Strona · s. 7strona oryginału ↗
Oznaczona wiecznością
Слово Просвіти, №68 за 2000 рік
Swojej «Ostatniej książki», wydanej w Odessie w 1998 roku, Borys Niecherda nie zdążył zobaczyć. Dobrze, że zdążył ją napisać w «złych czasach dla trzeźwych umysłów, złych dla garstki ludzi o skrzydlatym duchu...». Był skrzydlaty duchem, a zarazem skazany. Wiedział, że wkrótce umrze, i pisał, składając wiersze do teczki, na której było napisane: OSTATNIA KSIĄŻKA. Nastrój, samopoczucie i światopogląd poety w owych przeklętych dla niego dniach i miesiącach trudno odtworzyć w pełni. Jedyne, co jest w pełni dostępne, to — domyślając się własnej perspektywy — wyobrazić sobie siebie na jego miejscu i uważnie, z namysłem czytać przedśmiertne wiersze, w których zapisano to najważniejsze, co niepokoi umysł i rani duszę na pożegnalnej granicy życia. Zrobiłem to i stwierdzam: Borys Niecherda zostawił nam nie stenogram swoich refleksji i lamentów, lecz duchowy testament człowieka mężnego i bezkompromisowego, obdarzonego przez Boga wielkim talentem Poety. Miłość do życia i cena życia, pełna wewnętrzna niezależność od świata zewnętrznego, a nawet od przyjaciół, dumna samotność i poczucie nieskończoności bytu nad czarną otchłanią śmierci — to główne motywy książki, jak i całej twórczości tego wyjątkowego poety, wcielone tutaj w zmierzchowe barwy tej prawdziwości, która nie znika także wtedy, gdy zmierzch zamienia się w agonię, a kostucha z kosą wykonuje ostateczny, zdecydowany zamach. Mimo wszystko byt w poezji nie tylko pozostaje, ale wychodzi na pierwszy plan i stwierdza sam siebie, otwierając poecie nowe życie, długie i piękne, nikomu nieulegające — Życie w Słowie. Życie oznaczone wiecznością. Czekajcie na mnie nie dłużej niż pół roku, potem ruszajcie do Stambułu i Harbina!.. Teraz pozostaje przybić podkowę, a zbędny gwóźdź wyplunąć z warg... Wszystkim odważyłem! Sztandarom — po imieniu! Żegnajcie... Jak to mówią: zwiędły kwiaty! Czekajcie na mnie, czekajcie na mnie, czekajcie na mnie!.. I zdejmijcie czapki. Jeśli książka otwiera się wersami: Dla wielu przyjaciół już umarłem, Dopiero co byłem, a teraz nie ma mnie — które wydawałyby się zapowiadać dalsze narzekania na los — to na jej ostatnich stronach czytamy: ... i proszę wspólnotę: do końca kochać moją ojczyznę, skoro sam stamtąd nie będę mógł. Między tymi jakby biegunami — niepowtarzalny świat poety z jego osobistymi i społecznymi bólami i niepokojami, «technologią uszczęśliwień», trawami dzieciństwa, cichymi wodami i jasnymi gwiazdami Ukrainy, kochankami i głupcami — wielkie doświadczenie i dorobek człowieka i poety, który w młodości żalił się: Z samego świtu, miłości, z samego świtu jest sto myśli, lecz brak doświadczenia. Wszystko zostało poznane, przemyślane i przemyślane na nowo. To, co się spełniło, a czego nie — pozostaje, by umierać i zmartwychwstawać w wierszach, w nowych ludziach: ... nie martwię się o nic z tego, co było i minęło, albo jak gdyby nigdy nie było, ale na koniec — ...proszę... kochać moją ojczyznę... Istnieje mit, że słynny akademik Pawłow, umierając, polecił swoim asystentom prowadzić za nim obserwację naukową — rejestrować na przyrządach «zachowanie» organizmu w ostatnich chwilach, wszystkie przejawy rozumu, psychiki itp., aby zostawić nauce i dalszemu rozwojowi medycyny ważne dane laboratoryjno-analityczne, że tak powiem, z pierwszej ręki od wielkiego uczonego. Pewien odeski poeta ponad 30 lat temu napisał o tym wiersz, w którym sekretarz uczonego na prośbę gościa, który prosił o przyjęcie, odpowiada: «Pawłow zajęty — Pawłow umiera». Nie wiem, na ile to prawda. Za to historia powstania «Ostatniej książki» Borysa Niecerdy... poeta pozostawał prawdziwym poetą, myślał nie tylko i nie tyle o sobie. Jak przez całą swoją twórczość, począwszy od oryginalnego zbioru «Materik» (1963), przez nowatorskie książki «Łada» (1965), «Bareljefy» (1967), «Samolot w kropli bursztynu» (1972), «Wieża» (1980), aż po najpełniejsze wydanie za życia «Wybrane» (1991), Borys Niecherda w «Ostatniej książce» występuje przed czytelnikami jako poeta i obywatel w organicznym połączeniu. Uderza też jego rzeczowa liryczność, tak rzeźbiarsko i pociągająco wyrażona na fatalnej granicy: Zgięcie biodrzastego pnia — coś kobiecego w zarysie klonu. Coś żarliwego wieszczą śniegi... Formotwórcze, obrazowo-wyrazowe osiągnięcia B. Niecerdy, które znamy z jego wcześniejszych książek, w pełni dały o sobie znać w «Ostatniej książce», która wyróżnia się różnorodnością gatunkową i stylową. Tu wiersz wolny, rozkuty werset, współistnieje obok klasycznego sonetu, a tekst zprozaizowany, w którym oszczędnymi, dystansującymi się, lecz precyzyjnymi, częściowo stosownie przyprawionymi wulgaryzmami frazami spokojnie sąsiaduje z oszlifowanym, efektownie rymowanym tradycyjnym wierszem. I to wszystko nie jest przypadkiem ani kaprysem autora. W każdym razie jest to uwarunkowane materiałem życiowym, zamysłem twórczym i estetyczną celowością. Jest to równie nieuniknione w książce utalentowanego poety, jak nieuniknione jest różne oświetlenie domów, drzew i traw rano, w porze obiadowej i wieczorem. Słońce określa długość promieni i kąt ich padania na ziemię w zależności od tego, na jakiej wysokości się znajduje. Od kąta widzenia poety na otaczający świat albo od jego zatopienia w sobie zależy rytm i długość wersu poetyckiego, struktura i temperatura wiersza. Jeden z najjaśniejszych poetów drugiej połowy, a właściwie końcowych dziesięcioleci dwudziestego wieku, Borys Niecherda dobrze rozumiał te zasady i mistrzowsko wcielał je w swojej praktyce twórczej. Władał wierszem swobodnie, jak młody, silny pływak swoim ciałem, pływając na otwartym morzu. Czasopismo «Kijów» (nr 9, 10, 1999) opublikowało wybór wierszy B. Niecerdy z «Ostatniej książki», któremu towarzyszy czuły i treściwy posłowie Piotra Zasenki, przetykany humorem i poważnymi myślami o poezji oraz o krętej twórczej drodze wybitnego poety, za życia niedocenianego. To dobrze i przekonująco brzmi w kontekście wspomnień o spotkaniach i literackich rozmowach Borysa Niecerdy, Hryhorija Tiutiunnyka i P. Zasenki. Jest tam takie miejsce: «Trudno uświadomić sobie, że autor swoją ostatnią książkę nazwie tak po prostu «Ostatnia książka». Nigdy już nie podpisze jej ani mnie, ani nikomu innemu. Upiorne jest iść śladami jego rozchwianych myśli i wraz z poetą zbliżać się do granicy jego własnego ostatniego dnia. U kozaka nie ma tylko radości i zwycięstw — jego duszę może oświecić smutek świata, a myśli o śmierci nie zawsze przychodzą od słabości ducha». To prawda! Ale powiem słowami klasyka: «Smutek mój jasny», gdy tej, wyjątkowej w swoim rodzaju, mądrej i utalentowanej książce zostanie przyznana Narodowa Nagroda Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Byłaby to sprawiedliwa decyzja wobec wybitnego poety, która zresztą podniosłaby także prestiż wysokiej nagrody, nieco nadszarpnięty z różnych przyczyn. Przynajmniej taka pozytywna decyzja mogłaby złagodzić dawne przeczucie poety: Poetę jak sztandar wdepczą w błoto i — zmierzchnie. Będzie miał prawo Jedynie zmartwychwstawać.
Petro OSADCZUK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
