Strona · s. 9strona oryginału ↗
PIÓRO ŚPIEWNE
Слово Просвіти, №68 за 2000 рік
Los obdarzył mnie niewieloma spotkaniami, zresztą epizodycznymi, z wielkim dragomanem-poliglotą, człowiekiem niezwykłego, jakiegoś zagadkowego charakteru, który nosił w sobie różnorodne duchowe światy całej konstelacji narodów i wyrażał je językiem rodzimej ukraińskości. Przede mną — «jego» liryczny Schiller z ciepłą dedykacją w książce: «Wiktorowi Kocewskiemu, poecie-miłośnikowi Ormian, z serdeczną przyjaźnią. M. Łukasz. Irpień, 10. V. 67 r.». To drogocenna dla mnie relikwia, na której zachowały się nawet poprawki tłumacza, wykonane czerwonym ołówkiem. Często sięgam po solidny jednotomowy zbiór «Od Boccaccia do Apollinaire'a» (Dniepr, 1990). Tu ukazuje się Mykoła Łukasz jako twórca o potężnym darze «przeszczepiania» na ukraińską glebę klasyków wielojęzycznej poezji. Nauczycielka z miasta Kalusz w obwodzie iwanofrankiwskim, aspirantka Uniwersytetu Lwowskiego Walentyna Sawczyn przygotowała pracę kandydacką o miejscu Mykoły Ołeksijowicza w historii ukraińskiego przekładu literackiego. Znam jej artykuł «Mykoła Łukasz jako tłumacz Roberta Burnsa» (Filologia obca // Lwów: Świt. — 1996. — nr 109). Zestawiając z oryginałem pieśni i ballady sławetnego Szkota, odtworzone przez tłumacza, autorka przekonująco dowodzi bliskości Burnsa do ukraińskiego folkloru. Szczery, piosenkowy Burns pod magicznym piórem Łukasza stał się po ukraińsku śpiewny. Sam tłumacz wyznawał: «Czytasz — i dziwisz się: jak często zbiegają się tematy, frazy, nawet rytmiczne chody u Burnsa i w ukraińskim folklorze. Wiele obrazów, postaci wprost koresponduje z ukraińskimi pieśniami. Jest tu i kłótliwa żona, i wesoły pijak-mąż, i dziewczyna ostra na język, i jej przedsiębiorczy zalotnik» (Nowikowa M. Przygody z Robertem Burnsem // Wszechświat. — 1989. — nr 1). A cóż dopiero powiedzieć o sobie: czytam i dziwię się już samym przekładom Mykoły Ołeksijowicza. Weźmy na przykład pieśń Burnsa «Pocałujmy się na pożegnanie»: Och, gdybyśmy się nigdy nie znali, Nie kochali, nie miłowali, — Nie byłoby teraz rozłąki, Nie byłoby na sercu udręki. Słowa przekładu wyraźnie podpowiedziane są znaną ukraińską pieśnią ludową: Lepiej by było, lepiej by było nie chodzić, Lepiej by było, lepiej by było nie kochać, Lepiej by było, lepiej by było nam się nie znać, Jak teraz nam się rozstawać. Zachwyca mnie niezwykła melodyjność przekładów Łukasza z Burnsa. Nieprzypadkowo takie jego utwory, jak «Biały młynarz, biały» i «Miły, bądź odważny», zostały ujęte w muzykę i wykonywane jako piosenki. Wiadomo, że Mykoła Łukasz miał subtelny słuch muzyczny. Przywiązywał wielką wagę do odtworzenia brzmieniowej faktury oryginału. Tak twierdzą badacze jego mistrzostwa translatorskiego, w tym wspomniana już Walentyna Sawczyn, dawni przyjaciele Łukasza — wybitni tłumacze z języków europejskich. Ja zaś odbieram poetyckie przekłady Mykoły Ołeksijowicza jak jego własne utwory: wszak w młodości zaczynał jako poeta i swoje doświadczenie wierszopisa mógł owocnie wykorzystać w interpretacji światowej poezji. Właśnie na tej niwie objawił się jego geniusz w oryginalny sposób. Harmonia brzmień odczuwalna jest w przekładach wierszy wielu poetów obcojęzycznych, a szczególnie Verlaine'a i Lorki. Zwróćmy uwagę na poezję tego ostatniego «Cisza»: Słuchaj, synu, ciszy, w fali zamarłej, — po niej ślizgają się echa, po niej toczą się doliny, a ona schyla czoło aż do samej ziemi. Tu w każdym wersie czuły dźwięk «ł», — i ani jednego «r», które by naruszyło tę «ciszę». I przeciwnie, muzyczne wydarzenie «Balu w operze» Polaka Juliana Tuwima oddane zostało tak szalonym pluskiem dźwięków: Grzmiąco gra muzyka-zyka, Stogłosowa, stojęzyka, Miedziano, srebrzyście, dżazowo, ostro, Błyskiem pluska, trzaskiem pryska. Choćby pobieżnie należy podkreślić uwagę tłumacza do rytmomelodyki wiersza, bo ona stanowi duszę poezji w ogóle. Uznany w kręgach graczy-amatorów bilardzista Mykoła Łukasz „wbijał” wszelkie rymy — końcowe, wewnętrzne, przenikające — w wiersz jak kule w łuzę. Ponieważ Mistrz, jak się zdaje, wsłuchiwał się w brzmienie każdego słowa, czuł je nawet na kolor, to niezwykle udawały mu się również złożone rymy (dla przykładu: «dał się — bieda cała», «Plutonowi równy — przy dworze on» (z «Fausta»); «mrówcza — nie ruszaj nas» (z Attili Józsefa); «Ojciec Księżycu-dyletancie, Powiedz choć, gdzie latałeś» (z Julesa Laforgue'a) — rymów tego typu można przytoczyć bezliczne). Charakterystyczną cechą języka przekładów Łukasza jest jego obfitość neologizmów. Cały fajerwerk nowo stworzonych słów błyszczy już wspomnianym «Balem w operze». Jest tam «król karnawału, tłusty Grosozaur», który wart jest uwagi: jest wprost synonimem naszych współczesnych ukraińskich oligarchów. Szczególnie bogate w neologizmy są przekłady z nowoczesnego, polimetaforycznego Apollinaire'a: «Tylko chrześcijaństwo w Europie nie zdążyło jeszcze oepopeizować się», «Oto stado sfinksów tupta do sfinksarni», «Rozwichrzonowłosy wiatr»... Mykoła Łukasz zawsze przebywał na wyżynach i w głębinach rodzimego słowa. Swobodnie, wirtuozersko władał odwiecznymi spichlerzami języka ojczystego. Dlatego też własnym twórczym wyczynem dowiódł, że słowo ukraińskie może pełnokrwiście, równorzędnie oddać najwyższe wartości światowego piśmiennictwa.
Wiktor KOCZEWSKI, m. Kijów
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
