wpłynęła także na jej poglądy. Helena Michajłiwna również tutaj okazała się człowiekiem wysokiej kultury, elastycznego umysłu, zdolnym wykroczyć poza ramy jednej nauki, bez względu na to, jak szerokie by one były. Narodziła się nowa paradygmat jej badań, który wywołał nowy poziom naukowego uogólnienia procesów społecznych i przyrodniczych w opracowaniu problemów nauki historycznej. Tak więc w tezach referatu badaczki «Koncepcja noosfery a nauka historyczna» rozpatrywane są filozoficzne kwestie wzajemnych związków procesów przyrodniczych i społecznych. Ogólnie, postaci Wernadskiego i jego nauce poświęciła O. M. Apanowycz ponad 20 prac naukowych; nie rezygnuje z tej problematyki także dziś. Gdy stało się to możliwe, odbyła podróż do Paryża, gdzie odnalazła nieopublikowane prace i korespondencję Wernadskiego z francuskim akademikiem Leroy. Czy warto mówić, że dobra znajomość języka francuskiego, nabyta przez O. M. Apanowycz jeszcze w latach aspirantury, bardzo się jej przydała. O. M. Apanowycz zwraca uwagę na innych wybitnych ukraińskich uczonych, przede wszystkim na Serhija Podolińskiego, który pracował nad rozwiązaniem tych samych problemów co W. Wernadski. O. M. Apanowycz w swoich pracach sformułowała własną historiozoficzną koncepcję kozactwa, opierając się na ideach W. Wernadskiego i S. Podolińskiego (zwłaszcza na nauce tego ostatniego o agrokulturze). Według poglądów Apanowycz fenomenu ukraińskiego kozactwa nie należy określać w tradycyjnych kryteriach oceny. Nie należy rozpatrywać kozactwa wyłącznie jako siły militarnej, która chroniła naród ukraiński przed najeźdźcami. Konstruktywna, twórcza rola kozactwa w historii narodowej polega nie tylko na wielkiej sprawności wojskowej i skutecznej działalności wojennej, dzięki której zachowano jako wspólnotę etniczną naród ukraiński. Historyczna konstruktywna działalność ukraińskiego kozactwa przejawiła się w swoistej państwowej organizacji społeczeństwa: zaporoska demokratyczna republika chrześcijańska (od połowy XVI w.), Kozacka Państwo Ukraińskie (Hetmanszczyzna) z republikańskim ustrojem (1648 — koniec XVIII w.) oraz w organizacji i rozwoju wysokointensywnej agrokultury, zwłaszcza w tworzeniu progresywnej formy rolnictwa, zorientowanej na rynkowy typ stosunków, gdzie stosuje się wolną pracę na własnej ziemi. Zaporoscy kozacy pogłębili właściwą ukraińskiemu chłopstwu mentalność — harmonijność związków i wzajemnych relacji z przyrodą oraz spontaniczne doświadczenie ekologiczne. Uczona doszła do wniosku, że naród ukraiński dokonał znacznego postępu w kierunku perspektywy noosfery, lecz w latach kolonialnego panowania Imperium Rosyjskiego i ZSRR te dorobki zniszczono, a Ukrainę cofnięto o kilka stuleci. Te idee O. M. Apanowycz przedstawiła na I Republikańskiej naukowo-praktycznej konferencji «Problemy historii zaporoskiego kozactwa we współczesnej nauce historycznej i praktyce muzealnej» (Chortycja, styczeń 1990 r.), V Międzynarodowym francusko-ukraińskim kolokwium w Nowej Sorbonie (Paryż, 1991 r.), III Międzynarodowym Kongresie Ukrainistów (Charków, sierpień 1996 r.) i in. Charakterystyczne, że O. M. Apanowycz wysunęła nową koncepcję historii ukraińskiego kozactwa właśnie w okresie Ukraińskiego Odrodzenia Narodowego, które rozpoczęło się w drugiej połowie lat 80. i doprowadziło do odrodzenia niepodległego Państwa Ukraińskiego w 1991 roku. Do tego doniosłego wydarzenia w historii Ukrainy O. M. Apanowycz podeszła w pełni sił twórczych, dowodząc, że represje i prześladowania, które trwały wobec niej aż do końca lat 80., nie złamały, lecz tylko zahartowały jej ducha. Mało który historyk byłego ZSRR może pochwalić się tym, że jego prace naukowe wywoływały tak szeroki rezonans społeczny i tak odczuwalnie wpływały na świadomość narodu, jak dzieła O. M. Apanowycz. Charakterystyczny przykład stanowi kompleksowa ekspedycja «Zaporoska Sicz: zniszczone i ocalałe» (1989), na czele której stanęła O. M. Apanowycz. Grupa naukowców i dziennikarzy spłynęła Dnieprem, badając zarówno miejsca Siczy (wyspa Chortycja, Kamjanska), jak i te, które zostały zalane wodami Morza Kachowskiego, wraz z ich okolicami. Poza czysto naukowymi wynikami ekspedycja miała znaczny rezonans społeczny, zwróciła uwagę naszych współobywateli na to fenomenalne zjawisko w historii, jakim było kozactwo: na ochronę jego zabytków, badanie jego przeszłości. Ekspedycja wraz z publikacjami O. M. Apanowycz, które w wielkiej liczbie ukazują się na łamach gazet i czasopism, odegrała poważną rolę w przygotowaniu i obchodach 500-lecia kozactwa zaporoskiego (1989—1992), co z kolei miało nadzwyczaj wielkie znaczenie w mobilizacji narodu ukraińskiego i jego dalszej walce o własne niepodległe państwo. Począwszy od odrodzenia niepodległego państwa ukraińskiego, w życiu i twórczości O. M. Apanowycz następuje nowy okres. Uczona, mimo swojego poważnego wieku, otrzymuje jakby «drugi oddech», wreszcie może swobodnie przedstawiać swoje myśli i stanowiska, docierać z nimi do świadomości szerokiej masy czytelniczej. W latach 1991–1994 jedna po drugiej ukazują się trzy książki O. M. Apanowycz: «Opowieści o zaporoskich kozakach» (Kijów, 1991), «Hetmani Ukrainy i koszowi atamani Siczy Zaporoskiej» (Kijów, 1993), «Ukraińsko-rosyjski traktat 1654 r. Mity i rzeczywistość» (Kijów, 1994). Tu na szerokim materiale rozwijała się koncepcja O. M. Apanowycz, o której wspomniano wyżej, ujawniano ogromne zasługi kozactwa w narodowowyzwoleńczej walce narodu ukraińskiego XV–XVIII w., rolę wybitnych wodzów Ukraińskiego Państwa Kozackiego, w tym również tych, którzy byli przemilczani lub szkalowani w imperialnej nauce historycznej (I. Wyhowski, I. Mazepa, P. Orlik). Bardzo aktualna i cenna była książka O. M. Apanowycz, poświęcona traktatowi z 1654 roku. Właśnie dziś, gdy stosunki ukraińsko-rosyjskie są dalekie od bezchmurnych, gdy odżywają fałszerskie stereotypy o „wiecznej przyjaźni”, ogólnoukraińskiej przysiędze z 1654 roku itd. O. M. Apanowycz wnikliwie przeanalizowała okoliczności historyczne, w których zawierano traktat, warunki porozumienia między Państwem Ukraińskim a Państwem Rosyjskim, ich realizację i in., obiektywnie, bez ideologizacji, właściwej wcześniejszym pismom radzieckich historyków, określiła charakter porozumienia między Ukrainą a Rosją, miejsce i znaczenie tego ostatniego w historii obu krajów. Naukowa działalność O. M. Apanowycz, która w 1991 roku uczyniła ją także członkiem Związku Pisarzy Ukrainy, wreszcie doczekała się oficjalnego uznania. W 1994 r. została laureatką Nagrody im. Szewczenki — najbardziej zaszczytnego wyróżnienia dla działaczy nauki i kultury Ukrainy, a w 1995 roku przyznano jej także nagrodę im. Antonowyczów (USA). Niemal równocześnie O. M. Apanowycz przywrócono do pracy w Instytucie Historii NAN Ukrainy, co było moralną satysfakcją dla uczonej, świadectwem nieuchronnego zwycięstwa Prawdy nad złem. Z okazji jej 75-lecia (1994) ukazały się pierwsze zbiorowe księgi, wydane na cześć „matki kozaczyzny”. Ta piękna tradycja akademicka istniała już w czasach przedrewolucyjnych (zbiory prac naukowych na cześć W. B. Antonowycza); w latach 20. takiego zaszczytu dostąpili M. S. Hruszewski, D. I. Bahalij, potem tradycję stłumiono. Charakterystyczne, że to właśnie ku czci Eleny Michajłiwny ukazały się wydania jubileuszowe (Pod znakiem Klio. Na cześć Eleny Apanowycz. Zbiór artykułów. — Dniepr, 1995; Historia średniowiecznej Ukrainy: epoka kozacka. — Kijów, 1995. — T. 1–2), tradycja szybko odrodziła się i już mamy, na przykład, znakomite zbiory materiałów naukowych na cześć Jarosława Daszkiewicza, Jarosława Isajewycza, Lubomyra Wynara, Mykoły Kowalskiego... W ciągu lat 90. nie ustaje strumień popularnonaukowych publikacji O. M. Apanowycz, jej artykuły zdobią tak poważne czasopisma, jak: «Witczyzna», «Ukraina», «Ukraińska kultura», «Człowiek i świat», «Muzyka», «Żowtień» (obecnie — «Dzwin»), «Wsesswit», «Nieopalima kupyna», «Knyżnyk» i in., gazety, wśród których przede wszystkim «Ukraińskie słowo», «Literacka Ukraina», «Gazeta Ukraińska», «Wiejski czas», «Młodzież Ukrainy», «Głos Ukrainy» i in. Pełniła funkcję konsultantki naukowej i współautorki przy przygotowaniu scenariuszy serii popularnonaukowych filmów o historii kozactwa: «Nie przepadła ich chwała», «Homoniła Ukraina», «Kozak Mamaj», «Chwała i bieda Ukrainy», «Anatema», «Ród Rozumowskich», «Ostatni hetman», «Rajskie wyspy Sahajdacznego», «Kozackie mogiły» itd., a także dwóch pełnometrażowych filmów «Jeszcze jest czas» i «Czarna dolina». Napisała również scenariusz spektaklu teatralnego «Hetmani — budowniczowie kultury ukraińskiej: Petro Konaszewicz-Sahajdaczny i Iwan Mazepa» (Kijów, 1993). Jej cenne rady i dobre słowo zawsze cenili tak wybitne osobistości życia naukowego i kulturalnego Ukrainy, jak Oleś Honczar, Iwan Senczenko, Olena Kompan, Lina Kostenko, Wiaczesław Brjuchowecki, Iwan Bylyk, Jarosław Dzyra, Natalia Zabiła, Iwan Drach, Jarosław Isajewycz, Mykoła Ko- ...walski, Iwan Butycz, Hryhorij Kocziur, Walerij Szewczuk i wielu innych. Szczególnie cenne są jej rady dla młodych naukowców. Napięta praca umysłowa, stresy, którymi tak obfituje nasza rzeczywistość, spotęgowane wiekiem, osłabiły zdrowie uczonej. W 1997 roku przeszła zawał mięśnia sercowego, ale kolejny rok upłynął pod znakiem stopniowego powrotu do zdrowia. Siła woli, niezłomny charakter „kozackiej matki” i tym razem pokonały próbę. Choć dzień pracy uczonej musiał zostać ograniczony, a wyjścia poza mieszkanie zredukowane do minimum, ona raz po raz podejmuje ciężką pracę i krok po kroku posuwa się dalej ternistą drogą nauki. Wsparła ją także troska kierownictwa Ukraińskiego Państwa. Dekretem Prezydenta Ukrainy L. D. Kuczmy O. M. Apanowycz, obok wielu innych wybitnych ukraińskich naukowców, otrzymała specjalną pomoc. Miało to istotne znaczenie i pozwoliło znów pracować, na ile pozwalają siły. Ponieważ w 1995 roku w Ukrainie uroczyście obchodzono 400-lecie urodzin Bohdana Chmielnickiego, a w 1998 roku – 350-lecie początku Narodowo-wyzwoleńczej wojny narodu ukraińskiego w latach 1648–1658, uczona odpowiedziała na te wybitne wydarzenia wielkim cyklem prac, poświęconych Wielkiemu Bohdanowi, odsłonięciu jego działalności państwotwórczej oraz sztuki wojennej hetmana. Równocześnie zwróciła się ona także ku postaci najwybitniejszego współpracownika Bohdana Chmielnickiego, którym był Iwan Wyhowski. Działalność tego ostatniego zbadana jest w znacznie mniejszym stopniu niż działalność jego poprzednika. Dlatego O. M. Apanowycz poświęciła uwagę szczegółowemu przedstawieniu przebiegu bitwy pod Konotopem w 1659 roku, o której do niedawna nie wolno było nawet wspominać, ponieważ w niej ukraińskie wojska doszczętnie rozgromiły wojska Państwa Moskiewskiego. W 345. rocznicę założenia Siczy Czortomlickiej O. M. Apanowycz wydała pierwsze specjalne opracowanie, poświęcone historii tej Siczy Zaporoskiej (Czortomlicka Sicz. – K., 1997). Historia tej Siczy rozgrywa się na tle tragicznego, lecz zarazem heroicznego okresu dziejów Ukrainy – Ruiny życia państwowego i gospodarczego, politycznego nieładu, wywołanego zarówno wrogą agresją, jak i wewnętrznymi waśniami. Szczególnie interesująco w książce prezentują się historyczne portrety koszowych atamanów Iwana Sirki i Kosty Hordijenki, hetmana Pyłypa Orlika i in. Uczona rozwija swoje poglądy także na temat demokratycznego ustroju państwowego Siczy Zaporoskiej; została przez nią na nowo szczegółowo przeanalizowana Konstytucja Pyłypa Orlika. O. M. Apanowycz podkreśliła, że ta Konstytucja i pokrewne jej dokumenty przenika duch republikański, demokratyczne zasady przedstawicielskiego ustroju parlamentarnego, postępowy historyczny kierunek rozwoju reform państwowych, określenie narodowo-państwowej suwerenności Ukrainy, która nie straciła swojej aktualności także dziś (Apanowycz O. M. Konstytucja Pyłypa Orlika // Chronika-2000. – K.). Charakterystyczne było również to, że twórcy Konstytucji troszczyli się o Cerkiew Prawosławną, o interesy i socjalną ochronę niższych warstw narodu ukraińskiego, o wsparcie małego biznesu, jeśli użyć współczesnej terminologii. Bardzo cenna jest myśl uczonej, że w tworzeniu Konstytucji brał udział także koszowy ataman Kost Hordijenko. Znamienne, że O. M. Apanowycz sięga po dla państw postradzieckich nową naukę – politologię. I choć (co jest zrozumiałe) w tej dziedzinie ton nadają dość młodzi uczeni, twórczość naukowa O. M. Apanowycz znajduje swoje miejsce na łamach poważnych wydawnictw, takich jak „Polityka i czas”. W tym przypadku O. M. Apanowycz reprezentuje tę rzadką kategorię politologów, którzy, doskonale władając materiałem dalekich epok, odnajdują tam ważne paralele i związki z teraźniejszością, rozpatrują zjawiska historyczne w szerokiej skali, a to daje możliwość dokładniejszego i lepszego zrozumienia istoty naszej współczesności. Dla tego okresu twórczości O. M. Apanowycz charakterystyczny jest rozwój tradycyjnych dla niej problemów oraz zapoczątkowanie nowych. Właśnie przy opracowywaniu tradycyjnych problemów nie zatrzymuje się ona na osiągniętym, wzbogaca historiografię dziejów Ukrainy doby kozackiej swoimi myślami i spostrzeżeniami. Tak więc O. M. Apanowycz jest właśnie jedną z autorek przedmowy do wspaniałego i długo oczekiwanego wydawnictwa archeograficznego dokumentów Koszu Nowej Siczy Zaporoskiej. Ta publikacja nie mogła zostać zrealizowana wcześniej z powodu zakazów komunistycznej władzy, ponieważ źródła wymownie świadczyły o konstruktywnej roli zaporożców jako cywilizatorów Ukrainy Południowej, dzięki którym przede wszystkim ten region został zagospodarowany i zasiedlony. O. M. Apanowycz dobrze zna materiały zespołu 229 Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy w Kijowie, gdzie przechowywane są szczątki archiwum siczowego; wielokrotnie je wykorzystywała, a obecnie bezpośrednio uczestniczy w publikacji tego unikalnego zbioru. Rozwija ona swoje myśli dotyczące historycznej roli kozactwa w świetle idei Wernadskiego i Podolińskiego, napisała szereg ważnych artykułów do wydawnictw encyklopedycznych przygotowywanych obecnie („Encyklopedia historii Ukrainy”, „Encyklopedia Akademii Kijowsko-Mohylańskiej” itd.), a także kończy „Encyklopedię kozactwa”, której analogii w historiografii dotąd nie było. Wielu znanych historyków-kolegów O. M. Apanowycz nie żyje już, przygotowywane są zbiory ku ich czci. Do O. M. Apanowycz zwraca się, aby utrwalić żywą opowieść o minionych czasach, które szybko odchodzą od nas. Tak powstały jej wspomnienia o Iwanie Kryp’jakewyczu – uczniu Hruszewskiego. Z niewielkiej notatki-wspomnienia wyrosła obszerna opowieść o F. P. Szewczence, który tak wiele zrobił dla rozwoju ukraińskiej nauki historycznej i o którym wdzięczne wspomnienie żyje w duszy praktycznie każdego ukraińskiego historyka, badającego dzieje Ukrainy doby feudalizmu. Obecnie ta opowieść w postaci odrębnej książki przygotowywana jest do druku w Instytucie Archeografii i Źródłoznawstwa Ukrainy im. M. Hruszewskiego NAN Ukrainy. Wreszcie Helena Michajłówna sięgnęła po pióro, aby przekazać nowym pokoleniom historię swojego życia, swojej drogi w nauce, podzielić się wspomnieniami o tych, którzy działali i tworzyli obok niej. W tej urodzajnej jesieni swojego życia Helena Michajłówna nie zapomina także o młodszych naukowcach, analizuje ich twórczość, dyskutuje z nimi, wspiera ich słowem i czynem, poleca ich redaktorom różnych wydawnictw, którzy zawsze wsłuchują się w autorytatywne zdanie znanej uczonej. Z powodu stanu zdrowia rzadko opuszcza ona ściany swojego skromnego jednopokojowego mieszkania, lecz w nich nadal rodzą się referaty na konferencje, artykuły i książki; przychodzą tu dziennikarze, aby przeprowadzić kolejny wywiad; nie milknie telefon, ponieważ z całej Ukrainy do „kozackiej matki” dzwonią uczeni, pisarze, regionaliści, wszyscy, którzy chcą głębiej poznać historię Ukrainy... Swoje 80-lecie Helena Michajłówna Apanowycz wita na progu trzeciego tysiąclecia. Jesteśmy przekonani, że jej dorobek naukowy, kulturalny i społeczny z wdzięcznością przyjmą nowe pokolenia Ukraińców, a jednocześnie życzymy, aby został on pomnożony przez jubilatkę także w następnym tysiącleciu. Zdrowia i pomyślności Pani, droga Heleno Michajłówno! Na wiele lat! o. Jurij MYCYK, doktor nauk historycznych, profesor

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

SKĄD NASZE IMIONA?

Każdy naród ma imiona rodzime, tradycyjne i obce. Dobrze, gdy ich liczba jest zrównoważona, a niepokojąco, gdy obcych staje się tak wiele, że wypierają one własne, swojskie. Choć oczywiście niektóre imiona tak bardzo przyjmują się w innym narodzie, że z czasem zapomina się o ich pochodzeniu. Przy tym zarówno wymowa, jak i odmiana zapożyczonych imion dostosowuje się do wymowy i odmiany słów języka, do którego trafiły. Tak więc zwyczajnymi dla nas stały się imiona pochodzenia starohebrajskiego Maria, Iwan, greckiego — Iryna (a także Jaryna), Wasyl, łacińskiego — Maryna, Wałerij, egipskiego — Taisija, perskiego — Darija, indyjskiego — Nil, gruzińskiego — Nina, gockiego — Ałła. Trafiły one do nas po przyjęciu chrześcijaństwa, kiedy imiona zaczęto nadawać według kalendarzowych świętych. Przypomnijmy: święci to specjalna księga, w której podano w porządku kalendarzowym listy świętych i święta kościelne. Dziecko nazwane według świętych trafia pod opiekę tego świętego, którego imieniem ochrzcił je ksiądz, czyli u noworodka pojawia się anioł stróż. Stopniowo zapominane są nie tylko źródła zapożyczenia imion, ale i ich pierwotne znaczenie. Na przykład tylko czytając Stary Testament (pierwszą część Biblii) można dowiedzieć się, że w języku starohebrajskim (hebrajskim) Noe oznacza pocieszenie, Juda — chwalić Boga, Samson — słoneczko, Jezus — zbawiciel. W Nowym Testamencie (drugiej części Biblii) spotykamy imiona znaczące w języku greckim: Chrystus — pomazaniec (w hebrajskim — Mesjasz), Piotr — skała itd. Niektóre imiona znane są w tłumaczeniu. Na przykład Wira, Nadija, Lubow. Początkowo zostały one przetłumaczone na starosłowiański z greckiego kalendarza kościelnego, a dopiero później te pełnoznaczne słowa rozpowszechniły się w roli imion także w języku ukraińskim. Zapewne zauważyliście, że dość często dzieci lub nawet dorosłych ludzi w kręgu rodziny, przyjaciół nazywa się skróconymi wariantami imion. Nierzadko mają one charakter pieszczotliwy. W języku ukraińskim prawie do każdego imienia istnieje wiele pieszczotliwych, melodyjnych wariantów. Na przykład na Dmytra (w języku greckim oznaczało ono poświęcony bogini płodności i rolnictwa Demeter) mówi się Dmytryk, Dmytruś, Dmytryczok, Dmytrunio, Dmytroczko, Dmytrunko. Ołeksandr (po grecku mężny, obrońca) dla kochających rodziców brzmi jak Ołesyk, Łesyk, Ołełko, Łel. Kateryna (pochodzi również od greckiego czystość) — łagodnie Katrusia, Katrunia, Katronka, Katreczka, Katerynonka. Czy imiona tłumaczy się z jednego języka na drugi? W zdecydowanej większości — nie, nie tłumaczy się, a jedynie zestawia. Porównajmy: ukraińskie Ołena — polskie Helena — rosyjskie Jelena; ukraińskie Mychajło — żydowskie Mosze; ukraińskie Iwan — polskie, czeskie Jan; ukraińskie Hanna — rosyjskie Anna. Istnieje też ukraińskie imię Anna. Zdrobniale od niego Anyczka, Ancia, a od Hanna tworzone są słowa Hannusia, Hannoczka, Hannonka, Hannula, Hannulka, Hannuleczka, Hannuseczka, Hannuska. Oto ile ich jest! Dotąd mówiliśmy z wami o imionach, które przybyły na Ukrainę wraz z przyjęciem chrześcijaństwa. Wiele z tych imion przyjęło się u nas na tyle, że są teraz postrzegane jako ukraińskie. A ciekawe, czy mieliśmy kiedyś swoje, niezapożyczone imiona ludzi? Tak, bez wątpienia. I tak samo, jak u innych narodów, coś one oznaczały. Nasi przodkowie lubili nazywać dzieci imionami zwierząt, ptaków, ryb, owadów, roślin, nazwami przedmiotów codziennego użytku, produktami spożywczymi, takimi jak: Wowk (Wilk), Berkut, Łebid (Łabędź), Som, Komar, Dub (Dąb), Kałyna, Borszcz, Kołob. Nazywano według cech zewnętrznych, według osobliwości zachowania, cech charakteru: Rudak (rudy), Mał, Mowczan, Weselyk, Dobryło, Chrabr. W imieniu mogło przejawiać się nastawienie rodziców do pojawienia się dziecka: Bażen (pożądany), Neżdan (niespodziewany). Bardzo ładne, przyjemne pod względem znaczenia i brzmienia były imiona dziewcząt: Łada, Lubawa, Hołuba, Myława. A jeszcze nazywano według czasu narodzin: Wesna (Wiosna), Pidosin, Subota (Sobota), Nedila (Niedziela), albo po prostu — według kolejności narodzin: Perwusza, Wtorak, Tretiak, Czetwertak, Piatnusza, Szestak, Semyk, Osmuch, Dewiatko. Swoją drogą, liczba dziewięć uważana była za świętą w czasach przedchrześcijańskich, wiązano ją z bogiem błyskawicy, grzmotu, deszczu Perunem. Uważano, że jeździ on po niebie rydwanem zaprzężonym w dziewięć koni. Rodzina, w której urodziło się dziewięcioro dzieci, rzekomo znajdowała się pod szczególną opieką Peruna. Były też takie imiona, którymi rodzice mieli nadzieję uchronić swoje dziecko przed złymi siłami. Oto one: Kryw, Nekras, Ołuch, Hrydynia (ohydztwo), a nawet Durak. Imiona te nadawano równolegle z prawdziwymi, ładnymi. Nieznajomym ludziom lub takim, którym nie ufano, podawano tylko drugie, nieatrakcyjne imię, aby dziecko ich nie zainteresowało. No a Koszczij? Czy to tylko imię postaci bajkowej? Okazuje się, że nie. To połowieckie imię. Pamiętacie z historii: Połowcy — koczownicze plemiona, które żyły w stepach na południe od Księstwa Kijowskiego. Otóż w języku połowieckim Koszczij oznaczał „sługa w taborze”. A w języku staroukraińskim — to już tylko imię. U kijowskich książąt początkowo dominowały imiona pochodzenia skandynawskiego, przystosowane do języka staroukraińskiego: Ołeh (od Helg — święty), Ołha (Helga — święta), Ihor (od Ingwa: Ing — młody, war — wojsko). Ołha pierwsza złamała tradycję nazywania książąt, gdyż nazwała swojego syna Swiatosław. Imię to utworzono z dosłownego tłumaczenia na język staroukraiński dwóch wareskich (skandynawskich) imion Ołeh i Ruryk. Właśnie za lekką ręką księżnej Ołhy poszła tradycja nazywania spadkobierców rodu książęcego złożonymi ukraińskimi imionami. Drugą częścią takich imion mogły być słowa -sław, -myr, -wołod, -połk: Jarosław, Wsewosław, Radysław, Ostromyr, Wołodymyr, Żytomyr, Wsewołod, Swiatopołk, Jaropołk. Imiona księżniczek: Predysława, Swiatosława, Horysława. Takie imiona polubiły też inne narody słowiańskie. Wraz z przyjęciem wiary chrześcijańskiej rozpowszechniła się tradycja nadawania dwóch imion: jednego ze świętych, a drugiego — pogańskiego. Jak już wiemy, podwójne imiona nie były dziwowiskiem dla naszych przodków. Tradycja podwójnych imion żyła na Ukrainie długo. Przypomnijmy: hetman Chmielnicki nazywał się Zinowij Bohdan. A poeta lat 20. XX wieku Antonycz miał imię Bohdan-Ihor. Rzadko i teraz rodzice zwracają się do tej tradycji. Pojawiły się małe Anny-Marii, Ihory-Wasyle itd. Powiedzmy kilka słów o modzie na imiona. Jest ona dość zmienna i wrażliwa na zmiany w życiu. Jeszcze teraz u ludzi starszego pokolenia zdarzają się takie imiona, jak Barykada, Muza, Atom, Hel. W znaczeniu imion słowa te jednak się nie przyjęły. Jeszcze do połowy XX wieku zwyczajnymi były imiona Jiwha, Horpyna, Motria, Jakym, Ławrin, Pyłyp. Teraz takich imion ukraińskim dzieciom się nie nadaje. Tak jak nie nadaje się rosyjskim dzieciom imion Chawronia, Akułyna, Akakij, Kałistrat. Jakieś 20—30 lat temu niemodne były imiona Nastia, Denys, rosyjskie warianty imion pochodzenia greckiego Fiłipp, Nikita, Kiriłł, łagodne formy rosyjskich imion Wania, Dasza, Masza. Stopniowo moda do nich znów stała się przychylna. W poszczególnych przypadkach można wyjaśnić kaprysy mody. Tak, do popularności imienia Denys przyczyniły się wspaniałe opowiadania o małym Denysiku rosyjskiego pisarza Wiktora Dragunskiego. Imieniu Kristina wiele waszych rówieśniczek zawdzięcza popularnej rosyjskiej piosenkarce. Jednak nie zaszkodzi wiedzieć, że Ukraińcy mają od dawna swój odpowiednik tego imienia pochodzenia greckiego: Chrystyna, łagodnie Chrystynka, Chrystunia, Chrysteczka, Chrystynonka (wariant Chrystia teraz nie jest używany). Można usłyszeć żeńskie imię Nikol. Ukraiński wariant — Mykołaja. Swoją drogą, pary męskich i żeńskich imion funkcjonowały od dawna, takie jak: Iwan — Iwanna, Wałentyn — Wałentyna, Jewhen (Jewhenij) — Jewhenija, Mychajło — Mychajłyna, Myrosław — Myrosława itd. Stronę przygotowała kandydat nauk filologicznych Natalia DZIUBYSZYNA-MELNYK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

JAK SIĘ WITAĆ?

Młodzi przyjaciele „Słowa Proświty”! Od dzisiejszego numeru naszej gazety specjalnie dla was rozpoczynamy lekcje języka ukraińskiego. Na tych lekcjach nie będziecie odpowiadać, ale mamy nadzieję, że będziecie myśleć, a swoimi przemyśleniami podzielicie się z rówieśnikami. Na tych lekcjach oczywiście będą zadania domowe, ale wcale nie trzeba ich wykonywać, tylko w tym przypadku — jeśli was zainteresują i sami zechcecie zwrócić się do redakcji ze swoimi pytaniami. Mówią: „Jak ty witasz, tak i ciebie będą witać”. Swoim powitaniem podczas spotkania ludzie życzą sobie nawzajem nie tylko dobrego dnia, rana czy wieczoru, ale także zdrowia, dobra. Niezależnie od nastroju — pogodnego czy smutnego, a tym bardziej — niezależnie od dobrej czy niesprzyjającej pogody, spotykając znajomych, witać się trzeba obowiązkowo. Każdy posługuje się wygodnymi dla siebie formami powitania. Jednak, kiedy słyszymy od nastolatków: cześć, salut, chce się przypomnieć także o powszechnie używanych w Ukrainie formach powitania. Wita się przeważnie słowami: dzień dobry (dosł. dobrego rana), dzień dobry (dobrego dnia), dobry wieczór, witajcie, a do bliskich znajomych zwracają się jeszcze po imieniu i imieniu ojca, przyjaźnie się uśmiechając: Witam Pana, Mykoło Pawłowiczu!, Dobrego zdrowia, Halino Dmytriwno! Istnieje wiele formuł etykietalnych, które swoją pierwotną semantyką wyrażają życzliwość: bądźcie szczęśliwi; Boże, pomóż; daj, Boże, szczęścia itp. Swoje powitanie mężczyzna może opatrzyć lekkim ukłonem, kobieta — płynnym skłonieniem głowy, a młodzież powinna nieco niżej kłaniać się starszym. Witając się nawet z rówieśnikami, starajcie się unikać poufałości, żargonowych i wulgarnych słów. Nie należy zbyt hałaśliwie okazywać swoich uczuć, ale nieładnie jest też witać się od niechcenia. Nie na darmo przecież mówią: „Jakie »pomagaj-Bóg«, takie i »dobrego zdrowia«”. Na wsi istnieje dobra tradycja witania się z ludźmi niezależnie od bliskości znajomości, czego nie można powiedzieć o mieście. Czasami zdarza się być świadkiem nieprzyjemnej sytuacji: nastolatek, wchodząc do windy, nie wita się z sąsiadami. Takim chce się poradzić: spróbujcie spojrzeć w oczy sąsiadom i szczerze się przy tym uśmiechnijcie, wypowiedzcie przyjaźnie czarodziejskie słowo: „Dzień dobry!” — i wspaniały nastrój zarówno sąsiadowi, jak i wam jest zapewniony na cały dzień. Według współczesnej etykiety, pierwszy wita się młodszy ze starszym, uczeń z nauczycielem, dziecko z dorosłym. A jak zachowywać się w tym przypadku z rówieśnikami? Kto ma witać się pierwszy: lider z outsiderem, królowa piękności z szarą myszką, sportowiec-uczeń z dwójami z cherlawym prymusem czy odwrotnie? Jak podpowiada zdrowy rozsądek, pierwszy wita się zawsze ten, kto jest bardziej uprzejmy i wychowany! Przestrzegając etykiety, którą wypracował naród ukraiński, przede wszystkim zaświadczamy o swoim wychowaniu, szacunku i uważności wobec rozmówcy, życzliwości, przyjaźni, sympatii, dobroduszności, delikatności, czyli cechach od dawna właściwych naszemu narodowi. Pamiętajcie ludową mądrość: „Powiedział język głowie: »Dzień dobry«, a głowa odpowiedziała: »Jak ty zachowasz się dobrze, to i mnie będzie dobry dzień«”. pogaństwo) oraz chrześcijaństwo — dwa różne wierzenia, a jednak dla przekazania niektórych pojęć korzystają ze wspólnych słów, wkładając w nie różną treść. Na przykład słowo Bóg. Przypomnijmy bogów pogańskiej wiary. Metropolita Iłarion, czyli Iwan Ohijenko, w książce „Przedchrześcijańskie wierzenia narodu ukraińskiego” przytacza aż 20 przedchrześcijańskich bogów i daje wyjaśnienia dotyczące każdego z nich. Według wierzeń chrześcijańskich Bóg jest jeden, chociaż objawia się w trzech postaciach (osobach): Bóg-Ojciec, Bóg-Syn oraz Bóg-Duch. W takim rozumieniu słowo Bóg pisze się nawet w szczególny sposób — wielką literą. Pierwotnie słowo Bóg przyszło do nas z Południowego Wschodu w bardzo dawnych czasach, bo przecież słowa tego samego rdzenia są w sanskrycie, w języku perskim i innych dawnych językach. I wszędzie ma ono wspólne znaczenie: „dawca dobra, bogacz, bogactwo”. Słowo Bóg tak mocno weszło do naszego języka, że nie ustąpiło greckiemu theos, które powinno było się przyswoić po przyjęciu chrześcijaństwa. Czy wiecie, że słowo Bóg wchodzi w skład wielu wyrażeń etykiety językowej, takich jak: Bój się Boga — wyrażenie używane jako ostrzeżenie, prośba, by czegoś nie robić, nie mówić. Bóg z nim — wyrażenie na oznaczenie zgody, pojednania, wybaczenia. Boże, pomóż — używane jako powitanie z życzeniem udanej pracy. Na miłość boską (dosł. dla Boga) — oznacza: bardzo proszę, bądź łaskaw. Mamy nadzieję, że używacie w codziennej komunikacji wielu takich wyrażeń. Napiszcie nam o nich. Czy zawsze rozumiecie treść takich wyrażeń etykietalnych, czy używacie ich, nie zastanawiając się? Czekamy na wasze listy!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

BÓG, MODLITWA, GRZECH, ŚWIĄTYNIA, RAJ, PIEKŁO, SPOWIEDŹ...

Zapewne wielu z was powie, że te słowa mają znaczenie religijne. Tak, rzeczywiście, w sensie dosłownym są one pełne treści religijnej, słyszymy je podczas nabożeństwa, czytamy w książkach kościelnych, a jednak... pochodzą z czasów przedchrześcijańskich (przypomnijmy, że chrześcijaństwo jako religia państwowa Rusi Kijowskiej zostało wprowadzone w roku 988). Przed rokiem 988 w Ukrainie-Rusi panowała wiara, którą nazywa się wielobóstwem, a także poganstwem albo pogaństwem. Znaczenie słowa „wielobóstwo” jest zrozumiałe bez wyjaśnień. Czyż nie? Rzeczywiście, nasi przodkowie czcili wielu bogów, bo wierzyli nie w samego Boga-Stwórcę, lecz w owoce jego stworzenia: niebo, słońce, wiatr, deszcz, grzmot, błyskawicę i tym podobne. Praojcowie czcili boga nieba – Swarohа, boga Słońca – Dażbohа, boga wiatru – Strybohа, boga deszczu, grzmotu i błyskawicy – Peruna oraz innych podobnych uosobień zjawisk przyrody, ciał niebieskich, przejawów ludzkiej działalności. Dlaczego dawna wiara nazywała się również poganstwem? Okazuje się, że to słowo jest pochodzenia łacińskiego: paganus – wieśniak. „Wiara pogańska” dosłownie znaczy „wiara wiejska”. Dzieje się tak dlatego, że chrześcijaństwo szerzyło się początkowo w miastach, a na wsiach ludzie przez długi czas trzymali się dawnej wiary. Co więcej, tak działo się wszędzie, dokąd docierała nowa wiara. Otóż już w Cesarstwie Rzymskim (IV w. n.e.) Rzymianie nazywali poganinem nie tylko mieszkańca wsi, lecz także każdego niechrzczonego. Grecy takiego człowieka określali mianem barbarzyńcy. Pierwotnie ta nazwa dotyczyła ludzi mówiących językiem niezrozumiałym dla Greków. Z czasem w słowie barbarzyńca rozwinęło się znaczenie „cudzoziemiec, nieokrzesaniec, a także – człowiek niekulturalny, gruboskórny, okrutny”. Właśnie w takim znaczeniu słowo to przejęła język ukraiński za pośrednictwem francuskiego dopiero w XVII w. A na terenie dawnej Rusi-Ukrainy w znaczeniu „niechrześcijanin” rozpowszechniło się słowo poganin, a odpowiednio o wierze mówiono poganstwo. Chociaż poganstwo (po-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane

збуджують свідомість українців». «Українська земля дуже великодушна на таланти». «Ще однією відомою піснею на слова А. Малишка є твір «Росте черешня в мами на городі». «Україна вже існує багато тисячоліть. Це прекрасна держава, яка завжди буде дарувати своєму народові чудові світлі дні і теплі зоряні ночі». «Не можна обрізати крила моральному відродженню українців» (до роману «Вершники» Ю. Яновського). Один із братів Половців іде до радянської влади, другий стає контрабандистом, а останній злучається з денікінцями». «Мрії багатьох здійснилися. Але не побачили незалежну Україну Т. Шевченко, Т. Осьмачка, Б. Олійник...». «У творі О. Довженка «Україна вогні» люди проявляють такий шалений патріотизм». «Україна процвітає з кожним роком все більше і більше». «Вічний Каменяр...» Франко народився у стандартному українському селі». «Недостатньо однієї сили в надію на краще». «...Вивести народ з поневірянь до яскравого світлого майбутнього»... «віра в краще й незалежне ніколи не вщухатиме в українському народові». «У творах Т. Шевченка закладений крок до народу». «Доля України вперше згадується в давніх літописах Нестора Махна». «У наш час продати можна все. Але народний скарб продати не можна (із твору про українську мову). «Мойсей 40 років вів свій єрусалимський народ із неволі».«Немає у нас Мойсея, щоб вивів народ із незгод». «Сосюра віддавався то партії, то поезії. Майже все його кохання вилилося у вірші». «Леся Українка — це українська поетеса на різнобічну тематику». «Проминула Велика вітчизняна війна, пройшли роки радянської влади»... Редакція вважає, що можна обійтися і без коментарів. Як кажуть у народі, «і сміх, і гріх». Прикро стає після читання подібних «перлин». Записала письменниця Т. МАЙДАНОВИЧ, липень 1999 року Аліна Зарва (3 клас) * * * Село моє красиве: В нім річка невеличка. І рано-вранці сонце Вмиває в річці личко. В селі я народилась Для щастя і любові. Мене матуся вчила Співати колискову. Тепер ходжу до школи, В ній друзів так багато. У школі цій навчались Мої матуся й тато. Оленка Бурас (7 клас) * * * В лісі випав перший сніг І ведмідь дрімати ліг. В лісі тихо і тому Сниться гарний сон йому. Юля Слободенюк (3 клас) * * * Ще є життя, ще є надія, І в мене є жадана мрія Добрішим нам зробити світ. Минуть роки. Я підросту. Можливо, щось тоді збагну, Як розтопити лід В серцях. Світлана Прус (7 клас) ЖУРАВЕЛЬ Журавель летить у вирій, Покидає рідний край. Тільки хто почує з неба — Прощавай. Прилітає на чужину Там, де сонце і вода, Тільки сум про Україну Журавля не покида. Як не треба писати
Strona · s. 11strona oryginału ↗

DLA MŁODZIEŃCZEGO UMYSŁU

24 września w stołecznym Pałacu Dzieci i Młodzieży odbyło się uroczyste posiedzenie Małej Akademii Nauk (MAN) z okazji rozpoczęcia roku szkolnego. Ten rok jest szczególny, jubileuszowy: MAN kończy 50 lat. 14—15 października rozpoczynają się uroczystości. W programie święta — wystawy fotografii, występy członków MAN, koncert. Posiedzenie rozpoczęło się przemówieniem kierownik Kijowskiej Małej Akademii Nauk Oksany Mychajliwny Chorost do licznych słuchaczy. Przedstawiono wykładowców języka angielskiego, filozofii, literatury powszechnej, ekonomii oraz filologii ukraińskiej. Wszyscy oni to prawdziwi mistrzowie w swoim fachu, których w MAN bardzo szanują. Do swoich przyszłych uczniów z przemówieniami zwrócili się: nauczyciel-metodyk, przewodniczący rady nauczycieli ds. przygotowania pytań kontrolnych MAN m. Kijowa A. Korolczuk oraz doktorant Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, kierownik naukowy sekcji literaturoznawstwa J. Pełeszczenko. Swoją drogą, dzieci uczą się w MAN nie bez powodu: końcowym rezultatem ma być praca naukowa na 15—20 stron na wybrany temat, a także jej obrona. W przypadku uzyskania progu punktowego uczniom przyznawane są ulgi przy wstępie na uczelnię. Ale oczywiście nie wszystkim chętnym udaje się z powodzeniem ukończyć tak ciężką pracę. Nauczyciele kładli nacisk na poprawność językową, a zwłaszcza na trafny wybór tematu. Dzieciom, które piszą prace naukowe, potrzebne jest specjalne przygotowanie, wszystkim chętnym kierownicy naukowi udzielają konsultacji. Uczniowie mają możliwość pracy w bibliotece im. Wernadskiego. Przy MAN znajduje się biblioteka, do której trafiają czasopisma, takie jak «Berezil», «Kyjiw», «Słowo i czas», które zawsze przydadzą się przy zgłębianiu wybranego tematu. Najliczniejszym okazał się oddział filologii ukraińskiej, gdzie działają podsekcje literaturoznawstwa, językoznawstwa, folklorystyki oraz twórczości literackiej. Z jakiegoś powodu wciąż mało liczna jest podsekcja folklorystyki, ale myślę, że po wystąpieniu doktoranta Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnografii im. M. Rylskiego NAN Ukrainy M. Dmytrenki zwolenników tej podsekcji znacznie przybędzie. W podsekcji twórczości literackiej przeprowadzane są międzynarodowe konkursy na najlepsze utwory prozatorskie i wierszowane, zwycięzcy zostaną wyróżnieni cennymi nagrodami i dyplomami. W podsekcji literaturoznawstwa planowane są wycieczki do muzeów i archiwów, gdzie dociekliwi słuchacze będą mogli zobaczyć rękopisy Łesi Ukrainki, O. Honczara, H. Skoworody i in. Zatem jest gdzie popracować naszemu żarliwemu młodzieńczemu umysłowi, jest dokąd skierować nasze zainteresowania i możliwości. Przyszli ekonomiści, tłumacze, prawnicy, dziennikarze i historycy, spróbujcie już teraz szturmem wziąć wysokie wały «Krainy Wiedzy». Zobaczycie, że im bardziej będziecie wytrwali, tym niższe będą stawać się te wały. A co najważniejsze, nie zapominajcie, że naszemu młodemu krajowi przydadzą się wasze jasne głowy! Antonina MALIARENKO, słuchaczka sekcji języka ukraińskiego MAN, uczennica dziewiątej klasy Kijowskiej szkoły nr 287. Sofijiwśko-Borszczahiwśka szkoła ogólnokształcąca I—III stopnia świętuje swój 15-letni jubileusz. Wśród jej absolwentów jest dziś już wielu studentów kijowskich uczelni, techników, szkół zawodowych. Od pierwszej klasy dzieci tutaj przyzwyczaja się do ludowych tradycji. Szkolne problemy rozwiązuje się w zespole. Główny kierunek, w którym pracują nauczyciele szkoły, to tworzenie psychologicznych warunków dla wszechstronnego rozwoju uczniów i ich samorealizacji. Dyrektor Łarysa Semeniwna Szwydka stale podtrzymuje w szkole twórczego ducha, pragnie zaszczepić dzieciom miłość do Ukrainy, nauki, rodzinnej szkoły. Zastępczynie dyrektora Olha Mychajliwna Szepel oraz Iryna Jewhenijiwna Bojko robią wszystko, aby uczniowie byli otoczeni uwagą i mogli uczęszczać na kółka zainteresowań. Szkoła szczyci się swoją świetlicą, w której stale pracują przewodnicy z klasy 7-B — wychowankowie Fainy Stepaniwny Hołowko. Szkoła ma wielu przyjaciół. Bardzo miło, że wśród nich jest także wydawnictwo «Weselka». Tutaj darzy się uczniów i nauczycieli szczególnym szacunkiem i miłością. Działają również chór uczniowski oraz chór nauczycieli, którymi kieruje Iryna Wołodymyriwna Jakubowśka. Dlatego w szkole potrafią i lubią śpiewać. Większość nauczycieli Sofijiwśko-Borszczahiwśkiej szkoły ogólnokształcącej jest gorąco zakochana w ludowym słowie, ojczystej pieśni. Każde święto, które jest tutaj organizowane, staje się niezapomnianym wydarzeniem zarówno dla młodych wychowanków, jak i dla dorosłych. Wielu uczniów kocha poetyckie słowo i sami próbują swoich twórczych sił. W 1997 roku wydawnictwo «Weselka» wydało zbiór poetycki wychowanków tej szkoły pod tytułem «Pieśń dzwonka». Przedmowę do niego napisał poeta, członek korespondent Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy Dmytro Biłous. Również w 1997 roku wydano książkę «Przebiśniegi nadziei». Przedstawiamy uwadze czytelników utwory uczniów Sofijiwśko-Borszczahiwśkiej szkoły ogólnokształcącej. Tetiana PETROWSKA, nauczycielka

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

I ŚMIECH, I GRZECH...

Fragmenty tegorocznych prac wstępnych abiturientów Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Ekonomicznego. „Koczerha to wybitny dramaturg-myśliwy”. „Wiersz Wołodymyra Sosiury «Kochajcie Ukrainę», gdyby nie było hymnu «Jeszcze nie umarła Ukraina», należałby do ukraińskich symboli”. „I. Franko rozpowszechniał język ukraiński wśród ludu”. „Należy szanować nasz ojczysty język ukraiński. A to oznacza, że w poprawnej wymowie nie powinno być rusycyzmów, anafor, grubych słów. Nasz język jest dość bogaty, aby wyrazić jasno i poprawnie swoje myśli bez zbędnych kłótliwych słów”. „Mama Natalki była kobietą ani młodą, ani starą, lecz sprawną mężatką”. „Świeca jest prototypem I. Koczerhy”. „Hryhorij Sosiura rozważa temat pokrewnej pracy”. „Matka zmusza, żeby Natalka zaręczyła się z woźnym”. „Mychajło Stelmach zginął na zesłaniu, w więzieniu”. „Miłość powinna być nie tylko do osoby przeciwnej płci. Bywa ona do matki i do ojczystego słowa”. „Pisarze nie mają prawa pisać o tym, na co mają ochotę”. „Szewczenko i Ukraina to synonimiczna para”. „Ukraina nie poskąpiła nam działaczy kulturalnych”. „Szewczenko dowodzi, że tylko kozacy, nosiciele osełedców i ostrych szabel, mogli wyzwolić Ukrainę”. „Tyczyna i poezja to brat i siostra”. „Najwybitniejszym dziełem T. Szewczenki o życiu i obyczajach kozaków był utwór «Hajdamacy»”. „...W nim poeta opowiada, jak mężnie walczyli kozacy z ukraińskimi ciemiężycielami”. „Walka przeciwko Polakom stała się sensem życia Jaremy Hałajdy”. „Z wersów powieści J. Janowskiego «Jeźdźcy» dowiadujemy się o heroizmie i poświęceniu radzieckich ludzi w groźne dni niedoli”. „Bohater «Pieśni leśnej» Łukasz miał talent do postrzegania świata”. „Tacy wybitni pisarze, jak T. Szewczenko, A. Malyszko, D. Pawłyczko oraz inni piszący giganci literatury ukraińskiej...”. „Główna bohaterka Mina Mazajło chce zmienić swoje nazwisko i «pozbyć się» wszystkiego, co ukraińskie”. „Łesia Ukrainka to perła literatury ukraińskiej i prawdziwa oddana córka matki-Ukrainy”. „Łukasz grał na flecie”. „Utwory Łesi Ukrainki do tej pory. Natalja Zozula (klasa 10). SZKOŁA. Serhij Buchanenko (klasa 10). DESZCZ. Ola Dobrowolska (klasa 10). W LESIE. W tych murach po raz pierwszy pisaliśmy «mama», Dowiedzieliśmy się, że cztery — dwa plus dwa. Dzisiaj jeszcze szkolna droga z nami, A jutro ścieżka pojawi się nowa. Wpadł szalony wiatr do wsi, Całą noc na dworze coś huczało. A nad ranem deszcz gęsty poszedł, Ten, co rodzimą Ziemię obszedł. On wiele widział w miastach, Może to nie deszcz, a niebieski ptak, Co kogoś za horyzontem szukał I dlatego deszczem błękitnym się stał? I znowu wiatr w ciemnym lesie gwiżdże, Owiał wszystkie sosny i choinki. I na niebie ciemnym (co od lasu wyżej), Zebrały się przy księżycu chmurki. Zwierzęta wszystkie już dawno zasnęły. W ciepłych norkach wygodnie, dobrze im. O wszystkich troskach już dawno zapomniały, Dlatego że las dla nich — najlepszy dom.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

TYSIĄCLETNI MICHAŁ

W wydanej w 1990 roku w Kijowie książce „Klucze od wyryju” opowiedziałem dawną ludową legendę, znaną pod tytułem „Michałek i Złote Wrota”. W drugiej połowie XIX wieku publikowali ją we własnych zapisach od ludu M. Kulisz, P. Czubynski, M. Drahomanow oraz inni badacze ukraińskiego folkloru. Wszyscy skłaniali się do wniosku, że przez wieki w niezwykle obrazowej formie przebijała się wzmianka o złupieniu Kijowa przez Tatarów i Mongołów jesienią 1240 roku. Treść jest taka. Kiedy wrogowie otoczyli Kijów i starszy Tatar usiadł do obiadu, w pieczeń przed nim wbiła się strzała. Strzelił z oblężonego miasta Michałek. „O! Tak, jak widzę, jest tu silny bohater, nie da on nam wziąć Kijowa. Wydajcie — mówi Tatar kijowianom — wydajcie mi tego bohatera, to odstąpię od Kijowa”. Na to kijowianie myśleli, myśleli, nic nie wymyślili: „Cóż, trzeba wydać”. A bohater wtedy: „Ostatni już raz — mówi — widzieliście Złote Wrota. Przyjdziecie jutro i zobaczycie, że ich nie ma”. Wsiadł na konia, odwrócił się i rzucił na pożegnanie: Oj kijowianie, kijowianie, panowie gromado! Głupia wasza rada: Gdybyście mnie nie oddawali, — Póki świat-słońce, Wrogowie by Kijowa nie dostali. I wziąwszy na włócznię wrota, jak to snop świętego żyta biorą na widły, pojechał przez tatarski obóz prosto na słońce. A Tatarzy ruszyli na Kijów i wzięli miasto. Bohater zaś ten żyje do dzisiaj. Przed nim leży chleb i korzec wody stoi. Stoją i Złote Wrota. I jeśli ktoś, idąc obok, powie: „O! Złote, Złote Wrota! Bądźcie znowu na tym miejscu, co i wcześniej!”, to złoto tak i zabłyśnie. A jeśli któryś tego nie powie albo pomyśli: „Nie, nie być już wam w Kijowie”, to złoto tak i zgaśnie. Mówią, że nadejdzie ten czas, kiedy bohater powróci do Kijowa i postawi Złote Wrota na tym miejscu, gdzie one były. Według mnie, rozwiązanie przypowieści nie jest za siedmioma zamkami. Kijowianie stali się łupem napastników dlatego, że sprzedali duszę — oddali wrogom na pastwę swoją duchową istotę, poświęcili wiarę przodków, konkretnie, odstąpili od najwyższego bóstwa astralnego kultu przodków. Nie zdołali stać nieugięcie pod ochroną wiekami wywyższanego bóstwa, któremu, jak zaświadczył w połowie VI w. n. e. bizantyjski historyk Prokopiusz z Cezarei, kłaniano się niegdyś bez zastrzeżeń: „Te plemiona, Słowianie i Antowie, nie zarządzają się jednym człowiekiem, ale od dawna żyją w ludowładztwie (demokracji), i dlatego szczęście i nieszczęście u nich uważa się za wspólną sprawę. Zresztą i we wszystkim innym u obu tych barbarzyńskich (cudzoziemskich, według dosłownego tłumaczenia z starogreckiego, skąd to określenie. — Red.) plemion życie i prawa są jednakowe. Uważają oni, że jeden tylko bóg, twórca błyskawic, jest władcą nad wszystkimi, i jemu składają w ofierze byki oraz odprawiają inne święte obrzędy”. Dowodziłem w nazwanej książce i dowodzę, że, zacznijmy od prostszego, Złote Wrota — jeden z najdawniejszych symboli w wyobrażeniach najodleglejszych przodków narodu ukraińskiego o budowie świata. Naiwnego zrozumienia obraz, który snuje się od pierwotnych wierzeń — przez tysiąclecia i tysiąclecia — i do dzisiaj nie traci swojej promiennej piękności, powabnego czaru. Co i u naszego pana ojca Złote wrota, A za tymi wrotami Stoją słupy złote, A za tymi słupami Stoją stoły zastawione, A za tymi stołami Siedzi ojciec z synami. Kolędy i szczedriwki. — K., 1965. — S. 51. Ten śpiew — nie o ziemskim padole, a o niebiańskiej łasce. Wymalowano wymarzony wzorzec rodziny na najwyższym tronie. Podniesiono do wysokości, która czyż nie błyszczy szczodrze srebrem-złotem władców świata. Zapewne, od takiej siwej starożytności, do której i myślą nie dolecieć, odbija się echem naiwne wyobrażenie o idealnej harmonii rodziny gospodarza wszechświata. Pierwotna twórcza inspiracja, najwyraźniej, odbiła się od takich samych tysiącletnich horyzontów, jak najwcześniejsze motywy w przedstawieniu olimpijskiej rodziny bogów, objawionej przez starogrecką mitologię. My jesteśmy dziećmi Słońca. Ludzkość — miliardami lat wyhodowane dziecię Słońca. Takie rozważanie pozostawił w spadku mądrzejszym, jak miał nadzieję, następnym pokoleniom W. Wernadski. W ludzkim myśleniu — wyrażenie siebie natury, wszechświata. W ludzkiej duszy — wrodzone odczucie kosmicznej bezmiaru, wszechświatowej nieskończoności, niezniszczalności wszystkiego, co istnieje, przez co i żyjący nie musi zniknąć bez śladu. Prawdziwie, jak obiektywnie, tak i według odwiecznego odczucia, rozumienia, jesteśmy dziećmi bezgranicznej wszechświatowej wieczności. Mamy wielki, na 50 arkuszy, tom kolęd i szczedriwek, wydanych pod szyldem Akademii Nauk Ukrainy. Zapisane przeważnie pod koniec XIX — na początku XX wieku. Złote drobinki od całościowego niegdyś światopoglądu naszych poprzedników. Kształtowało się to postrzeganie świata, odważmy się stwierdzić, przez tysiąclecia. Bezsprzecznie, przed chrztem Rusi. Kiedykolwiek byłyby zapisane te kolędy i szczedriwki, a język ich — od języka autochtonów. Teorie o formowaniu się narodu ukraińskiego i języka ukraińskiego w XIV—XVI w. n. e. — to te same wałujewskie ukazy na odrzucenie fizycznej i duchowej istoty narodu ukraińskiego od wieczności, od całościowego ogólnoziemskiego rozwoju cywilizacji. W pamięci kolęd i szczedriwek, w pamięci nieogarnionego morza ukraińskiej twórczości ludowej — echo bytu ukraińskiego rodu-narodu od pierwszego pojawienia się człowieka w granicach obecnego państwa ukraińskiego, a dokładniej, na odwiecznych etnicznych ziemiach ukraińskich na terenie Europy. Bytu, który — gałąź prastarego słowiańskiego drzewa. Żadnym teoriom nie zniszczyć, nie wyrwać zakorzenionej w wieczność pamięci ukraińskiego rodu-narodu. Jej strzegą jeśli już nie źródła pisane, nie cudzoziemskie świadectwa i nawet nie archeologiczne ślady, to niezgłębiona pamięć folkloru, twórczości ludowej we wszystkich jej przejawach — poezji ludowo-pieśniowej, kalendarzowo-obrzędowej, rzemiosłach — garncarstwie, tkactwie, wyszywaniu, rzeźbieniu, które przez wieki i wieki donoszą do współczesności główne symbole światopoglądu najwcześniejszych pokoleń. Hipostaza Archanioła Michała, którego imię dało nazwę wspaniałemu i jednemu z najdawniejszych kijowskich soborów, — symbol pewnego okresu historycznego, bliższego współczesności. A szczepiony on był na tysiącletnim drzewie tak zwanego pogańskiego światopoglądu, dziedziczonego przez pokolenia i pokolenia przodków narodu ukraińskiego. Według mojego osądu, Sobór Michajłowski zamknął kapiszcze, gdzie przez kijowian czczony był, powołajmy się na wskazane przez Prokopiusza z Cezarei, „bóg, twórca błyskawic”. Znane są przedstawienia Archanioła Michała z, można by rzec, ognistym mieczem w ręku. Jak splecione języki płomienia — ostrze podniesionego w górę miecza w jego prawicy. A dla odpowiednio przygotowanej wyobraźni, jakby splecione błyskawice — ostrze tego miecza. Według przepowiedni — miecz duchowy. Przeznaczony do walki z grzechem. Nie czepiając się tego, na ile to zgadza się z kanonami cerkiewnymi, zauważę, że w popularyzatorskich pismach o religii jeszcze w XIX wieku rozpowszechniano takie wyjaśnienia: „Oprócz Eliasza, częściowymi lub przypadkowymi zastępcami Peruna — św. Jerzy, Piotr, Michał i Maria Magdalena (Ognista Maria), także Bogurodzica i sam Bóg” (Julian Jaworski. Piorunowe strzałki. — K., 1987). To późniejsza tradycja chrześcijańska. A co było wcześniej? Nie będę drażnić ustalonych przekonań twierdzeniem, że Kij — „bóg, twórca błyskawic”. Wskażę na to, co samo się nasuwa. Najwidoczniej, bóstwem, któremu kłaniali się kijowianie, obrońcą, stróżem był niebianin takiej siły, która wiązała się z błyskawicą-gromem. Prawdopodobnie, zdolny spopielać ogniem, a zatem i puszczać ogniste strzały. Duchowość rdzennych rodów, plemion na ziemi, która obecnie jest w granicach Ukrainy, nigdy nie rozwijała się w izolacji, a warzyła się w wielkim europejsko-azjatyckim kotle. Przypomnijmy. Kiedy ślepy i mądry Homer opowiadał o powrocie bohatera wojny trojańskiej Odyseusza od północno-zachodniego wybrzeża Małej Azji do Grecji, to zwrócił jego okręt tak, że przybił do brzegu kimmeryjskiego, gdzie, według helleńskich wyobrażeń, nurt Oceanu-rzeki wpływał do morza. Tam położone są miasto i kraj ludzi kimmeryjskich, Chmurami i mgłą spowite. Nigdy promieniami łaskawymi Nie opromienia ich słońce w błękicie jasnym światłodajne, Czy od ziemi ono idzie w gwiezdne nieba głębiny, Czy powraca znowu do ziemi z nieogarnionego nieba, — Noc złowieszcza tam wiecznie nieszczęsnych ludzi okrywa. Homer. Odyseja. Przekład B. Tena. — K., 1968. — S. 186. Na krańcu świata przed Odyseuszem otwiera się „szerokobramna siedziba Hadesa”. Pośród innych przed jego oczami przemyka w zaświatach olbrzymi cień Oriona. Gonił on zwierzęta po łąkach, które obficie kwitły asfodelem, — W górach pustynnych niegdyś za życia pozabijał owe zwierzęta Miedzianą on maczugą, która nie łamała się nigdy. Tamże. — S. 202. Orion — legendarny myśliwy z Beocji, wzniesiony w niebo jako gwiazdozbiór. W starogreckich mitach uwieczniony także „uzbrojony w kij... Arejtoos”. Jego główną cechą jest to, że uznawał jedyną broń — żelazną pałkę. Nasuwa się porównanie z bohaterem ukraińskiej bajki ludowej Kotyhoroszkiem. Prosił on kowala, by wykuł mu maczugę. Trzykrotnie ją wypróbowywał, rzucając wyżej chmur. Dopiero za trzecim razem ta, która spadła aż dwunastego dnia z deszczem, okazała się zdatna. Czyż nie ten motyw w swoisty sposób wybrzmiał na przełomie XVII i XVIII wieku pod piórem ukraińskiego poety Kłymentija Zinowijiwa? Spójrz, suchą strzałę kozak w niebo wypuszcza, A na ziemię już ona mokra powraca. Znaczy, chmurę deszczową ta strzała przebiła I niebieskich obłoków ledwie nie dotknęła. Cyt. za: Marsove pole, ks. 2. — K., 1989. — S. 90. Ale to później. Znacznie wcześniej starogrecka mitologia przywiodła swojego najwybitniejszego bohatera Heraklesa nad Dniepr, gdzie w jaskini nad Borystenem poznał półwęża-półdziewicę, i urodziła ona trzech synów. Według moich rozważań, to greckie przybranie scytyjskiej interpretacji mitu, którego istotą jest praukraińskość. Czy też protoukraińskość. A u podstaw — święto Kupały, którego symboliką jest zaślubiny światłonośnego bóstwa z boginią wody, podobnie jak Zeusa z Danae. O wężonogiej bogini w Hilei, w lesistej okolicy Dolnego Naddnieprza, już w I w. p.n.e. krótko opowiedział Diodor Sycylijski, wybitny helleński historyk. Według jego wersji, wężodziewicę poznaje nie Herakles, a Zeus, i rodzi ona nie trzech, a tylko jednego syna. Wydaje się, że można nawet odgadnąć, co spowodowało rozbieżność. Zgodnie z ukraińską bajką ludową, „był sobie mąż i żona, a mieli dwóch synów i córkę”. Tych ostatnich trzech zwabił wąż. Matka płakała, a potem „wzięła wiadra i poszła po wodę do studni, nabrała wody i idzie — a tu groch ziarenko toczy się po drodze i wskoczyło do wiadra, a ona nawet nie widziała. Przyszła do domu, wylewa wodę — a tu patrzy: groch ziarenko w wiadrze; wzięła i zjadła, i od tego grochu urodził się syn. Dali mu imię Pokotyhoroszko...” (A. Afanasjew. Narodnyje russkije skazki. — M., 1984. — S. 205). Najwyraźniej Diodor Sycylijski w I w. p.n.e. był lepiej zaznajomiony z praukraińskimi czynnikami na Północnym Nadczarnomorzu niż Herodot w V w. p.n.e., według którego przekazu wężodziewica urodziła trzech synów. Pierwszy starogrecki poeta, którego imię jest znane, — Hezjod, żył gdzieś w VIII—VII w. p.n.e. W poemacie „Teogonia”, czyli rodowodzie bogów, racjonalistycznie usystematyzował starogreckie mity, przeciwstawiając swoją poezję heroicznemu eposowi jako trzeźwą „prawdę” pięknej „kłamstwu”. U dociekliwego Hezjoda Herakles jest ze bronią okresu prehistorycznego — zwykłą pałką. A już Pizander w VII w. p.n.e. w swojej „Heraklei” dał bohaterowi bojową pałkę i odział go w lwią skórę. Jednym z cennych nabytków Muzeum Brytyjskiego jest czerwonofigurowy kyliks, czyli czara, z Attyki. Praca antycznego mistrza Brygosa. Datowany na V w. p.n.e. Ciekawy dla nas tym, że Herakles przedstawiony jest, jak się uważa, w scytyjskim stroju. Zatrzymuje sylenów, broniąc wraz z Hermesem boginię Herę. Nieoczekiwane jest to, że w stroju Heraklesa nic nie przypomina koczowników. I nakrycie głowy wcale nie jest takie, jak zazwyczaj u wojowników ze Wschodu, z Azji Środkowej. W tamtym czasie nieodłącznymi atrybutami Heraklesa były nie tylko przerzucona przez ramię lwia skóra i bojowa pałka w ręku, ale także łuk, z którego, według jednego z przekazów, uczył go strzelać także Scyta Teutar. Ale na wspomnianym kyliksie prawa ręka obrońcy Hery jest wolna, a w lewej trzyma on, prawdopodobnie jako znak jakiejś rangi, Obraz na płycie z owruckiego łupka, odkrytej w 1997 r. podczas wykopalisk ruin soboru św. Michała w Kijowie

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

żezł — cienki kij, zakończony u góry dwoma pierścieniami. Od razu nasuwa się skojarzenie z badaniami D. Jawornyckiego, który pisał: «Zewnętrznym znakiem władzy wojskowego osauła był drewniany kij, nieco cieńszy pośrodku, z zgrubieniami na końcach, spiętymi srebrnymi pierścieniami, który on musiał trzymać podczas zebrań wojskowych» (D. Jawornycki. Historia kozaków zaporoskich. — T. I. — Lwów, 1990. — S. 143). Jeśli wziąć pod uwagę, że sileni w mitologii starogreckiej to potwory o ludzkim kształcie, z końskimi uszami, ogonem, kopytami i zwierzęcym wyrazem twarzy, to przedstawienie na czerwonofigurowym kielichu nabiera głębszego sensu. Najwyraźniej obraz ma charakter symboliczny. Przypuszczalnie pierwowzorami sileni byli jeźdźcy konni, którymi byli koczownicy. Podobnie interpretuje się także kentaurów. Wynika z tego, że te przejawy — jeździeckie, koczownicze — są przeciwnikami Herakles. On je powstrzymuje, zastępuje im drogę, broniąc Hery. A sam — czy nie w tym stroju, który miał świadczyć o przychylności do tubylców Północnego Przyczarnomorza? Najpewniej Herakles musiał wspierać autochtonów Podnieprza w obronie przed najazdami koczowników ze Wschodu, straszliwymi najściami, które w końcu zagrażały także Grecji, przede wszystkim jej koloniom. Choćby założonej w VII w. p.n.e. Olbii. Tak czy inaczej, bojowe laski Oriona, Areitoja, Heraklesa, buława Kotyhoroszka — to najdawniejsze symbole władzy. Spadkobiercami tej symboliki są zarówno carskie berło, jak i papieska bulla, hetmańska buława i perznie kozackiej starszyzny... Dawne indyjskie źródła pisane oraz «Mahabharata» wyróżniają na Północnym Przyczarnomorzu «dandariów» — kijodrżców, kijonoszów, żezłodrżców. Począwszy od Hekatajosa z Miletu (VI—V w. p.n.e.), starogreccy historycy Strabon, Plutarch, rzymscy Pliniusz, Tacyt wśród plemion nad Morzem Azowskim wymieniają tych samych dandariów... Orion i Areitoj zakończyli swój ziemski żywot z niszczycielskimi laskami jako bronią bojową. Herakles nauczył się strzelać z łuku. A wyobraźnia naszych praojców przeprowadziła Kotyhoroszka przez granicę między dwiema epokami — od pasterstwa do rolnictwa — i uzbroiła go stosownie do potrzeb nowych czasów w łuk. Według odbicia w ustnej twórczości ludowej Kotyhoroszko kontynuował swoje życie jako Michajlyk Łucznik. Albo Kotyhoroszka zastąpił Michajlyk Łucznik. A w Michajłówce Wszyscy chłopcy strzelcy... Postrzelili kozę W prawe uszko... Kolędy i szczedrówki. — Kijów, 1965. — S. 568. Przyśpiewka z obrzędowego widowiska «Koza». Albo «Malanka». Proste, w naszych czasach zupełnie przyziemne widowisko, a w nim — niebiański dzwon, gwiezdny poblask. W mitologii starogreckiej koza Amaltea (ona też nimfa) wykarmiła swoim mlekiem małego Zeusa, którego imię oznacza «jasne niebo». Przypadkowo złamawszy rog swojej opiekunce, wszechmocny uczynił go rogiem obfitości. Amaltea została wzniesiona na niebo i do dziś świeci — jako gwiazda Kapella w gwiazdozbiorze Woźnicy. A jej skóra służyła Zeusowi jako tarcza-egida, gdy walczył z tytanami. Stąd Zeus-Egiochos. Egidodrżawny. W arabskich przedislamskich wyobrażeniach o niebie gwiazda Kapella nosi nazwę menkab zi-l-annan, co w tłumaczeniu znaczy: «bark tego, kto trzyma wodze». Wymawiano ją w uproszczeniu menkalinanan. Prawdopodobnie stąd pochodzi druga nazwa gwiazdozbioru Kozy w praukraińskiej mitologii. Przyniesiona z Południowego Wschodu przez koczowników. Według określenia najdawniejszych babilońskich astronomów gwiazdozbiór Woźnicy to Czasza. Czy nie jest to klucz do rozwiązania opowieści o złotych darach z nieba, które spadły na ziemię, zapisanej od Scytów przez Herodota? Gwiazdozbiory Czasza i Pług, po grecku Orion, poruszały się o pewnej porze nieba tak, że opadały ku horyzontowi, jakby spadały na ziemię. Chodziła Koza między górami, Przewróciła się do góry nogami... Kolędy i szczedrówki. — Kijów, 1965. — S. 564. Ogromne znaczenie przypisywano tym gwiazdozbiorom dlatego, że z ich ruchem po niebiosach wiązały się te i owe określone prace rolników na polu, żniwiarzy na niwach. Gdzie koza stopą, tam żyto kopą, Gdzie koza rogiem, tam żyto stogiem. Gdzie koza chodzi, tam żyto rodzi. Tamże. — S. 567. Do dziś w użyciu są ludowe nazwy gwiazdozbiorów Wielki Wóz i Mały Wóz, Koza (z gwiazdą Koza), Brona (po grecku Kasjopeja), Dziewka Wodę Niesie (Panna), Kwoczka (Plejady)... Te i owe gwiazdy Oriona nazywane są różnie: Czepigi, Półka. Trzy gwiazdy Oriona, około drugiej wielkości gwiazdowej, rozmieszczone w rzędzie, tworzą pas Oriona, który na Ukrainie nazywa się Grabiami. Albo Kosarzami. Przy czym pierwsza zajmuje pozycję właśnie na równiku niebieskim. Zapewne to przedwieczny niebiański, astronomiczny kalendarz chlebodawców-praukraińców. Ośmielę się stwierdzić, że stworzyła go wyobraźnia naszych praojców w czasie, gdy dokonywało się przejście od pasterstwa do rolnictwa, gdy nasi praojcowie zaczynali orać ziemię, siać złote zboże. Ach, zasiejmy złotymi strzałami, Zawołoczymy ciężkimi łukami, Ciężkimi łukami, kasztanowatymi końmi. Tamże. — S. 66. Ten niebiański kalendarz zapewne służyłby i dziś, a więc byłby chroniony pamięcią ludową, gdyby nie zjawisko tzw. precesji — przesunięć w ruchu ciał niebieskich po sklepieniu niebieskim. Dla rolników kalendarz ten stopniowo tracił znaczenie, bo niebo nad głową stawało się inne. Dziś gwiazdy i planety wschodzą i zachodzą nie tak, jak jakieś siedem tysięcy lat temu, gdy na ziemi Ukrainy rodziło się rolnictwo. A to, że Michał Łucznik w szczególnych stosunkach z gwiazdozbiorem Kozy — nie dziwi. Jest przecież miotaczem piorunów, więc jak że rolnikowi, chlebodawcy nie zwrócić uwagi, że przy takim położeniu gwiazdozbioru Kozy na sklepieniu niebieskim błyskawice rozrywają niebo albo Paliko-pa miota ogniste strzały. A wspomnienie o gwiazdozbiorze o babilońskiej nazwie Czasza mogła zachować także tradycja kozacka: znakiem władzy starszyzny w Wojsku Zaporoskim była m.in. także złota czasza na łańcuszku przy boku. We Lwowie, w zbiorach Instytutu Narodoznawstwa NAN Ukrainy, przechowywane jest cenne dzieło — Archanioł Michał z Michajłowskiego Złotoverhego klasztoru w Kijowie. Praca z lat 70. XVIII w. Bita miedź, pozłota. Obraz doskonały. To skrzydlaty niebiański wojownik. Rzeczywiście ze skrzydłami za plecami. W prawej ręce zwrócona ku dołowi włócznia, którą zabija wężopodobnego potwora, skręcającego się w śmiertelnych mękach u jego stóp. Porównajmy z niedawno odkrytym (podczas wykopalisk fundamentu Złotoverhego soboru i okolicznego terenu) wizerunkiem na płycie z owruckiego szyferu. Święty jeździec na koniu. Postawa, skręt głowy — jakby święty Jerzy, czyli Jerzy Zwycięzca, na koniu. Ale ręce wolne. Bez broni. Włócznia wyrzeźbiona jest na dole, przy krawędzi płyty. Włócznia jakby leży na ziemi. Jakby prosiła, by ją podniesiono. I zostanie podniesiona. Chwyci ją w prawicę Jerzy albo Jerzy Zwycięzca. Będzie razić szatańskie zło — węża czy wężopodobnego potwora, konającego pod kopytami konia. Ale to nastąpi wraz z utwierdzeniem chrześcijaństwa na Rusi, gdy poganstwo zostanie odrzucone i potępione jako właśnie to zło, które w postaci węża razią włóczniami święci wojownicy. Wizerunek świętego jeźdźca na płycie z owruckiego szyferu, odnalezionej w 1997 roku podczas wykopalisk Michajłowskiego soboru, jest unikalny. To wizerunek opiekuna, patrona kijowian okresu przejściowego od pogaństwa do chrześcijaństwa. To już zupełnie nie Michałek Łucznik dawnych wierzeń, ale jeszcze nie święty niebiański wojownik-pogromca smoków. W czasie budowy Michajłowskiego Złotoverhego soboru w Kijowie wciąż bardzo silne i wpływowe były dawniejsze wierzenia kultu astralnego, i nowy kościół chrześcijański musiał się z nimi liczyć. Dlatego niebiański wojownik nowej wiary jest nieuzbrojony — misjonarz, życzliwy, który przyszedł z pokojem, nie biorąc włóczni do rąk albo odkładając włócznię. Wymowny symbol przemian duchowych, przebudowy społecznej w Kijowie na początku XII w. n.e. — wizerunek świętego jeźdźca na płycie z owruckiego szyferu, stworzony zapewne właśnie podczas budowy kamiennej świątyni. Została ona wzniesiona w miejscu poprzedniej, drewnianej, której przeznaczeniem było stać krótko. Prace prowadzono w latach 1108–1113 pod opieką wnuka Jarosława Mądrego, wielkiego księcia kijowskiego Światopełka II — Izjasławicza, ochrzczonego jako Michał. Według tradycji cerkiewnej, przedstawionej w klasztornej, jak to bywało, «stepennej książce» oraz w «Synopsisie» — pierwszym dziele naukowo-historycznym, wydanym w Kijowie w 1674 roku, budowę świątyni błogosławił i poświęcał ówczesny metropolita kijowski Michał. Zatem w nazwie świątyni upamiętniano imiona ziemskich władców — kijowskiego księcia i metropolity, a także niebiańskiego patrona stołecznego miasta nad Dnieprem — Archistrategi Michała. Jak sądzę, nowe znalezisko świętego jeźdźca z terytorium Michajłowskiego Złotoverhego soboru — to wizerunek niebiańskiego obrońcy stołecznego Kijowa, czyli kijowian, jakim on się kreślił, utwierdzał na początku XI w. Prawdopodobnie od pierwszych chwil w kamiennej świątyni był on przed oczami pielgrzymów. Możemy tylko przypuszczać, ile tysięcy spojrzeń odbiło się na tym wizerunku! Jaką energię — ludzkich myśli, ducha naszych przodków — on wchłonął i strzeże! I według jakiej opatrzności właśnie temu obrazowi przeznaczono ukazać się oczom spadkobierców kijowian na progu trzeciego tysiąclecia nowej ery? Rozważmy bezstronnie. Możemy tylko się domyślać, jaka była świątynia od pierwszych chwil. Jak badają specjaliści, z powodu różnych niekorzystnych przyczyn naturalnych była ona stale wzmacniana tzw. kontrfortami, obrastała przybudówkami. W wydanym w 1878 roku w Kijowie staraniem cerkwi, że tak powiem, przewodniku «Kijowsko-Złotoverhy Michajłowski pierwszorzędny klasztor i jego skit Feofania» czytamy: «Przy najeździe Batego i Kajdana, carów, wychodzących z pustyń azjatyckich zza gór kaukaskich z sześciuset tysiącami Tatarów, jak powiedziano w przytoczonym opisie klasztoru, obitel Michajłowska ucierpiała mniej niż inne cerkwie kijowskie, a staraniem swoich igumenów cerkiew wkrótce została naprawiona». A dalej świątynię spotkały polsko-katolickie ucisk. Zupełnie prawie upadła. Ożyła w czasach narodowo-wyzwoleńczej walki narodu ukraińskiego przeciwko polsko-szlacheckiemu uciskowi, o wolność i niepodległość, samodzielne panowanie na własnej ziemi, we własnym domu. Jak zaznaczono w tym samym wspomnianym wyżej wydaniu, «hetman Bohdan Chmielnicki... w 1655 roku pokrył miedzią i własnym kosztem pozłocił wierzchy cerkwi Michajłowskiej. Oprócz tego Chmielnicki przyjął na siebie tytuł ktitora Michajłowskiego klasztoru, równie jak Ławry Peczerskiej». A już po śmierci wielkiego hetmana sobór musiał cierpieć w lichych dla Ukrainy czasach i «przebudowywać się», zarówno architektonicznie, jak i duchowo, stosownie do politycznych wymagań nowych, znów, okrutnych dla Ukrainy czasów. Po bitwie pod Połtawą w 1709 roku udręczona Ukraina staje się łupem moskiewskiego caratu. Na zagarniętej ziemi wprowadza się tyrańskie porządki. Tradycje narodowe, obyczaje, język, a ogólnie wszystkie odwieczne dorobki duchowe, przekazywane jeśli nie pisemnie, to ustnie z pokolenia na pokolenie, wykorzeniano na tyle, na ile udawało się wrogom. Odwieczne zasady cerkwi prawosławnej na Ukrainie, tak samo jak podniesiony przez Bohdana Chmielnickiego do poziomu państwowego ustrój kozacki, ład samorządu, sądownictwa Archanioł Michał z Michajłowskiego Złotoverchego klasztoru w Kijowie i tak dalej były bezlitośnie niszczone, zastępowane satrapijskimi postulatami, wprowadzano wielkomocarstwowe porządki, na których opierało się imperium «единая и неделимая». Równie skrajnie reakcyjny, nie da się od tego uciec, Synod pilnował, jaka ma być trzykondygnacyjna dzwonnica, budowę której rozpoczęto w 1716 roku, a zakończono w 1720. W XVIII wieku sobór przebudowano w takim stopniu, że nowo powstały obiekt ogłoszono arcydziełem architektury baroku. Tak też wpisano go do katalogów zabytków o znaczeniu światowym. Tu właśnie dochodzimy do najważniejszego. Specjaliści jednogłośnie stwierdzają, że rzeźbiona płyta z różowego owruckiego łupku (łupka profilitowego), z wizerunkiem świętego jeźdźca, odkryta 17 marca 1997 roku podczas badań archeologicznych terytorium Michajłowskiego Złotoverchego klasztoru, jest jednym z najciekawszych zabytków dawnokijowskiej sztuki. Nie mniejsze zdumienie budzi jednak to, że architektoniczno-archeologiczna ekspedycja Instytutu Archeologii NAN Ukrainy pod kierownictwem H. J. Iwakina odnalazła dawne dzieło sztuki, gdy oczyszczano wejście do klasztornych piwnic z XVIII wieku. Ścieżka prowadząca do tego wejścia była wybrukowana — jasne przecież, że w XVIII wieku — płytami łupkowymi, na wierzchu gładkimi. A na jednej z nich, gdy ją odwrócono, zobaczono rzeźbiony wizerunek. Zdaniem specjalistów płyty pochodzą z jednej ze świątyń ruskich, zniszczonych w tamtym czasie na terytorium «grodu Izjasława». A może także z soboru Michajłowskiego? Gdy był przebudowywany w XVIII wieku, kanonizowano już walecznego jeźdźca, który włócznią przebija wężopodobną postać diabelskiego zła. Obraz niebieskiego opiekuna Kijowian, jaki przedstawiano na początku XI wieku, przerażał cerkiewnych ortodoksów. Podlegał zniszczeniu. Podobnie w Ławrze Peczerskiej, o czym mamy wystarczające wiadomości, usuwano i palono księgi uznane przez Synod za «niebogougodne». A dziś nie sposób byłoby ich wycenić. Imperialne budownictwo boże pozbawiało Małorosję pamięci historycznej, rzucało pod nogi, depcząc narodowe świątynie. Zerwano nić czasów. I choć jakimi mądrymi byśmy sami sobie nie wydawali na progu XXI wieku nowej ery, to należałoby przyznać, że dotąd nie prześledzono rozwoju rodu-narodu, który dziś jest ukraiński, od samego początku, a nawet od bliższego «scytyjskiego mroku», aż po czasy jaśniejsze, historyczne, o których można już sądzić prawdziwiej, bez względu na to, jak bardzo przesadnymi pseudoteoriami by je zaciemniano. Wadym Pepa

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

wprowadzenie własnego sądu, a także przejście okolicznych lasów pod władanie mieszczańskiej gminy. Dwa wieki później, w 1525 roku, prawa te zostały potwierdzone. Przewidywało ono prawo magdeburskie w Warach oraz organizację cechów: tak oto w 1676 roku zatwierdzono statut cechu szewskiego z Warów. Oryginalnym zabytkiem z czasów nadania Warom prawa magdeburskiego, który przetrwał do naszych czasów, jest unikalny gotycki kościół z XIV wieku, uważany za jedno z arcydzieł architektury sakralnej nie tylko Zakarpacia, ale i całej Ukrainy. Jednak, podobnie jak w czasach kronikarskich, życie miasteczka nad Borżawą pozostawało niespokojne. Tak więc w 1566 roku Wary zostały napadnięte przez Tatarów, w 1657 – przez Polaków, a w 1661 – przez Turków. Z wydarzeniami XVII wieku, czasami panowania cesarza Leopolda I, wiąże się także powstanie herbu miasteczka. Cesarz, pragnąc uhonorować waleczność warowskich mieszczan w bitwie z Polakami w 1657 roku, tego samego roku nadał miasteczku herb przedstawiający jego popiersie na błękitnym tle. Później herb ten potwierdził już cesarz Franciszek Józef I pod koniec XIX wieku. Od 1728 roku Mukaczewszczyznę, jak wiadomo, opanowali austriaccy hrabiowie Schönbornowie-Buchheimowie. W 1734 roku ten ród potwierdził Warom prawo do przeprowadzania sześciu rocznych jarmarków, a w 1761 roku – przywileje cechu szewskiego. W ostatniej ćwierci XVIII wieku w miasteczku mieszkało 1230 mieszkańców, wśród nich – 61 Włości Mjończyńskich Maciiw pozostawały w ich rękach aż do połowy XIX wieku. Staraniem tego szlacheckiego rodu rozbudowano zamek i kościół, a liczbę miejskich jarmarków zwiększono do sześciu. W okolicy Maciiowa Mjończyńskim należały 3 gorzelnie, 3 młyny wodne i jeden młyn konny, a w samym miasteczku – gorzelnia, garbarnia i fabryka świec. Jednocześnie ludność ukraińska miasteczka również dochodziła swoich praw: w 1723 roku w Maciiowie zbudowano prawosławną cerkiew świętej Parasiewy – wspaniałe dzieło ludowej architektury, które przetrwało do naszych czasów. Interesującym zabytkiem życia społecznego miasteczka jest archiwum ratusza, które zachowało się do dziś. Składa się ono z pięciu ksiąg aktowych, datowanych na lata 1668–1787. Z tych ksiąg dowiadujemy się między innymi, że maciiowski wójt (burmistrz) pełnił jednocześnie obowiązki sędziego pokoju; poszczególne akty ugody między mieszczanami były poświadczone podpisem wójta i miejską pieczęcią herbową z uwagą: «w domu maciiowskiego mieszczanina pana...». drobny szlachcic, 2 rzemieślnicy-majstrzy, 144 chłopów z ziemią, 58 chłopów-«żelarzy», 2 żołnierzy i 33 urzędników. W połowie XIX wieku ludność Warów wzrosła do 2160 osób, wśród których było już 60 kupców i rzemieślników (jak dawniej przodowali szewcy). Wkrótce otwarto także szkołę. Mimo tego wszystkiego Wary, przypisane do Nadtisańskiego powiatu Komitatu Berezkiego jako pozastatutowe miasteczko, pozostawały niewielką miejscowością. W latach 60. XIX wieku miało ono mniej niż tysiąc domów. Dzisiejsze Wary – niewielka wieś nad rzeką Borżawą, nieopodal miejsca jej ujścia do Cisy – z dumą pielęgnują pamięć o swojej kronikarskiej i legendarnej przeszłości. Prastare wały w miejscu książęcego zamku borżawskiego, dawny gotycki kościół są świadkami dawności. Ale czy nie lepiej przekazały nam jej ducha te liczne legendy i podania, krążące w tym górskim kraju, które w myślach przenoszą nas do czasów przodków. W pierwszej połowie XIX wieku Maciejów miał 279 dworów i około dwóch tysięcy mieszkańców. W miasteczku, przypisanym do powiatu kowelskiego guberni wołyńskiej, jak dawniej odbywały się cotygodniowe targi oraz sześć jarmarków rocznie. Później jednak znaczenie handlowe Maciejowa nieco upadło i rozwinęło się z nową siłą dopiero od lat 70. XIX wieku, kiedy w miasteczku pojawiła się stacja kolejowa. Powstawały także nowe ośrodki przemysłowe, w tym wapiennia i młyn parowy. W 1910 roku Maciejów liczył już 4216 mieszkańców, posiadał stację pocztową z telegrafem, 45 sklepów, szpital i aptekę. Obecny Łuków (w 1946 roku miasteczku przywrócono jego pierwotną nazwę, znaną od XVI wieku) słynie także ze swoich rzemieślników, przede wszystkim drzewiarzy. Unikalnym zabytkiem przyrody w okolicach Łukowa jest rezerwat jesionowy. Krajowi i zagraniczni turyści zwracają uwagę na piękne dawne świątynie – kościół oraz cerkiew Paraskewy. A dawność Maciejowa... Rozłóżmy księgi miejskiego ratusza, splecione gęsim piórem, i zobaczymy gwarne, tętniące, niespokojne życie dawnej wołyńskiej osady, usłyszymy wesoły gwar jarmarków i targów, dzwony świątyń, wesołe pieśni i tańce ludowych świąt. Wołodymyr PANCZENKO

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy. Początek w nr 7—11 za 1998 rok; nr 1—3, 5, 6, 8 b.r.

Niewielka wieś w zakarpackim kraju, nad rzeką Borżawą, to obecnie wszystko, co pozostało z kronikarskiego grodziska Borżawskiego, potężnej niegdyś stolicy tamtejszych książąt-Rusinów. Jedynie legendy przodków doniosły do nas te wydarzenia, które rozgrywały się na tych ziemiach ponad tysiąc lat temu, w IX wieku, kiedy to, według słów kronikarza Nestora, „Węgrzy..., przybywszy ze wschodu, rzucili się przez góry wielkie, które nazwano górami Węgierskimi, i zaczęli wojować przeciwko Słowianom i Wołochom, którzy tu żyli...”. Jedna z tych legend, zapisana na Mukaczewszczyźnie przez znanego ukraińskiego etnografa Petra Sowę, opowiada nam historię zamku Borżawskiego. Według tej legendy zamek istniał już wtedy, gdy „Madziarzy koczowali po czarnomorskich stepach i zaczęli być wypierani przez Pieczyngów”. W tym czasie (mówi się w niej dalej) kronikarski król węgierski Arpad wszedł w przyjacielskie stosunki z galicyjskim księciem plemiennym, a nawet zaręczył swojego syna Kolomana z księżniczką Miłotą. Ale Koloman w tym czasie poszedł wojować z Pieczyngami, a książę, zapomniawszy o swojej obietnicy, wydał Miłotę za mąż za borżawskiego księcia-Rusina Czornohora... Arpad, na żądanie galicyjskiego księcia, złożył uroczystą obietnicę, że nie będzie naruszał posiadłości Czornohora. Tymczasem wojsko madziarskie zostało rozbite przez Pieczyngów i Koloman powrócił do domu. Zasmucivszy się za swoją narzeczoną, wydaną za niekochanego, królewicz, przebrał się za myśliwego i wyruszył do Borżawy. Ale ledwo dotarł do rzeki Latoricy, gdy wojownicy Czornohora, myśląc, że to madziarski zwiadowca, wzięli go do niewoli. Książę uwięził Kolomana w zamku. Tymczasem Arpad, dowiedziawszy się o tym, w gniewie złamał daną ruskim książętom przysięgę i wyruszył z wyprawą na Borżawę. Rozpoczęła się krwawa bitwa pod murami zamku. Rusini bronili się jak mogli. Nawet księżna Miłota, zapomniawszy o swoim dawnym ukochanym, rzuciła się z mieczem do walki. Podczas gdy straż zamkowa odpierała madziarski atak, Koloman zdołał uciec z więzienia. Pędząc na pomoc swoim, zerwał miecz z zabitego wojownika i zarąbał nim pierwszego lepszego Rusina... Ale, zobaczywszy, że była to jego ukochana Miłota, sam odebrał sobie życie. „Dowiedziawszy się, co się stało, Arpad w gniewie rozkazał zamek Borżawski całkowicie zburzyć i zrównać z ziemią... Jedynie kupa ruin i rowy wokół nich na obrzeżach wsi Wary w łuku Borżawy przechowują o nim pamięć już ponad tysiąc lat” – tak kończy się ta legenda. Według danych węgierskich kronik właśnie od tego czasu, czyli od IX wieku, miasto Borżawa stało się centrum jednego z komitatów Zakarpacia – Borżawskiego. Jednak w XIII wieku komitacką wierchuszkę przeniesiono do miasta Berehowa, a sam okręg przemianowano na Bereżski. Dawna nazwa – Borżawa – ustąpiła miejsca nowej – Wary (od węgierskiego „var” – grodzisko, zamek). W 1354 roku Wary otrzymały od królowej Elżbiety prawo magdeburskie, które przewidywało cejowicami, a z czasem – Maciejowem. Już w 1557 roku Stanisław Maciejowski otrzymuje nowy przywilej, teraz już od króla Zygmunta II Augusta, – na podniesienie Maciejowa do statusu miejskiego i nadanie mu prawa magdeburskiego. Przywilej przewidywał między innymi, że mieszczanie maciejowscy „uwalniają się spod władzy i sądownictwa wojewodów, kasztelanów, starostów i innych urzędników”. Mieszczanom pozwolono prowadzić cotygodniowe targi i trzy jarmarki roczne. Jednocześnie właściciel miasta otrzymywał zezwolenie „na znak szczególnej łaski... jemu lub jego spadkobiercy zamek zbudować”. Zamek rzeczywiście został zbudowany. Później, już w latach 1680., przebudowali go kolejni właściciele miasteczka – Mączyńscy, angażując do tych prac Turków, wziętych przez Polaków do niewoli podczas bitwy w 1683 roku pod Wiedniem. Pojawił się w Maciejowie także kościół katolicki, który zachował się do naszych dni. W 1575 roku Maciejowscy „na podstawie zapisu kupna” sprzedali miasteczko wojewodzie bracławskiemu, księciu Wiśniowieckiemu. Właśnie wtedy, najwyraźniej, Maciejów otrzymał herb z wizerunkiem znaku rodowego tej książęcej rodziny: „Na czerwonym tle złoty półksiężyc, zwrócony rogami do dołu; pod nim złota sześcioramienna gwiazda, a nad półksiężycem krzyż z przekrzyżowanymi końcami”. Nawet po tym, jak Maciejów przeszedł do innych właścicieli, na pieczęciach miasteczka pozostawał ten herb: wizerunek jego, między innymi, znany jest z pieczęci datowanej na 1710 rok. W 1658 roku miasteczko od Wiśniowieckich odkupili książęta Sapiehowie, a jeszcze dziesięć lat później – hrabiowie Mączyńscy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

WSZYSCY UKRAIŃCY, DOROŚLI I DZIECI, — PRENUMERUJCIE «SŁOWO PROŚWITY»! PROŚWITIANIE! TO — WASZA GAZETA, ONA JEST O WAS I DLA WAS! NASZ INDEKS 30617. CENA PRENUMERATY NA ROK — 7,32 UAH. PONAD WSZYSTKO CENIMY DIALOG I ZAWSZE DZIELIMY POGLĄDY SWOICH AUTORÓW!

Nie mniej bogate informacje o przeszłości naszych miast, niż kroniki, skrywają także starodawne przywileje. Z jednego z nich, podpisanego przez polskiego króla Zygmunta I Starego w 1537 roku, dowiadujemy się, że wieś Łukowe na ziemi chełmskiej zostaje podarowana kasztelanowi sandomierskiemu Stanisławowi Maciejowskiemu, bratu biskupa krakowskiego Samuela Maciejowskiego. Ta wiadomość jest pierwszą wzmianką o wołyńskim miasteczku Łuków, które od połowy XVI wieku aż do II wojny światowej nosiło inną nazwę, nadaną mu przez pierwszych właścicieli – Maciejów. Należy powiedzieć kilka słów także o samym właścicielu Łukowa – Stanisławie Maciejowskim. Wszystkie polskie informatory określają Maciejowskich jako rodzinę szlachecką, szeroko znaną w historii Polski. Jeśli chodzi o samego Stanisława Maciejowskiego, to zajmował on w połowie XVI wieku urząd kasztelana sandomierskiego, a później – marszałka dworskiego koronnego. Maciejowski pasjonował się także poezją – „był sławny z języka, pisał gładkie wiersze”. Ale powróćmy do historii Łukowa, nazwanego na cześć nowych właścicieli Ma-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

I. Jakowlew. Portret Dmytra Łewyćkiego. 1812. Olej i Łanskoja, oraz stosunek do niego artysty: wszak regalia generał-anszefa Łanskoja to tylko ozdoby, a nie odznaki prawdziwej działalności. I w obramowaniu kaskady kolorów, przedmiotów, atrybutów władzy, malarską plamą odbierana jest ładniutka młodzieńcza buzia bez żadnych oznak rozumu, jak porcelanowa laleczka. A wieńczy tę martwą naturę marmurowe popiersie Katarzyny — jako milczący komentarz do błyskawicznej kariery Łanskoja. Czy caryca zrozumiała aluzję? Chyba nie. Chyba nawet nie przypuszczała, że artysta zdolny jest do takiej zuchwałości. SMUTNY JUBILEUSZ Twórczość Dmytra Łewyćkiego ogólnie wydaje się optymistyczna, zarówno dlatego, że zaczynał jako mistrz wesołego rokoko, jak i dlatego, że oświeceniowcy uważali za nieodzowną cechę sztuki — nadzieję. Wśród stworzonych przez niego dziesiątek portretów bodaj najwięcej jest paradnych, wykonanych na zamówienie dworskiego państwa. Ale życie artysty dalekie jest od ciągłego raju. Nie omijały go ani osobiste cierpienia — utrata bliskich osób, ani rozczarowania, nawet rozpacz. Ale w twórczości tylko raz przelał swoją gorycz, ból, tęsknotę. W 1779 roku w jego pracowni, wśród zamówionych uśmiechniętych barwnych portretów, pojawił się ciemny, jak obrazy Rembrandta, głęboki, jak ludzki los, portret zmarłego ojca, który dziesięć lat wcześniej zmarł w Kijowie. Kiedy pracował nad portretem, zamykał się w pracowni. Wolał pozostawać sam na sam ze swoimi myślami, wspominał ojca, Kijów, rodzinne strony. Ubrany w skromny strój księdza, starzec patrzy na nas z niewysłowionym smutkiem. Twarz, zwłaszcza spocone czoło, oświetlone jest tak ostro, że występują reliefowo wszystkie oznaki starczego ciała — zmarszczki, każdy pagórek na skórze, siwizna. Poeta piękna Dmytro Łewyćki chyli czoło przed obliczem śmierci bliskiej mu osoby. Długo nie rozstawał się artysta z portretem ojca. I dopiero po dwudziestu latach, zestarzawszy się, podarował go duchowo bliskiej osobie. Obecnie ten obraz przechowywany jest w Galerii Trietiakowskiej. PROFESOR AKADEMII Siedemnaście lat kierował Dmytro Łewyćki klasą portretu Akademii Sztuk Pięknych. Jego uczniowie kopiowali obrazy tych mistrzów, których Łewyćki uważał za najbardziej godnych naśladowania. Jeśli uważnie prześledzić wybór i gusta Łewyćkiego, przekonujemy się nie tylko o jego wymaganiach, ale i o wysokim wykształceniu, erudycji, o głębokiej wiedzy z historii sztuki. Pragnienie artysty, by wychować w uczniach umiejętności kulturalne, jest w pewnej mierze kontynuacją tradycji Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Właśnie tam wykładowcy starali się dać swoim wychowankom jak najszersze wykształcenie. Łewyćki był przekonany, że wychowankowie muszą być obeznani także ze sztuką muzyczną. — Bez zrozumienia muzyki trudno subtelnie odczuwać gamę kolorystyczną. Muzyka pomaga zagłębić się w świat piękna, zrozumieć te uczucia człowieka, które artysta powinien przelać na płótno — mawiał nie raz swoim uczniom. Nawiasem mówiąc, jeden z jego wychowanków, J. Fomin, został nie malarzem, a muzykiem. Akademia nawet wysłała go do Bolonii, by doskonalił kunszt kompozytora. Łewyćki wywalczył prawo zapoznawania przyszłych artystów z każdym nowym obrazem, który trafiał do Ermitażu, kopiowania wybranych przez siebie płócien. Były to dzieła Rembrandta i Van Dycka, etiudy męskich głów Rubensa i Teniersa, „Dziewczyna z lalką” oraz „Portret młodego mężczyzny w kapeluszu” J. B. Greuze’a. Ale nie tylko sławnych zagranicznych mistrzów kopiowali wychowankowie Łewyćkiego, lecz także rodzimych artystów, w szczególności Antona Łosienki. W czasach przedpiotrowych w rosyjskim malarstwie portretowym panowało jedynie przedstawienie płasko-graficzne. Piotr I wyróżnił spośród innych młodego zdolnego artystę Iwana Nikitina. Wysłał go za granicę w celu zapoznania się i studiowania kultury europejskiej. Po powrocie do ojczyzny Nikitin zaczyna tworzyć w nowej jak na tamte czasy światłocieniowej, swobodnej, malarskiej manierze europejskiej. Po śmierci Piotra I, za czasów podejrzliwej Anny Iwanowny, Iwana Nikitina zesłano bez żadnego powodu na Syberię. Zapomniano o nim jako o artyście. Dmytro Łewyćki odnalazł prace Nikitina. Wszyscy, bez wyjątku, uczniowie musieli kopiować tego zapomnianego rosyjskiego mistrza: „Portret Piotra I” oraz „Małorusina”, którego nazywano też „Hetmanem polowym”, a także „Iwana Mazepę”. Siedemnaście lat dzień w dzień śpieszył artysta do swojej klasy w Akademii Sztuk Pięknych. W NIEŁASCE Katarzyna II długo ukrywała swoją podejrzliwość i wrogość wobec wolnomyślicieli. Lecz zrzuciwszy maskę oświeconej carycy, okrutnie rozprawiła się z nimi. Aresztowano Nowikowa, a Bezborodko, który próbował wstawić się za nim, popadł w niełaskę. Wysłano z Petersburga poetów Kapnistę i Dierżawina. Wkrótce nadeszła kolej na Dmytra Łewyćkiego. W archiwach państwowych przechowuje się mnóstwo dokumentów, które poświadczają zarówno wybitne, jak i błahe wydarzenia przeszłości. Ale były fakty, które starannie ukrywali możni tego świata. Należą do nich niektóre szczegóły podróży Katarzyny w 1787 roku na południe kraju, w szczególności budowa tak zwanych „wiosek potiomkinowskich”. Do udziału w tworzeniu tych atrap osiedli zaangażowano artystów — wychowanków Akademii Sztuk Pięknych. Łewyćkiego, który nienawidził hipokryzji, nie mogło to nie oburzać. Plotki o stosunku Łewyćkiego do zamysłu Potiomkina dotarły zapewne do wszechwładnego faworyta imperatorowej. Powiadano, że Potiomkin zapałał do niego wściekłą nienawiścią. W 1787 roku Dmytrowi Łewyćkiemu, pierwszemu portreciście imperium, artyście z europejskim nazwiskiem, zaproponowano w ciągu jednej doby przejście na emeryturę, rzekomo „ze względu na stan zdrowia”, choć przeżył on po tym jeszcze 35 lat. Dworzanie, możnowładcy nie zamawiają już u niego swoich portretów. A jeśli zamawiają — płacą marnie. Do cierpień moralnych doszła nędza materialna. Ciężkie były te 35 lat! Artysta szuka pocieszenia w religii, w tajnych kółkach masońskich. Zamknął się w sobie, stał się surowy. PORTRETY PRZYJACIÓŁ Imperialny Petersburg zrobił wszystko, co możliwe, by przekreślić Dmytra Łewyćkiego jako artystę. Lecz nikomu nie starczyło sił, by zniszczyć jego talent. Wierni przyjaciele nie zostawiali artysty w biedzie, nie wyrzekli się go. Łewyćki kontynuuje malowanie. Tworzy nową galerię wizerunków, które ostro kontrastują z wystawnymi, luksusowymi dawnymi portretami paradnymi. Są bardziej naturalne, intymne, pełne ciepła. To przede wszystkim portrety rodziny Woroncowów, portrety Lwowa, Połtorackiego, Nowikowa, małżeństwa Mitrofanowów. Podwójny portret małżeństwa Mitrofanowów symbolizuje jedność uczuć, poglądów dwojga ludzi, którzy szczerze kochają się nawzajem. Skromny ubiór, który niczym nie przyciąga uwagi widza, dla artysty jest drugorzędnym detalem. Tak samo nie zewnętrzne przepychy, a rozum zachwyca w portrecie Nowikowa. Z nim Łewyćki nie zrywał przyjacielskich stosunków nawet podczas uwięzienia Nowikowa w Twierdzy Szlisselburskiej. Lecz artysta nie całkiem utracił czar rokoko. Ożywa on na portretach dziewczynek Woroncowów. Tutaj Łewyćki jest znów piewcą pełnej nadziei, optymistycznej młodości. I mimo wszystko portrety z lat 90. pozbawione są tej jaskrawej, radosnej siły, która rozsławiła Dmytra Łewyćkiego — najlepszego portrecistę Imperium Rosyjskiego drugiej połowy XVIII wieku. Kiedy Aleksander I został imperatorem, oficjalny stosunek do Łewyćkiego stał się lepszy, ale niedługo. WIECZÓR U LWOWA Im chłodniej odnosili się do Lewickiego oficjele, tym większą uwagą otaczali go przyjaciele. Był to rok 1788. Mikołaj Lwow zaprosił malarza w gości: — Obiecuję panu niespodziankę, na dodatek radosną. — Jakie to już tam u mnie radości — posępnie odpowiedział Lewicki. — Niech pan tak nie mówi. Niespodziankę przywiózł do Petersburga Kapnist. A cieszy się pan, że Wasyl wrócił do stolicy? — Cieszę się. To mało powiedziane — twarz malarza pojaśniała. Wieczorem pospieszył do przyjaciela. Duży pokój, wielu gości. Kiedy Dmytro Hryhorowycz Jakym Pohrebniak. Dziewięciokopułowy drewniany sobór Trójcy Świętej na Zaporożu (m. Nowomoskowsk). 1778 wszedł do pokoju, na spotkanie podniosło się dwoje: Kapnist i nieznajomy około trzydziestki. Zaczerwienił się i niemal wyprężył przed Lewickim. — Proszę się poznać — rzekł Kapnist. — Nasz ziomek Wołodymyr Borowykowski. Właśnie przywiozłem go do Petersburga. Zasłynął, wykonując panneau dla pałacu w Krzemieńczuku, w którym zatrzymała się imperatorowa podczas podróży na południe. Przedstawił Piotra I jako oracza państwowej niwy, a carycę Katarzynę jako siewcę na tej niwie. — „Siewcę” kiedyś i my z ojcem malowaliśmy, tylko nie purpurowego, a biblijnego — ponuro odpowiedział Lewicki. — Niech się pan nie gniewa, Dmytro Hryhorowyczu. Nie mógł Wołodymyr odmówić tego zamówienia. Sam pan rozumie... Jak i inni malarze. Zresztą, mój młody przyjaciel jest pana gorącym wielbicielem i marzy, by zostać pana uczniem. Uczył się w pracowni malarskiej Ławry, tak jak pan kiedyś, uczył się też u ojca w Myrhorodzie. — U starego Borowyka? — głos Lewickiego złagodniał. — Nie jestem już profesorem, ale czego będę mógł — chętnie nauczę. I zwracając się już łagodnie do Borowykowskiego, zapytał: — A jak tam w Kijowie? Czy tak, jak za moich czasów, przerysowują ryciny, kopiują portrety Bohdana Chmielnickiego i kozaków-bandurzystów, którzy to śpiewają: Nadzieja we mnie pewna — muszkiet biedaka, I jeszcze nie zardzewiała szabla moja swatka! — Wszystko tak, jak dawniej. Jeden maluje twarze, drugi — ręce, trzeci — buńczuki i klejnoty. W pokoju rozległ się pobłażliwy śmiech i ucichł, gdy Borowykowski zaczął opowiadać o nowym ośrodku ukraińskiego malarstwa w Myrhorodzie. O soborze w Samarze, na Zaporożu, zbudowanym przez kozaków z samego tylko drewna, bez ani jednego żelaznego gwoździa. O legendach związanych z tym soborem... Tak poznali się, a z czasem zaprzyjaźnili dwaj wielcy artyści. Przyjaźń ta trwała do ostatnich dni życia Lewickiego. A one, te ostatnie lata malarza, były gorzkie i niełatwe. Kiedy zmarł w 1822 roku, rządowe gazety nawet nie wspomniały o jego śmierci.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Dmytro HORBACZOW, Paola UTEWSKA

Ciąg dalszy. Początek w nr 9 z 1999 roku. WOLNOMYŚLICIEL. Lata 80. to czas przejrzenia na oczy i rozczarowań Lewickiego. Oświeceniowe pogaduszki Katarzyny skończyły się poddaństwem tysięcy chłopów, zniesieniem autonomii Ukrainy. Jakie tam już wolterianizm, kiedy w 1775 roku odcięto głowę i poćwiartowano Pugaczowa. Szlachta jeszcze długo będzie drżeć ze strachu nawet na samą wzmiankę o pugaczowszczyźnie. Miną lata, a przeczytawszy książkę Radiszczewa «Podróż z Petersburga do Moskwy», Katarzyna powie: «On buntownik gorszy od Pugaczowa». W tamtym czasie u Lewickiego pojawiło się niemało nowych przyjaciół. W gościnnym domu Bezborodki spotykał się z dyrygentem chóru dworskiego, swoim ziomkiem Połtorackim, Mikołajem Lwowem — poetą, tłumaczem, botanikiem i muzykiem, inżynierem i grafikiem, architektem, honorowym członkiem Akademii Sztuk Pięknych, członkiem Akademii Rosyjskiej od dnia jej założenia. Podbił serca i dusze wszystkich, którzy go znali. Wokół niego — najbardziej utalentowani ludzie tamtych czasów: poeci — Chemnitzer, Dierżawin, Kapnist, Dmitrijew; kompozytorzy D. Bortniański i J. Mitrofanow. Pożądanym gościem w tym gronie był także Dmytro Lewicki. Los zetknął artystę również z Mikołajem Iwanowiczem Nowikowem. Był to pisarz, namiętny publicysta, aktywny bojownik przeciwko poddaństwu, obrońca odrębności narodowej kultury rosyjskiej. I — nieprzejednany wróg Katarzyny II. W swoim czasopiśmie «Truteń» uparcie i niestrudzenie polemizuje z czasopismem «Wsjakaja wsjakaja», którego redaktorem i autorem wielu materiałów była sama caryca. Ale to nie przerażało ostrego pióra Nowikowa. Wyśmiewał hipokrytyczną grę imperatorowej w «oświeconego monarchę». Z czasem Dmytro Lewicki zaprzyjaźnił się z synami Radiszczewa, z rodziną Woroncowów. Ale takie towarzystwo artysty nie podoba się carycy, wszyscy oni wydają jej się podejrzani. Ot choćby Woroncowowie. Puszczają w obieg karykatury Katarzyny, która rozdaje swoim faworytom ziemie, chłopów, pałace, państwowe pieniądze. Nie zapomniała, że właśnie przedstawiciel rodu Woroncowów jako jedyny nie złożył jej przysięgi w tym dniu, kiedy została rosyjską imperatorową, oświadczając, że choć nie szanuje Piotra III, to szanuje prawo honoru i póki ten żyje, łamać przysięgi nie będzie. Kuzyn najbliższej przyjaciółki imperatorowej — Katarzyny Woroncowej-Daszkowej, Artemij Woroncow, również wcale nie był wzorem wiernopoddaności. — Mam nie tylko imię, ale i charakter dziada — żartował Woroncow. Był wnukiem straconego za panowania Anny Iwanowny Artemija Wołyńskiego. — Bujna wy główeczko, — uśmiechał się Lewicki, malując przyjaciela. Oboje, oczywiście, nie domyślali się, że jeszcze bujniejszą główeczką będzie chrześniak Woroncowa — Aleksander Puszkin. Kapnist pisał zjadliwe satyry na urzędnictwo i możnowładców: Bierz, wielkiej tu nie ma nauki, Bierz, co tylko można wziąć. Na coż przywieszone nam ręce, Jak nie na to, żeby brać. Wszystkich tych ludzi imperatorowa nie bezpodstawnie uważała za wolnomyślicieli, swoich osobistych nieprzyjaciół, ludzi skrajnie niebezpiecznych. «MARTWA NATURA». Malarstwo łączy kilka gatunków: pejzaż — przedstawienie przyrody; portret — przedstawienie człowieka; obraz fabularno-tematyczny — przedstawienie wydarzeń z życia narodu lub pojedynczego człowieka oraz martwa natura — przedstawienie przedmiotów. Bywa, że artysta stawia sobie za cel stworzenie kompozycji z różnych rzeczy, które mówią same za siebie. Bywa i inaczej, kiedy mistrz, odtwarzając określone przedmioty, pragnie opowiedzieć o charakterze człowieka, do którego one należą. Dmytro Lewicki unikał suchozłocenia w portretach paradnych, nawet w portretach carycy. Lecz pewnego razu świadomie uciekł się do nadmiernego przedstawienia przepychu. Krytyczny stosunek artysty do ówczesnych obyczajów i wydarzeń na dworze odbił się na portrecie Łanskiego, młodego faworyta starzejącej się Katarzyny. Czerwono-ognisty mundur generała-anszefa, który nigdy nie wojował; wyższe ordery; cała masa oficjalnych regaliów; wstęgi, kosztowności. Lewicki skomponował bujną, błyszcząco-migotliwą martwą naturę, której detale charakteryzują

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

SYBERYJSKA ODYSEJA ZAPOROSZCZYKÓW

W historii Wojska Zaporoskiego Niżowego jest niemało stron, które do tej pory są albo mało znane, albo jeszcze nieprzeczytane. Dokąd to tylko nie wiedli naszych przodków ojcowie-atamani, by „na bój wyruszyć, sławy zdobyć” — do Moskwy, Polski, Francji, nie mówiąc już o Turcji i Krymie. Z woli i z niewoli nasi rycerze bywali na Syberii, a nawet na dalekiej Alasce. A wspomnijmy, jaką zawieruchę wywołał w dalekich od rodzinnych stron ziemiach zaporoski kozak Omelko Puhacz, znany w Imperium Rosyjskim, któremu o mało nie skrócił żywota, jako Jemieljan Pugaczow. Ciekawy epizod z syberyjskiego życia z udziałem zaporoskich kozaków odnalazł w ubiegłym stuleciu wśród niepublikowanych materiałów archiwalnych profesor Uniwersytetu Charkowskiego L. Bucynski. Trzeba powiedzieć, że po zagarnięciu państwa Kuczuma w XV w. Moskwa robiła wszystko, aby świeżo nabyta „ziemiczka” została jak najszybciej skolonizowana. Jednak chętnych do wyjazdu w nowe miejsca w Carstwie Moskiewskim katastrofalnie brakowało. Dlatego zasiedlanie Syberii odbywało się niemal siłą. Zsyłano tam wielu różnych niepewnych ludzi, często zwykłych złodziei, dla których pojęcie moralności, sumienia, prawa było bardzo, bardzo dalekie i niezrozumiałe. Rząd tymczasem wszelkimi sposobami zachęcał osadników do osiadłego trybu życia: nadawano nieograniczone nadziały ziemi, środki na rozwój gospodarstwa, materiał siewny, inwentarz itp. Ale nowo upieczeni chłopi wszystko to szybko przepuszczali, przepijali, a gdy nie było za co żyć, zbijali się w bandy i rabowali wszystkich, którzy tylko wpadli im w drogę. Nie lepsi byli też syberyjscy ludzie służebni cara, a także syberyjscy kozacy, o czym istnieje mnóstwo dokumentalnych świadectw. Nasza historia o zaporoszczykach datuje się na 1619 rok. Nie wiadomo, w jakich okolicznościach pięćdziesięciu kozaków trafiło do moskiewskiej niewoli. W tamtych czasach wojsko kozackie brało udział w częstych wojnach z Carstwem Moskiewskim po stronie Rzeczypospolitej. Podczas tak zwanej Smuty kozacy pomagali osadzać na moskiewskim tronie wszystkich Lżedymitrów. W latach 1618—1619 dwudziestotysięczne wojsko hetmana P. Sahajdacznego wsparło polskiego królewicza Władysława w jego zmaganiach o moskiewski tron. Wtedy „wszechzgubny wróg Sahajdaczny z pozostałymi Zaporożcami” zajął Moskwę, zdobył i zniszczył Kaługę, Jelec oraz szereg innych miast. Oddziały kozackie przeprowadzały rajdy po całej Ziemi Moskiewskiej i dosłownie ją spustoszyły. Brak kadr, zwłaszcza wojskowych, w ówczesnym Carstwie Moskiewskim, istotnie osłabionym podczas Smuty, zmuszał do wykorzystywania w służbie carskiej, zwłaszcza na bliskich i dalekich obrzeżach, nawet jeńców wojennych bez ich na to zgody. Zatem w tym czasie oddział pięćdziesięciu jeńców wojennych zaporoszczyków znajdował się pod dowództwem wojewody w mieście Ałatyr (to w dzisiejszej Czuwaszji). Kozacy na wszelkie sposoby stawiali opór próbom zmuszenia ich do służby Moskwie, przeciwko której walczyli i w której widzieli wroga. W mało zaludnionym miasteczku, położonym na granicy stepu, dzikiego pola, zaporoszczycy tak opanowali sytuację, że tamtejszy wojewoda zmuszony był skarżyć się carowi: „Zaporoscy Czerkiesi (ówczesna nazwa Ukraińców w moskiewskich dokumentach) chodzą po mieście z wszelką bronią i czynią wielki zgiełk, a w domach, w których stoją, gospodarze przychodzą i mówią, że Czerkiesi przechwalają się wszelkim złym zamysłem i wypytują, jak daleko jest do Donu”. A realność ich ucieczki była oczywista, bo mieli dobre konie, broń, gorące pragnienie wyrwania się na wolność. Więc utrzymać ich od ucieczki i okiełznać nie było co myśleć. Reakcją na list wojewody było to, że car Michaił Fiodorowicz rozkazał z tej niebezpiecznej grupy wybrać czterdziestu ludzi i zesłać do Tobolska. Tam mieli zostać pieszymi kozakami, otrzymać żołd pieniężny i zbożowy na równi z miejscowymi syberyjskimi kozakami oraz zostać zmuszeni do pełnienia służby. Powrót na Ukrainę do towarzystwa siczowego z takiej odległości stał się o wiele trudniejszy. Ale nie chcąc służyć wrogowi, chłopcy na Syberii nie zasiedzieli się. W 1620 roku, korzystając z okazji, uciekło pierwszych osiemnastu zaporoszczyków. A było to tak. Tobolski wojewoda wyposażył karawanę statków, aby przetransportować ładunek zboża oraz 560 rubli (suma na tamte czasy bardzo duża) z Tobolska do Tomska. Karawana miała spłynąć Irtyszem do ujścia do Obu, potem Obem podnieść się pod prąd do Tomska. Droga niebliska i niebezpieczna. Na karawanę często na wodzie i na brzegach czyhali rozbójnicy, którzy polowali na towar. Z tą karawaną przesyłano do Tomska także dziewiętnastu litewskich jeńców wojennych. Karawanę powierzono konwojować osiemnastu zaporoskim kozakom na czele z atamanem Szerszniem. Do nadzoru nad nimi przydzielono kilku tomskich kozaków. Najpierw w drogę wyruszyła pierwsza partia ze zbożem. Druga partia ludzi służebnych tomskich wyruszyła później i miała ze sobą wspomniane 560 rubli. Kiedy pierwsza grupa dotarła do miejsca ujścia Irtysza do Obu, zaporoszczycy razem z Litwinami wybili wszystkich tomskich kozaków, którzy byli z nimi. Doczekawszy się ludzi służebnych, którzy wieźli pieniądze, pobili i ich. Dalej powstał problem, jak z najmniejszymi stratami przejść kilka tysięcy kilometrów przez wrogie terytorium, gdzie na każdym kroku czyhało niebezpieczeństwo i perspektywa ponownego znalezienia się w niewoli. Nie mogąc obciążać się ładunkiem ze wszystkim, co niezbędne, w tym także z żywnością, bo trzeba było iść pieszo, zabrawszy pieniądze, manowcami ruszyli w niebliski świat tam, gdzie „jasne zorze, ciche wody”. Szli w dół Obem, następnie przez dorzecze Peczory, Północnej Dźwiny, Onegi. Dalej mieli zamiar przejść na Ukrainę. Przypadkowy podróżny, z tomskich kozaków, przejeżdżał przez miejsce pogromu i ujrzawszy tam miejscowych mieszkańców, którzy rozbierali po domach porzucone zboże, przeprowadził przesłuchanie. Dowiedziawszy się, co się stało, czym prędzej rzucił się do miasta Tobolska z doniesieniem do wojewody o przygodzie. Ten posłał gońca do Bieriezowa z rozkazem za wszelką cenę schwytać i zawrócić uciekinierów. Ale zaporoszczycy z Litwinami byli już daleko. Minęli Ural, po drodze uzupełniając swoją kasę kosztem karawany kupców, którym odebrali 180 rubli i 30 złotników pereł. Syberyjscy kozacy, wysłani po Szersznia i jego grupę, uciekinierów nie dogonili. Przez to ze złości napadli na inną karawanę kupców i ograbili ją, z czym do domu wrócili. Znalazł się tylko jeden śmiałek — syn bojarski z Tobolska, który z pięcioma syberyjskimi kozakami kontynuował pościg. Zaporoszczyków jednak nie dogonił, bo ci wyprzedzili go o kilka dni i szli, ani na chwilę nie zatrzymując się, torując sobie drogę gdzie zuchwalstwem, gdzie pieniędzmi. Istnieją świadectwa ich kontaktów z władzami na terenach dzisiejszej obwodu archangielskiego. Tak, pustozerski wojewoda Ankifow, spotkawszy ich przy rzece Peczorze, był dla nich bardzo przyjazny: nakarmił, napoił, sprzedał im wódkę, a nawet dał możliwość umycia się w łaźni. Takie swoje zachowanie tłumaczył później tym, że goście rzekomo wprowadzili go w błąd, podając się za tomskich kozaków, którzy, jakoby, jadą do cara z ważną sprawą. Ale miejscowi chłopi twierdzili, że zaporoszczycy zebrali między sobą 50 rubli i wręczyli je wojewodzie, co rozstrzygnęło sprawę z obopólną korzyścią i zadowoleniem. A przechodząc obok miasteczka Jarensk nad rzeką Wyczegdą, wojewodzie, który wykazał nadmierną ciekawość, kim są, skąd i dokąd zmierzają, odcięli: „A wam co do tego, kim jesteśmy i dokąd idziemy?”. Na tym się rozeszli. Wszystko szło dobrze, dopóki nie dotarli do miasta Kargopola, w pobliżu jeziora Lacza. Niestety, wśród nich znalazł się jeden zdrajca. Z grupy uciekł kozak i jeden z przewodników. Dali znać wojewodzie. Ten podniósł chłopów, wzmocnił ich półsetką strzelców z kargopolskiej załogi. Rzucili się w pościg i dogonili kozaków w lesie. Szerszeń z towarzyszami podjęli walkę. Część jego ludzi zginęła, część trafiła do niewoli. Sam zaś on z czterema towarzyszami przebił się. Dalszy ich los nie jest znany. Uważa się, że szczęśliwie dotarli do domu. Reszta zaporoszczyków z tego oddziału, ci, którzy zostali na Syberii, według doniesienia tiumeńskiego wojewody, uciekli do Kałmuków. Stało się to podczas ekspedycji nad jezioro Jamyszewo, dokąd zostali wysłani po sól. Tutaj wydarzenia rozwijały się nie tak dramatycznie, jak z atamanem Szerszniem i jego grupą. Prawdopodobnie od Kałmuków bez przeszkód dotarli na Ukrainę. Tak zakończyła się syberyjska odyseja wolnych synów Zaporoża, których Moskwa chciała wbrew ich woli wykorzystać w swojej służbie. Dobry przykład dla potomnych: „Niech wróg wie, niech nigdy nie myśli znęcać się nad kozakiem!”. Harij KALAJDA, m. Zaporoże

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

NOWA CERKIEW PRAWOSŁAWNA ŚWIĘTEGO DUCHA ZOSTANIE ZBUDOWANA W KIJOWIE

Projekt świątyni został opracowany przez specjalistów spółki akcyjnej „Kijówprojekt”, pracowni pod kierownictwem laureata Nagrody Państwowej w dziedzinie architektury i budownictwa Jarosława Krawczuka. Ten indywidualny projekt jest nieco niezwykły ze względu na to, że wchłonął w siebie wiele stylów architektonicznych dawnego budownictwa cerkiewnego: bizantyjski, staroruski, barok i inne. Dzięki temu specjaliści zdołali z powodzeniem oddać w harmonijnych formach architektonicznych głębokie symboliczne znaczenie samej nazwy Cerkwi Świętego Ducha. Jeszcze jedną szczególną cechą projektu jest to, że przy jego opracowywaniu wykorzystano nie tylko zewnętrzne elementy architektoniczne dawnego budownictwa, ale także niektóre, niemal zapomniane, sekrety budowniczych dawnych czasów. Tak na przykład zaprawa budowlana zostanie uzupełniona takimi dodatkami, że po jej zastygnięciu ściany będą stanowić jednolity monolit. Zgodnie z dawną tradycją opracowano także projekt akustyczny, który przewiduje zainstalowanie w ścianach ceramicznych (glinianych) rezonatorów dźwięku, na wzór soboru katedralnego św. Zofii. W części piwnicznej zaprojektowano budowę baptysterium do sprawowania Sakramentu Chrztu Świętego. Sama cerkiew posiada jedną wielką pozłacaną kopułę, która wznosi się na wysokość 33 metrów. Miejsce pod budowę cerkwi oraz Krzyż Pamiątkowy, który został tam ustawiony, zostały poświęcone w sierpniu ubiegłego roku przez Świątobliwego Patriarchę Filareta. Kierownictwo studia filmów telewizyjnych „Ukrtelefilm” na czele z panem Jarosławem Holińskim wyraziło oficjalną zgodę na wydzielenie części działki budowlanej studia na budowę cerkwi. Przy posiadaniu środków budowę Cerkwi Świętego Ducha można byłoby rozpocząć już w przyszłym roku i w ciągu 2–3 lat całkowicie ją zakończyć. Lecz z powodu braku środków dalsze opracowywanie niezbędnej dokumentacji projektowej, jak i sama budowa, znajdują się pod groźbą wstrzymania. Jeszcze od dawnych czasów wznoszenie świątyń zawsze było przedmiotem dobroczynności, której tradycje na Ukrainie są związane z postaciami księcia Włodzimierza Wielkiego, Jarosława Mądrego, hetmanów Sahajdacznego, Mazepy, a później – z ukraińskimi przedsiębiorcami, takimi jak Tereszczenko i wieloma innymi sławnymi ludźmi, którzy tworzyli historię Ukrainy. Dlatego i my, ufając Bogu, mamy nadzieję, że wśród przedstawicieli współczesnej ukraińskiej elity biznesowej znajdą się godni kontynuatorzy szlachetnych tradycji dobroczynności i udzielą niezbędnej pomocy w budowie tej niepowtarzalnej ozdoby architektonicznej – Cerkwi Świętego Ducha. Nasz rachunek rozliczeniowy: 26 009 000 194 001 w Centralnym Oddziale AKB „Nadra”, MFO 322 584, kod ZKPO 23 728 655. na malowniczym brzegu Kanału Rusanowskiego. Będzie to pierwsza i jak na razie jedyna świątynia dla wiernych Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego na Lewobrzeżu stolicy. Został już ukończony projekt szkicowy tej nieco niezwykłej, jak na obecne czasy, cerkwi. Ksiądz Ołeksandr, proboszcz parafii Świętego Ducha UCP PK Projekt świątyni Świętego Ducha Adres „Słowa Proświty”: 01001, Kijów-1, zaułek Muzealny, 8. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, tel. 228-01-30.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Szef redakcji Pawło MOWCZAN Kolegium redakcyjne: L. Hołota, J. Hojan, A. Żurawski, P. Mowczan, A. Pohribny, O. Ponomariw, I. Juszczak

Założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji nr 1007 z dnia 16.03.1993 r. Redakcja prowadzi korespondencję z czytelnikami tylko na łamach gazety i nadesłanych rękopisów nie zwraca. Zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Skład komputerowy — Iryna Szewczuk. Zam. nr 0331210. Nakład 3000. Redaktor naczelna Lubow Hołota. Indeks 30617. Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie «Presa Ukrajiny»

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn