Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

WSPOMNIENIA O «JUBILEUSZACH» SZEWCZENKI «Honorowanie» Szewczenki za władzy radzieckiej

Слово Просвіти, №69 за 2000 рік

Dla wszystkich świadomych Ukraińców oraz bezstronnych ludzi innych narodowości dni Szewczenki zawsze były wielkim świętem. Jednak na różne sposoby. Dzień urodzin Tarasa był uroczyście świetlisty. A dzień, w którym odszedł z tego świata — przejmująco żałobny. I czy mogę zapomnieć, jak obchodzono te dni za reżimu radzieckiego. A przez moje długie życie było ich wiele. Jednak wszystkie one z jakiegoś powodu były do siebie podobne. I jeśli je wspomnieć i się zastanowić, ówczesne «dni Szewczenki» były (właśnie tak!) formalno-faryzejskie. A nawet cynicznie obraźliwe. Zarówno dla świętej pamięci Szewczenki, jak i dla tych, dla których jest on uosobieniem Ukrainy. Mam wiele własnych wspomnień o tych dniach, ale świadomie skrajnie ograniczę je w mojej opowieści. Światowa Rada Pokoju podjęła decyzję o uczczeniu w 1961 roku 100-lecia śmierci Szewczenki. A w 1964 — 150-lecia jego urodzin. Zatem daty różne w swojej istocie. Mieszkałem wtedy niedaleko Uniwersytetu Kijowskiego, a pracowałem w Akademii Architektury. Jej prezydium mieściło się na terenie kronikarskiej Sofii. Zatem moja droga do pracy wiodła przez park Szewczenki i obok pomnika ku jego czci. Lecz 10 marca 1961 roku, ku mojemu zdziwieniu, moja «trasa» była zablokowana, bo milicja i dozorcy otoczyli park. A obchodząc park dookoła, zobaczyłem, jak do pomnika Tarasa podjechały dwa autobusy. Wyskoczyli z nich (!) ludzie i biegiem skierowali się do pomnika z wieńcami w rękach. W pośpiechu stawiali je przy cokole pomnika. Tak samo szybko poprawiali wstęgi na wieńcach, żeby było widać napisy, od jakich instytucji i przedsiębiorstw nadesłały «masy pracujące» te wieńce czci. Zatem oznaki okazywania uczuć do Tarasa przez jego potomków «szlachetnie» wzięła na siebie władza radziecka, jej «zaufane i sprawdzone» osoby. Kiedy zaś zatrzymałem się niedaleko pomnika, od razu podszedł do mnie tęgi mężczyzna w cywilnym ubraniu i zapytał: «Co panu tutaj potrzeba?». A na moje oburzone i wyzywające: «A wam co tutaj potrzeba?» — odrzekł: «Pańskie dokumenty!». Upewniwszy się, że zajmuję wysokie stanowisko, już uprzejmie poradził: «Tutaj teraz nie wolno chodzić». W Akademii, jak wtedy we wszystkich instytucjach, ostrzeżono, że z pracy można wychodzić tylko za zgodą. Przy tym «w rejon uniwersytetu nie chodzić». Czyli tam, gdzie ustawiono pomnik Tarasa. Ponieważ mnie, ze względu na stanowisko, takie wytyczne nie dotyczyły, to «delikatnie» je złamałem. Wrażenie z tego, co zobaczyłem i usłyszałem na tych żałobnych «uroczystościach», było skrajnie przygnębiające, i właśnie przez brutalny cynizm tego aktorstwa i świętokradztwa wobec Szewczenki. W odróżnieniu od porannej «strategii» działań wyprzedzających, w ciągu dnia milicja otoczyła nie tylko park, ale i jego otoczenie. A jeszcze, osobno, otoczona była trybuna przy pomniku Szewczenki, na której stali dygnitarze — «słudzy narodu». A «demos», czyli naród, był reprezentowany... przez studentów uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Oni, razem z wykładowcami (jako nadzorcami!) stali w «zwartych szeregach» między kolumnami czerwonego korpusu uniwersytetu; «sługi narodu» oraz sam «naród» rozdzielała pusta ulica Włodzimierska, której przekraczanie było wtedy zabronione. Zatem «jednoczenie» między tymi dwoma biegunami stanu społecznego odbywało się za pomocą głośników. I, rzecz jasna, przemawiali do Tarasa tylko «słudzy», i to «z kartki» oraz cenzurowani. A «uroczystości» odbyły się w przyspieszonym tempie. A potem, zadowoleni, że wszystko odbyło się zgodnie z «regulaminem», rozeszli się. Dokładniej zaś — rozjechali, bo wszyscy «słudzy» byli «zmotoryzowani», z szykownymi autami. A «niezmotoryzowanych» studentów zawrócono do sal wykładowych. Na tym te uroczystości «na światowym poziomie» w stolicy radzieckiej Ukrainy się zakończyły. Wszak wszystko to działo się wtedy, według proroczych słów Tarasa, «na naszej, nie swojej ziemi»... A zresztą, na tym żałobny dzień się nie skończył. Pod wieczór z żoną, Niną Zaruczyńską, poszliśmy do pomnika Szewczenki. Tam, dołączywszy do prawdziwych potomków Tarasa, do narodu, śpiewaliśmy «Testament», «Myśli moje, myśli», «Ryczy i jęczy Dniepr szeroki». Widzieliśmy, jak nas fotografowano, uważając, że to fotoamatorzy uwieczniają uroczystości na pamiątkę. A wkrótce przekonałem się, że rzeczywiście «na pamiątkę», ale kompromitująco-udokumentowaną. W wydziale specjalnym Akademii Architektury pokazano mi «poufnie»-ostrzegawczo fotografie, na których my z żoną jesteśmy «uwiecznieni» z otwartymi ustami. Śpiewaliśmy przecież... Okazało się, że ci «fotoamatorzy» fotografowali «na pamiątkę» odpowiednim «służbom». A potem rozsyłali po instytucjach, żeby służby specjalne wyszukiwały na zdjęciach swoich «nacjonalistów». A moja Nina właśnie z tego artykułu miała 10 lat więzienia i obozów koncentracyjnych... Takim był stuletnio-żałobny «jubileusz» 1961 roku za władzy radzieckiej. A żeby było gwarantowanie, bez komplikacji, przeprowadzono jubileusz 1964 roku, poświęcony 150-leciu urodzin Szewczenki, głównym miejscem wybrano z jakiegoś powodu Kaniów, a w nim Górę Mnisią, z grobem Szewczenki na niej. Choć jubileusz ten miał być radosny. My z żoną i naszymi przyjaciółmi ich samochodem pojechaliśmy do Kaniowa. Całą drogę towarzyszył nam zimny deszcz, a nasi towarzysze wyrażali wątpliwość, czy będą tam ludzie przy takiej niepogodzie. A jeszcze dziwiło nas to, że im bliżej podjeżdżaliśmy do Kaniowa, tym częściej zatrzymywała nas milicja i pytała, dokąd jedziemy, oraz sprawdzała dokumenty. Zatem i teraz, jak w 1961 roku, znów «oddziały zaporowe». Nie ukryję, byliśmy zdziwieni i radośnie wzruszeni, gdy zobaczyliśmy, że przed wjazdem do Kaniowa cała przestrzeń była wypełniona samochodami i autobusami. Były ich setki. Ludzie przybyli uczcić swojego Tarasa. Lecz do miasta ich nie wpuszczono. Każdy przedzierał się, kto jak zdołał. Jeszcze bardziej zdziwiło nas i oburzyło, jak «rządziła» milicja z dopuszczaniem do grobu Szewczenki. W szczególności tych, którzy przybyli łodziami i statkami. Z nas czworga przedarłem się, dzięki swoim dokumentom, tylko ja jeden. I tutaj zobaczyłem, że opracowany w Kijowie «wariant» z 1961 roku wcielany jest tak samo w Kaniowie. Na górze, przy pomniku kłębili się «sprawdzeni i zaufani», których liczebność ustępowała ogromowi zwo- Opracowano trasę turystyczną „Szlakami Kobziarza” (obwodowa stacja młodych turystów) (1995). Przeprowadzono miejską konferencję czytelniczą poświęconą książce Jewhena Swerstiuka „Szewczenko i czas” (1997). Odnowiono „Szewczenkowskie świetlice” (1924—1999) w muzeach Sum, Romnów, Królewca, Lebedyna, Konotopu. Zorganizowano wystawy ekslibrisów, grafiki i ilustracji artysty W. Łomaka; jego plakatów na święto szewczenkowskie. Zorganizowano wystawę-tryptyk „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki” w pałacu „Ukraina” (1997). Na Sumszczyźnie jest ponad dziesięć miejscowości noszących imię Tarasa Szewczenki, dziesiątki spółdzielczych przedsiębiorstw rolnych, setki ulic, domów kultury, klubów itp. Jednocześnie: Centralne kino im. T. Szewczenki (1998) przebudowano na klub nocny „Fortuna”, a kolorowy witraż „Szewczenko gra na bandurze” zamurowano cegłą i betonem w foyer klubu. Teatr kupił zięć byłego szefa administracji obwodowej A. Jepifanowa. Sprzedano lub oddano do Czerkas unikalną kolekcję „Kobziarzy” Szewczenki, którą zbierał nauczyciel muzyki Arbuzow, ponieważ sumscy urzędnicy nie chcieli jej wykupić ani przekazać do muzeum. Borys MANŻELA, przewodniczący „Proświty”, m. Sumy. Przywiezionego tutaj chóru. A jeszcze „władza” „zaszczyciła” przejściem (!) wokół pomnika, w kolejce, wyznaczonych przez miejscową władzę „przedstawicieli ludzi pracy” Czerkaszyzny... I znów, jak i w 1961 roku, ten sam „rytuał” według tego samego obłudnego scenariusza. Czy nie według tego samego ocenzurowanego pisanego tekstu. Widzieliśmy, jak pod górą płakały kołchoźnice, mówiąc: „My przecież wyrabiałyśmy normy w polu, wierząc, że nas wpuszczą do Szewczenki”. Nie dostąpiły zaszczytu... Wracaliśmy do Kijowa milczący i przygnębieni widzianą przez nas drwiącą inscenizacją „czczenia” Szewczenki, który dawno stał się ogólnonarodową świętością. Właśnie tak, bo nasz naród sam go kanonizował. I to, co czyniła ówczesna władza radziecka nad Wielkim synem Wielkiego Narodu Ukrainy-Rusi, jest grzeszne i niewybaczalne. To może godnie obchodzono wtedy żałobny Dzień przeniesienia zwłok Tarasa z Petersburga do Kaniowa 22 maja? Ależ nie! Ten Dzień ogólnonarodowego smutku świadomie nazwano dniem Kijowa i wiosny, i w Kijowie obchodzono go przy pomniku Szewczenki. Tutaj budowano solidną platformę, na której śpiewano wesołe pieśni i na wyścigi tańczono tropaka. I to tak, że wokół aż echo niosło. A wcielony w brąz Taras patrzył na te „cuda” z góry i nawet jego mądrość nie była w stanie pojąć: „Kim oni są, ci niedorozwinięci, i co oni tutaj czynią...” Te moje wspomnienia — to tylko cząstka drwiny nad świętością, którą przyszło widzieć za reżimu radzieckiego. I zakończę, wydawałoby się, „nieistotnym”, w porównaniu z przytoczonym przeszłym, jednak charakterystycznym dla tamtej „epoki”. Przypomnę, codziennie chodziłem do pracy, przecinając park Szewczenki z klombami kwiatów. Robotnice parku okresowo je ścinały i w koszach gdzieś wywoziły. Ot, jakoś je zapytałem: „Dlaczego nie składacie kwiatów pod pomnikiem Szewczenki?”. Zmieszały się i zamilkły. I tylko jedna z nich cicho powiedziała: „Składałyśmy, ale nam zabroniła kierowniczka parku”. A na moje pytanie do kierowniczki, ona odcięła: „U nas jest instrukcja, w jakie dni to robić”. I wtedy stało się dla mnie jasne, dlaczego przy pomniku Szewczenki nie ma kwiatów w ogóle i, broń Boże, kiści kaliny — symbolu Ukrainy. Takie rzeczy stamtąd wyrzucają, nawet jeśli ktoś od siebie uczci Tarasa. W tym przekonałem się osobiście. Złożonych przeze mnie rano przed pracą kwiatów, wracając, nie znajdowałem. A studentów uniwersytetu, którzy „chodzą do Szewczenki”, a tym bardziej — śpiewają przy pomniku, brano na specjalną ewidencję. I takiego im nie darowano. A co mógłby opowiedzieć Taras o tym, jak go czczono?! Oles SYŁYN, zasłużony architekt, zasłużony działacz kultury Ukrainy, członek Komisji i Rady naukowej ds. odtwarzania zabytków przy Prezydencie Ukrainy, główny ekspert Ogólnoukraińskiej fundacji imienia Olesia Honczara

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn