Strona · s. 11strona oryginału ↗
«SŁOŃCEM ROZGRZANY, DESZCZAMI SMAGANY...» (o poezji Andrija Malyszki)
Слово Просвіти, №67 за 2000 рік
...Duch wcale nie posiada w sobie jakiejś monolitycznej siły, która pragnie lepić świat, życie i społeczeństwo na swój obraz i podobieństwo. Co prawda, były próby ogłoszenia solidarności wszystkich działaczy kultury duchowej, ale wszystkie one okazały się nieskuteczne. Pomiędzy nosicielami różnych form ducha, pomiędzy różnymi wyrazicielami jego woli istnieje najgłębsze, pełne pogardy i nienawiści wzajemne wyobcowanie, które nie ma analogii. Jest coś samowolnego w rozumieniu, że niby to duch z racji swojej natury stoi — skorzystajmy tutaj z społeczno-politycznego terminu — «na lewej flance», że on, inaczej mówiąc, przeważnie związany jest z ideami wolności, postępu i humanizmu. To błędne twierdzenie wielokrotnie zostało zanegowane przez samo życie. Duch także może, i nawet z większym sukcesem, przebywać na «prawym» skrzydle... Tomasz Mann. «Artysta i społeczeństwo» Dla tych, którzy nie są zaznajomieni z artykułem Tomasza Manna «Artysta i społeczeństwo», przypomnijmy, że z pewną niechęcią, z jakąś delikatną wyrozumiałością rozpoczyna swoją pracę niemiecki pisarz, autor światowej sławy powieści. Zauważa on nawet, że na pytanie nie bardzo chce odpowiadać, ale, powiedzmy... zostało ono postawione. Chodzi o artystę i moralność, o artystę i politykę. A jeśli się wczytać, to także o psychologię twórczości i o zależność od władzy... Wielki pisarz mówi nawet, że «nie można zaprzeczyć temu, iż w politycznym moralizowaniu artysty jest zawsze coś komicznego, że propagowanie humanistycznych idei prawie zawsze graniczy (i nie tylko graniczy) dla niego z pospolitością...» Cóż, jest nad czym rozmyślać! Rzecz w tym, że Tomasz Mann dokonywał rewizji swojego ducha, osobistego życia, próbował na własnym doświadczeniu (powołując się także na autorytet J. W. Goethego) znaleźć punkty styczne między osobistym a społecznym! Niełatwo bywa wyznaczyć te granice, gdzie moralność przeradza się w moralizatorstwo, i trudno zgodzić się z tym, że propaganda humanistycznych idei zawsze graniczy z pospolitością. Tutaj, moim zdaniem, trzeba brać pod uwagę kontekst powiedzianego... W czasie, gdy «...w nauce, jak nigdy, jest możliwość wykorzystywania nie po prostu pluralizmu, a prawdziwego rozpasania metodologii (M. Najenko. Nowoczesne literaturoznawstwo w «czasie jezuitów». — L. U. — nr 25. XI. 1999), gdy pojawiają się góry beztalenckiej szarzyzny, naszym sumieniem kieruje pragnienie znalezienia w miarę możliwości właściwego podejścia w ocenie zjawisk artystycznych, przeczytania przeczytanego niedawno, dania wykładni zwulgaryzowanemu rozumieniu tekstów poetyckich. Przypominają się w tym przypadku (choć i historyczne) utyskiwania Serhija Jefremowa o «trudnościach, które korzenią się w historycznym losie naszego pisarza, a i w jego obecnym położeniu. Pisarstwo nasze rozwijało się pod obuchem ciężkich okoliczności (utrata zabytków w starym okresie, niewymowny ucisk cenzuralny w nowym), że mówić o normalnym rozwoju dorobku literackiego ledwie czy jest możliwe...». Do tego utyskiwania należałoby dodać także twierdzenie o zapolitycznieniu oraz wulgarno-socjologicznym rozumieniu samej natury twórczości i zjawisk artystycznych w ogóle. Piętnem podobnego rozumienia często naznaczone są także rozmyślania o sztuce i samych twórcach, których oryginalna twórczość ma nieprzeciętne znaczenie i należy do skarbca literatury ukraińskiej. Jednakże chce się przestrzec gorączkowych przed pospiesznymi wnioskami, zachęcić, jeśli nie do naukowego — to przynajmniej z pozycji zdrowego rozsądku — przemyślenia podobnych problemów. Tendencja do niedoceniania zjawisk artystycznych, niechęć do dawania pełnej oceny twórczości tej czy innej osobowości, przemilczanie problemu, rujnowanie i szkalowanie ducha narodowego, strach przed pozostaniem «niepostępowym», a czasem i zwykłe lenistwo — oto główne wady myśli krytycznej. Dawno już trzeba było przemyśleć także problem kompromisu politycznego, tego bardzo nieprostego zjawiska, które zrodzone jest (i nadal jest rodzone!) w sferze świadomości masowej. Mamy na myśli także daninę czasowi, kompromis na granicy fizycznego przetrwania, świadome wtórowanie, wzajemny spisek czy egoizm społeczny (jeśli tak można powiedzieć) między autorem a czytelnikiem, eklektykę tematyczną itp. Problemy, problemy... One przecież wyżerają także duszę krytyki. A jeśli mamy mało należytych ocen, to wtedy poetycki maksymalizm czy nie najlepiej wyraża «niedopowiedziane»: Nie kupisz jej kwiatem przedwiośnia, Ani gardłem, ani rangą. Poezja — to sprawa sumienna, Nie igraj nią bez przyczyny. Taka sobie, nie zna starości I na czole nie stawia daty, Z czarnym popiołem i pędem Stoi odwiecznie przy chacie. I nie lekkimi przelewami — Ciężką krwią serce krąży, Błyśnie skrzydłem swoim malinowym, A czy obejmie, czy udusi. Takim niezwykłym było rozumienie natury twórczości przez Andrija Malyszkę. Nie chce się nawet cytować «Historii literatury ukraińskiej» w dwóch tomach: bo tam, niestety, bardzo skąpo powiedziano o talencie wielkiego ukraińskiego poety. Czyż tej postaci nie warto było rozpatrywać w kontekście takich twórców, jak M. Rylski, P. Tychyna, W. Sosiura, M. Bażan, O. Dowżenko, Ju. Janowski, których imiona dawno należą do całego świata. A i powiedzieć by o tym, że Andrij Malyszko cieszył się także z przyjścia nowego pokolenia: Dumne w męstwie, wreszcie, W pieśniach, w zmaganiach, w miesiącach, Nie zastraszone w nocy aresztami, Nie przesłuchiwane na komisjach. ...Pokolenie z kraju ojcowskiego, Głosami — jak trąby w chmury! I od ciężkiego snu sołowieckiego Nie kładą się na duszę koszmary. Pragnienie zawsze bycia w drodze, przejęcie pewnym niepokojem, nawet poryw w nieznane, gotowość (wraz z ludowymi nadziejami i bólami) przyjmowania tego nowego, które dopiero majaczyło na horyzoncie, wiara w moralne kryteria ludzkie, wreszcie, wiara w moralną siłę narodu — cechy, które były właściwe muzie Malyszki. Różne były (co tu kryć — czasem niekompetentne) rozważania teoretyczne Andrija Malyszki. A były i takie: «Nam trzeba głębiej i uważniej studiować głębokie procesy współczesnego życia, przede wszystkim proces wychowywania na nowo i tworzenia nowego człowieka. Człowiek nowego życia musi być w centrum naszych twórczych poszukiwań, w centrum naszych poematów... Nie możemy zapominać o tym, że po naszych poematach i wierszach za pięćdziesiąt, sto lat potomkowie będą sądzić o człowieku nowej epoki...» W czym nie odmówisz autorowi, tak to w nadziei, pewności i powadze swojego przeznaczenia oraz odpowiedzialności za swoje przeznaczenie... Twórczość Andrija Malyszki była zorientowana na głęboką ludowość, w niej odczuwalny jest stały zew do wolności narodowej, rozumieniem godności ludzkiej przesiąknięte są wiele jego wspaniałych wierszy. Można mówić o typach ludowych, o tym, po czyjej stronie znajdują się sympatie poety-Malyszki. Przypomnijmy — «Nauczyciel», «Zbiory», «Opanas Bida»... Andrij Malyszko w poezji ukraińskiej —
to hojnie nalany kłos, który, tylko dotknij, – sypnie szczodrym ziarnem słowa... Szewczenkowską tradycję materialnego rozkwiecania rzeczywistości słowem trzeba zawsze mieć na uwadze, gdy mówimy o talencie Andrija Malyszki. Tę samą tradycję trzeba mieć na uwadze, gdy mowa o wierszach historycznych, a także pejzażowych. Trzeba uwzględniać także miłość poety do prozy J. Janowskiego, O. Dowżenki, W. Stefanyka, do poezji I. Kotlarewskiego, R. Burnsa, S. Petőfiego, M. Niekrasowa, S. Jesienina, W. Mysyka... Motywy ich twórczości często zapładniały poezję Andrija Malyszki. Dziś – z perspektywy czasu – nie tak już trudno zbadać te wpływy. To później jego muza nabierze obywatelskiej (wyrazistej), malyszkowskiej krzepy i śmiałości. I to już nie będzie tylko konstatacja, a ostra krytyka ustroju społecznego, który nie pozwala rozwinąć się twórczym potencjałom człowieka. Rembrandty i Rubensy dnieprowych czarnych pól, Bezpaszportowi moi da Vinci i Rafaelowie! Ileż goryczy i miłości, ileż celnego trafienia w korzeń zła społecznego. Czyż nie z tych wersów narodził się krytycyzm Iwana Dracza? Wspomnijmy „Balladę o Sarianach i Van Gogach”, i nie tylko ten utwór. Andrij Malyszko był obdarzony nadzwyczajnym darem improwizacji. Można to zilustrować króciutkim wierszem „Syn”. Poeta, wykorzystując materiał folklorystyczno-bytowy, który zadziwiająco zbiega się z jego wewnętrznym stanem ludzkim, odradza samo pojęcie, które, jak diament, mieni się wszystkimi barwami narodowego kolorytu: Przyszedłem, mamo, daleką dalią Do tych wrót, co siwe ramieniem, Po waszej łzie, jak po stromej górze, Po tym krzyku w kalendarzu, Po tej żałobie w nocy wdowiej, Po waszej dłoni, jak po dolinie. Cztery Dunaje płyną pod oknem, Zrosła się jabłoń, była kaleką, Matka jak matka, przez gałęzie czarne Na oczy synowi całe niebo garnie I, by syna nieością nie karcić, — Zaczyna od nowa świat tworzyć Z taką łaską oraz powitaniem, Że w bramie kamień stał się kwiatem. Wszystko tu jest wirtuozerskie – i pomysłowy (a przy tym brzmiący naturalnie) rym, i „wrota, co siwe ramieniem”, i „łza, jak stroma góra”, i „dłoń, jak dolina” – są odbierane... I „krzyk w kalendarzu”, i „cztery Dunaje” w najbardziej przekonujący sposób tworzą syntezę, nadają idei nowy impuls do życia. Takich wierszy u Malyszki jest wiele. Wykorzystanie tego rymu, zapożyczonego z pieśni ludowych, rzadko nie dawało pożądanego artystycznego wcielenia. Poezji Andrija Malyszki właściwe jest wyzwolenie motywów rodowych, rodzinnych (są tu i wiersze o ojcu, matce, wuju, znajomych, pobratymstwie...) Konkretne w wczesnej twórczości, przeradzają się one w sumaryczną wiedzę, ciążą ku szewczenkowskim arcydziełom typu „Sadu wiśniowego koło chaty” – w późniejszym okresie twórczości poety. Często to wyzwolenie świata przypomina samospowiedź świata, kiedy (człowiek – przyroda – społeczeństwo) zlewają się i istnieją w jedności. Andrij Malyszko nie był odosobniony w swoich poszukiwaniach stylistycznych i wiedzy o możliwościach stylistycznych. Można przytoczyć i przykład podobnych poszukiwań z praktyki literatury światowej. Wziąć choćby wiersz Nazima Hikmeta „Orzech”: Głowa moja – chmura z piany, morze w piersiach moich. Jestem starym orzechem gdzieś w parku miejskim, Co rozrósł się tysiącem gałęzi, Ale ani policji, ani tobie o tym nie wiadomo. Jestem starym orzechem w parku Gülhane, I liście, jak rybki, błyszczą-błyszczą od świtu do zmierzchu. Szeleści, niby chustka jedwabna, szepczą w ciszy, — Zerwij je, kochana moja, i otrzyj łzy swoje. Liście moje – ręce moje, sto tysięcy zielonych rąk, Sto tysięcy rąk wyciągnąłem – dotykam ciebie, Stambule, Liście moje – oczy moje, w zachwycie patrzę wokoło, Stoooko patrzę na ciebie, patrzę na swój Stambuł. Listki moje – biją, jak sto tysięcy serc... Jestem starym orzechem w parku miejskim, Ale ani policji, ani tobie o mnie nie wiadomo. (Przełożył Wasyl Osadczyj) Możemy przekonać się o tym, że cykl „Wyznanie” A. Malyszki (choć bardzo oryginalny) ma w sobie to, co łączy go z tendencją, ze zrozumieniem tego, jak można zaprojektować osobiste na świat i odwrotnie, jak można balansować na stycznych do świata, jak zrealizować zamysł. Osobnej rozmowy zasługuje temat przyrody w twórczości poety. Wielką część swojego kochającego serca Andrij Malyszko oddał właśnie jej: „Słoneczniki”, „Ruta”, „Bocian” oraz wiele innych poezji. Przyroda często była i tłem dla poezji, i doradczynią w życiu... I bezsprzecznie, że „Droga pod jaworami” – to nieśmiertelny, najdokładniej dobrany symbol dla swojego, nieoddzielnego od narodu życia. „Droga pod jaworami” Andrija Malyszki przypomina mi kronikarskie fragmenty „Wszechludzkiej pieśni” Pablo Nerudy, tylko swojej, malyszkowskiej pieśni. Tutaj i nowa stylistyka, i głębokie uogólnienia. Wrażenie jest takie, że poeta próbował włożyć w ten utwór całą treść swojego życia. Intonacja spowiedzi, zwracanie się do drogi, jak do kobiety (a w podtekście – do pogrążonej w żałobie Ukrainy-matki). Wysokie przypływy emocji, które przeplatają się z życiową treścią, sprawiają wielkie wrażenie autentyczności... Jeszcze raz przychodzą na myśl słowa Serhija Jefremowa: „Wynika z tego, że życiowy: dla pewnej epoki charakterystyczny sens w pewnych, też dla swojego czasu charakterystycznych, formach literackich – oto co musi być obowiązkową siłą utworów literackich. Siła życiowa pisarstwa, jego waga zależy najbardziej od tego, jak wykonuje ono właśnie wskazaną funkcję – pokazywać i odtwarzać żywe życie w takich czy innych okolicznościach historycznych...” * * * Słońcem ogrzany, deszczami sieczony, Chlebem karmiony Czerstwo-surowym, Ty między ludźmi już dawno zauważony Szczęściem i klęską, Dobrem i żalem. ...Mówią: u niego życie – obrazeczek. Mówią: w koszuli urodził się do ciała! Tylko nie wiedzą, Że ta koszulinka W dalekiej drodze, Może, i spróchniała. Chodzi o niewypowiedziany (wewnętrzny) nurt ludzkiego życia, o ten nurt, o którym często się nie mówi, o dalekiej drodze (o niełatwej drodze) życia. Skarga i nie skarga do życia. Coś w rodzaju echa „u każdego swój los” czy ludowego „życie przeżyć – nie pole przejść”. Słyszymy wyrzut tym, którzy nie rozumieją prawdziwej wartości życia. Jest tu i żal, że życie przeżyte nie w pożądanej harmonii. Coś zniszczone! Może, ludzkie piękno? I mimo wszystko, przytłumiony motyw zgody z godnie przeżytym życiem między ludźmi. Wasyl OSADCZYJ
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
