Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Anatolij POHRIBNYJ DLACZEGO KLECHA SZCZEKA NA WIERNYCH, albo O KOŚCIELE, JĘZYKU UKRAIŃSKIM ORAZ BIBLII W SZKOLE

Слово Просвіти, спецвипуск №70 за 2000 рік

Musimy przyjąć za aksjomat to, że od siły Kościoła Ukraińskiego na Ukrainie w dużej mierze zależy także siła samej Ukrainy jako państwa. W tej kwestii warto podzielać przekonanie wybitnego ukraińskiego pedagoga Hryhorija Waszczenki, który istotę opracowanej przez siebie koncepcji wychowania narodowego zwięźle wyraził taką formułą: „Służba Bogu i Ukrainie”. Służba Bogu — a zatem pielęgnowanie w człowieku wyższego, boskiego, uduchowionego pierwiastka, który ma za zadanie uchronić go przed tym, co niskie, brudne, niemoralne, obdarzyć duszę czystością i jasnością. A służba Ukrainie — to służba swojemu rodzimemu krajowi jako największej wartości, tej, która ma być nieodłączną, organiczną cząstką tego wyższego, duchowego i boskiego, co musi być w duszy każdego Ukraińca. Zatem Bóg i Ukraina — to nierozerwalnie połączone, organicznie powiązane. Służyć Bogu — znaczy służyć Ukrainie. Służyć Ukrainie — znaczy służyć Bogu. Taka jest jedyna dopuszczalna modelowa postawa narodowa i religijna, która całkowicie zaprzecza służbie abstrakcyjnemu „wszechludztwu” (jak można służyć temu ostatniemu, kiedy nie służy się własnemu narodowi?), a tym bardziej „bożkom w cudzych progach”, o czym gniewnie pisał Taras Szewczenko. Oto dlaczego w warunkach obecnej wielowyznaniowości na Ukrainie zawsze trzeba mieć jasną odpowiedź na pytanie: w jakim stopniu ten czy inny kościół służy interesom właśnie Ukrainy, w jakim stopniu właśnie ją wzmacnia. Ten akcent ma tym bardziej zasadnicze znaczenie, że w naszych dniach wszyscy staliśmy się świadkami rozpanoszonego u nas religijnego wszystkożerstwa, różnolicej zewnętrznej orientacji kościelnej, niezakłóconej agresji na Ukrainę całkowicie obcych jej duchem i językiem różnorodnych zachodnich sekt. Jeśli chodzi o chrześcijaństwo, to wszyscy my, Ukraińcy, musimy wreszcie dojść do porozumienia, że musimy mieć, tak jak to mieliśmy przez 698 lat (od 988 do 1686 roku), swoją własną Ukraińską metropolię, musimy wspierać i utwierdzać własny, niezależny od Moskwy patriarchat. Musimy także mieć na celu nie tylko jedyny Ukraiński Kościół Prawosławny z centrum, naturalnie, w Kijowie, ale także zjednoczony (jedyny) Ukraiński Kościół Chrześcijański, pod wspólnym dachem którego autonomicznie, a jednak w zjednoczeniu przebywaliby i prawosławni, i grekokatolicy, i katolicy. Żal jednak, że póki co te nadzieje są bardziej ze sfery fantazji i to odczuwalnie odbija się na tempie wzmacniania naszej państwowości, tak jak żal, że należytego zrozumienia niezastąpionej roli kościoła jako czynnika tworzącego naród i wzmacniającego państwo przywódcy kraju póki co nie wykazali… Poza tym wszystkim, kwestia kościelna na dzisiejszej Ukrainie ma jeszcze jeden bardzo ważny aspekt — językowy. W odniesieniu do niego także w naszych dniach w dużej mierze zachowuje swoją słuszność boleśnie ironiczna uwaga, wyrażona sto lat temu przez M. Michnowskiego w słynnym dziele „Samostijna Ukraina”: „Sam Bóg stał się cudzoziemcem i nie zna języka ukraińskiego”. A tymczasem niezaprzeczalną prawdą jest to, że we współczesnym świecie każdy niekolonialny, kulturalny naród zwraca się do Boga w swoim ojczystym języku, a Bóg język każdego narodu najlepiej rozumie. Ojczysty język każdego narodu — to Boży język; Boży język brzmi jak język każdego narodu, — taka jest tutaj dialektyka. Więc kiedy tu i ówdzie słyszymy, jakoby język ukraiński był „niekanoniczny”, „nie do kazań”, „nie do nabożeństw”, „niegodny Boga” itp., to większego ignoranctwa i bluźnierstwa trudno, moim zdaniem, sobie wyobrazić. W samym bowiem Piśmie Świętym powiedziano w tej kwestii całkiem jasno i wyraźnie, i tylko żal, że tę jasność i wyrazistość nieprzychylnie lub wręcz wrogo nastawieni do ukraińskości duchowni, biorąc wielki grzech na duszę, — tak wychodzi — przed wiernymi ukrywają. Oto otwieramy „Biblię czyli Księgi Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu” (powołuję się na jubileuszowe wydanie z 1988 roku z okazji tysiąclecia chrztu Ukrainy-Rusi) — i w pierwszym liście Świętego Apostoła Pawła do Koryntian (rozdział 14, s. 1417) o potrzebie mówienia przez pasterzy w czasie nabożeństw w języku ojczystym dla narodu, zrozumiałym, czytamy: „Jeśli ktoś mówi obcym językiem, nie mówi do ludzi, lecz (tylko) do Boga, bo nikt go nie rozumie”. „Jeśli ktoś mówi obcym językiem, buduje tylko samego siebie”. „Jeśli przyjdę do was, bracia, i będę mówił do was obcym językiem, to jaki pożytek wam przyniosę!..” „Bo nawet rzeczy bezduszne, które wydają dźwięk, jak flet czy lutnia, gdyby nie wydawały różnych dźwięków, — jak poznać by wtedy, co brzmi lub gra? Bo jeśli trąbka dźwięk niewyraźny daje, — kto do boju gotować się będzie? Tak i wy, kiedy językiem niezrozumiałym mówicie, jak zrozumieją, co mówicie? Będziecie mówić na wiatr”. I dalej: „Dlatego ten, kto mówi obcym językiem, niech modli się, aby mógł tłumaczyć. Bo jeśli modlę się obcym językiem, to duch mój się modli, a rozum mój bezowocny jest”. „Cóż więc? Będę modlił się duchem, ale będę modlił się i rozumem; będę śpiewał duchem, ale będę śpiewał i rozumem”. Czyż nie jest to bezpośrednie, biblijne potępienie praktyki odprawiania nabożeństw w języku, którego wierni nie rozumieją? Czyż nie jest to wezwanie do tego, by w Kościele brzmiała mowa zrozumiała, czyli w naszym przypadku — ukraińska? Niestety, w rzeczywistości mamy do czynienia z czymś wręcz przeciwnym: z uporczywym, wręcz fanatycznym trzymaniem się języka cerkiewnosłowiańskiego, który w warunkach Ukrainy stał się narzędziem rusyfikacji, a nie służby Bogu. I to właśnie ten język, w połączeniu z „kanoniczną” podległością Moskwie, stał się tym czynnikiem, który, przy najaktywniejszym wsparciu nieukraińskiego kościoła, chronicznie dotyka większą część terytorium kraju. I kiedy tu i ówdzie słyszymy, że podległy Ukrainie patriarchat jest „niekanoniczny”, tak samo jak „niekanoniczny” jest język ukraiński, którym się posługuje, to jak nie przypomnieć: do roku 1352, kiedy pojawił się Patriarchat Moskiewski, przez wiele setek lat (nawet na długo przed oficjalnym chrztem Książęcej Ukrainy w 988 roku) chrześcijaństwo na Ukrainie rozwijało się w warunkach, gdy jego, Patriarchatu Moskiewskiego, nie było nawet w przyrodzie. Wymuszone zaś przejście Kościoła Ukraińskiego pod jurysdykcję Moskwy nastąpiło, powtórzmy, dopiero w 1686 roku, czyli historycznie nie tak znowu dawno. Osobno należy powiedzieć o używanym w kościele języku starosłowiańskim (cerkiewnosłowiańskim). Jak wszyscy wiemy, jest to język, którym nikt nigdzie nie rozmawia, — język martwy, swego rodzaju analog łaciny, która przez wiele wieków była językiem nabożeństw w krajach zachodnioeuropejskich. Jednak już dawno kościół w tych krajach z łaciny zrezygnował na rzecz języków narodowych, uciekając się do łaciny chyba tylko w pojedynczych przypadkach, gdy istnieje czysto rytualna potrzeba zacytowania tego czy innego fragmentu z Biblii. Wobec tego Niemcy komunikują się z Bogiem, w tym także w śpiewie kościelnym, w języku niemieckim, Francuzi — po francusku, Włosi — po włosku, Czesi — po czesku, Polacy — po polsku itd. Jest zupełnie oczywiste, że podobna perspektywa czeka i nas, chociaż, rzecz jasna, w samej tradycji zwracania się do języka cerkiewnosłowiańskiego nie ma nic złego. Zresztą, czy trzymać się tradycji, czy wręcz przeciwnie, odchodzić od niej — to wewnętrzna sprawa samego kościoła. Jednak w żadnym wypadku nie mogą być jej wewnętrzną sprawą te dość liczne przypadki, kiedy język cerkiewnosłowiański skrajnie nieprzekonująco i bezpodstawnie wysuwany jest jako tarcza dla niedopuszczenia do nabożeństw żywego języka ukraińskiego. Gdzie logika — nasuwa się pytanie? Dlaczego? I jak, w końcu, godzi się to z dopiero co zacytowanymi przykazaniami Biblii? Ale jeszcze bardziej nie mogą nie nasuwać się pytania w związku z samym fonetycznym brzmieniem, tak samo jak ukazem Piotra I zabroniono druku ksiąg cerkiewnych z choćby w czymś odmiennym zapisem od języka moskiewskiego. Właśnie od tamtych czasów zaczęła się zakorzeniać rozpowszechniona i dzisiaj wśród części Ukraińców na wskroś fałszywa, właściwie antyboska pewność, jakoby z Bogiem należało komunikować się po rosyjsku, jakoby rosyjski język i wymowę Bóg najlepiej rozumie. Niestety, porażenie nieświadomych warstw ludności tym wymysłem politycznego i religijnego kolonizatora, co — nie pomijajmy tego w rachubach — negatywnie odbiło się i odbija na stopniu nieobojętności ukraińskiego ogółu wobec swojego ojczystego języka, wciąż pozostaje znaczne. To, o czym obecnie mowa, wymaga cierpliwych i taktownych wyjaśnień wśród naszego ludu, musi stać się ważną częścią pracy oświatowo-propagandowej, która musi być zachęcana i realizowana także na szczeblu państwowym. Chodzi bowiem, powtarzam, nie tylko o to, aby kościół stawał się coraz bliższy, w tym językowo, narodowi ukraińskiemu, — chodzi także o wzmocnienie wkładu kościoła w umocnienie Państwa Ukraińskiego, a w związku z otwarcie antyukraińskimi tendencjami w sferze religijnej także o kwestie, które bezpośrednio wychodzą na bezpieczeństwo narodowe Ojczyzny. Za ilustrację zaś tego, że zrozumienie zgubności anomalii wyznaniowo-językowych przenika coraz więcej naszych prostych obywateli, domagających się wyraźniejszego określenia także ze strony władzy (mimo że kościół jest u nas oddzielony od państwa), niech posłużą choćby dwa listy z wielkiej poczty, którą otrzymuję. „Kiedy latem 1998 roku, — pisze p. S. Panasenko z m. Włodzimierza Wołyńskiego, — we wsi (…) w pobliżu naszego miasta (podaną przez autora listu nazwę wsi pomijam w obawie, aby ta publikacja nie przyczyniła się do rozpalania namiętności, o których mowa będzie dalej. — A. P.) znów zaczął działać kościół, zamknięty swego czasu przez „sowietów”, to ludzie zaczęli prosić młodego księdza, którego tu przysłano, aby on, tak jak kiedyś za Polski, odprawiał po ukraińsku. Oto on posłuchał ludzi. Ale jakże okrutnie zareagowało na to jego zwierzchnictwo Patriarchatu Moskiewskiego! Pojechał ten ksiądz na

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn