Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Dmytro HORBACZOW, Paola UTEWSKA

Слово Просвіти, №69 за 2000 рік

Pożar w stepie. 1851. Ołówek na papierze ARTYSTA On wciąż w żołnierskim szynelu. Ale już nie aresztant. Stało się to wczoraj, 21 czerwca 1857 roku. Uskow, komendant umocnień Nowopietrowskich, wezwał go do siebie, wstał zza stołu, jakby wyprężył się przed swoim podwładnym i uroczyście rzekł: — Zesłanie się skończyło. Jest pan wolny! On jest wolny... Ile dni i nocy marzył, że los wreszcie ulituje się nad nim i wróci do ojczyzny. Lecz więcej było godzin, dni, miesięcy rozpaczy, zwątpienia. Nawet kiedy dowiedział się, że rzeźbiarz hrabia Fiodor Tołstoj wstawia się za nim i już wiele osiągnął, pewności nie było. I oto wreszcie się stało — jest wolny. Dwudziestego szóstego czerwca Taras Szewczenko notuje w dzienniku: „Przez 10 lat pisałem się i podpisywałem: «Szeregowy T. Szewczenko». A dziś po raz pierwszy napisałem ten radujący duszę tytuł — «Artysta Taras Szewczenko»”. Miną lata, a ludzie, na których ziemi odbywał zesłanie, nazwą Szewczenkę pierwszym kazachskim artystą-pejzażystą. W STEPIE ZŻÓŁKŁA TRAWA Towarzysze niedoli przywykli: nocami, kiedy wszyscy zasypiają, on siedzi przy niewielkim kaganku i pisze listy. Często poeta wysyłał je do księżniczki Barbary Repninej. Przed nią otwierał duszę, kiedy było szczególnie nieznośnie, skarżył się, że czasem nachodzi go tępa obojętność na wszystko „aż do odrętwienia”. Przełamywać duchowe przygnębienie pomagała natura. Poeta jakby spowiadał się jej ze swoich cierpień — być może nawet szczerzej niż w listach do przyjaciół. I niebo nieumyte, i zaspane fale; I ponad brzegiem hen, hen Trzcina niby pijana Bez wiatru się gnie. Boże miły! Czy długo jeszcze przyjdzie mi W tym niezamkniętym więzieniu, Ponad tym nędznym morzem Męczyć się na świecie? Nie mówi, Milczy i gnie się, jak żywa, W stepie zżółkła trawa; Nie chce prawdy powiedzieć, A nie ma kogo zapytać. PEJZAŻE BYWAJĄ RÓŻNE Mikołaj I nakazał trzymać Szewczenkę „pod najsurowszym nadzorem i z zakazem pisania oraz malowania”. Lecz czyż można zabronić żurawiowi latać, póki całe ma skrzydła? A skrzydeł Szewczenki nie udało się złamać nawet imperatorowi. I los nie do końca zdradził: tam, na zesłaniu, znaleźli się ludzie, którzy rozumieli, że żołnierski szynel założono na ramiona nie lada artysty. I włączyli go do ekspedycji w celu badania Morza Aralskiego oraz gór Kara-Tau. Taras Hryhorowycz — szeregowy Szewczenko — musiał wykonać potrzebne dla ekspedycji szkice. Rysował. Do niego jakby powróciło życie. I co mu tam nędzne warunki ekspedycji, ciasnota małego kubryku, półgłodna egzystencja, spleśniałe suchary, zastała woda. Człowiek boleśnie schludny, teraz nie zwracał uwagi nawet na brud swojego mieszkania, na pasożyty, które roiły się i na odzieży, i w łóżkach. On rysował. W Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie swego czasu uczył się T. H. Szewczenko, panowały romantyczne, wzburzone pejzaże. Popularne były też tak zwane rysunki architektoniczno-perspektywiczne: zarysy miasta lub zabytków starożytności, nakreślone prostymi, suchawymi liniami, jakby z pejzażu usunięto powietrze, mgłę, światłocieniową poświatę. Niektórzy artyści zachwycali się idylliczno-sentymentalnymi pejzażami, niektórzy — pstrym, bujnym nagromadzeniem soczystych egzotycznych roślin, które przypominały duszne oranżerie. Wszystko to nie nadawało się do oddania miejscowej przyrody. Krajobrazy tutaj, na pierwszy rzut oka, były monotonne, natura jakby poskąpiła dla nich jaskrawych barw. Akwarele Szewczenki utrzymane są w miękkiej tonacji bez ostrych kolorystycznych błysków, niektóre są monochromatyczne. Najczęściej artysta maluje przejścia od rana do dnia, z wieczora w noc, z pogody w niepogodę. W wielu akwarelowych pejzażach rozlany jest spokój, ale nie bez wewnętrznej trwogi. Choć artysta skarżył się kiedyś, że nie odpowiada mu „bajroniczna mgła”, mglistość nie raz spotyka się w jego pejzażach, napełniając je poezją niedopowiedzenia, „tym, czego wypowiedzieć nie umiem”, jak sam mawiał. obaj na krańcu świata: bezludne panoramy, wyblakłe, jakby osłabione pod ciężarem tysiącleci kolory. Wrażenia Wołoszyna z wygasłego wulkanu Kara-Dag, z czarnych skał i rozległych stepów wokół Koktebelu, oraz wrażenia Szewczenki z pustynnych krajobrazów i zwietrzałych skał Kara-Tau (wspólny turkijski rdzeń słów „kara” oznacza „czarny”) zrodziły jednakowe odczucie pierwotności natury. Pewnego razu Taras Hryhorowycz widział pożar stepu. Później wspominał: „Cała przestrzeń, widziana przeze mnie w dzień, jakby rozszerzyła się, zalała ognistymi potokami”. Tak narodził się pejzaż „Pożar w stepie”. Ludzie na tle ognistej żywiołowości — sylwetki, a wielbłądy przekształciły się, jak mawiał sam Szewczenko, w chińskie cienie. Żywioł natury jednak nie jest odbierany jako niebezpieczeństwo. To raczej widowisko wolnej, nieujarzmionej siły, od której robi się i straszno, i jednocześnie błogo. Jak i w jego wierszach: Ziemia jęczy, gnie się, Smutno, strasznie, A wspomnisz — Serce się uśmiechnie... * * * Znowu noc w koszarach. Znowu migocze kaganek. Jak brakuje teraz poecie żarliwych rozmów, gorących sporów, głosu nauczyciela Karola Briułłowa. I Szewczenko pisze — pisze listy. Myślą powraca na Ukrainę, od której tak okrutnie go oderwano. Wszystko, co widzi, porównuje z nią: I tam stepy, i tu stepy, Lecz tu nie takie. Rude, rude, aż czerwone, A tam błękitne, Zielone, wyszywane Niwami, łanami, Wysokimi mogiłami, Ciemnymi łęgami. „Nizinny brzeg wyspy Mikołaja” — jeden z pejzaży — szeroki, jak step, jak natura Szewczenki. Tutaj wszystko jakby zeszło się razem: i morze, i step, jak morze, i słoneczko zachodzi. Lecz nastrój przygnębiony, bo Szewczence, zapewne, brakuje słowika, cichego gaju — wszystkiego tego, co pozostało w dalekiej ojczyźnie. Gorzkie wiersze kładą się na stronice „za cholewnej” książeczki: Jutro rano Zawyje głodny Zwierz pustyni, i powieje Huragan chłodny. I zasypie piaskiem-śniegiem Kureń — moją chatę... ...Trzeba by umrzeć. Lecz nadzieja, bracie, nie umiera. Piaskiem-śniegiem nie zasypało duszy artysty i poety. A źródłem nadziei było piękno, które zawsze potrafiły odnaleźć jego oczy. Zapis w dzienniku: „Za aułem, przed zachodem słońca, wieczór był cichy, jasny. Na horyzoncie czerniała długa smuga morza, a na brzegu jego płonęły w czerwonawym świetle skały. I na jednej ze skał jaśniały białe umocnienia. Podziwiałem swoje siedmioletnie więzienie...”. Przez lata, codziennie, od rana do wieczora to samo Nowopietrowskie umocnienie. Jak tylko nie patrzył na nie Szewczenko! Budowle forteczne na wysokich wzgórzach na jednej z akwarel przedstawiono tak, że przypominają „wszechwidzące oko”, które nieustannie śledzi „przechodzenie inorodców”. Wszak właśnie po to zostały tutaj wzniesione. Jak błyskawice — chmurki na jego rysunkach. Za ich wiecznym płynięciem mógł śledzić godzinami, zazdroszcząc ich wolnego ruchu. Patrząc na szaro-różowe niebo, Szewczenko wspominał wersy swojego ulubionego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn