Strona · s. 12strona oryginału ↗
WSPOMNIENIA DMYTRA DOROSZENKI O KATERYNOSŁAWSKIEJ «PROŚWICIE»
Слово Просвіти, спецвипуск №70 за 2000 рік
Latem 1909 r. przejeżdżał przez Kijów A. Syniawski, dyrektor szkoły handlowej (akademii handlowej) w Katerynosławiu, widywał się z Je. Chykałenką, mówił, że szuka dla swojej szkoły nauczycieli-Ukraińców i prosił o polecenie kogoś ze znajomych rodaków. Szczególnie potrzebny był mu nauczyciel historii. Chykałenko powiedział, że właśnie jest taki, i wskazał na mnie. Zaczęliśmy korespondować z Syniawskim, jesienią pojechałem do Katerynosławia i otrzymałem posadę nauczyciela historii w Szkole Handlowej im. ces. Mikołaja II. Sam Syniawski był ciekawą postacią. Uczeń W. Antonowycza i towarzysz M. Hruszewskiego, był członkiem ukraińskiej społeczności studenckiej w Kijowie, a potem w Odessie, gdzie po ukończeniu wydziału historyczno-filologicznego w Kijowie ukończył jeszcze wydział prawniczy. Był zwolennikiem idei Drahomanowa. Początkowo był dyrektorem szkoły handlowej gdzieś w Polsce, a potem powołano go na stanowisko dyrektora do Katerynosławia. Szkoły handlowe w Rosji podlegały nie ministerstwu oświaty, a liberalnemu ministerstwu handlu i przemysłu i wyróżniały się liberalnym, postępowym kierunkiem. Nauka w nich była postawiona bardzo dobrze i różniła się swoimi metodami od gimnazjów. Wśród dyrektorów tych szkół znałem kilku świadomych Ukraińców, jak na przykład Ju. Cwitkowski, D. Syharewycz, W. Ołeksandriw, A. Moraczewski oraz inni. Syniawski był człowiekiem bardzo energicznym, z wielkim rozmachem i lubił we wszystkim przepych. Wybudował dla swojej szkoły w Katerynosławiu majestatyczny budynek, prawdziwy pałac — takiego nigdzie nie widziałem na Ukrainie i w Rosji. Szkoła im. ces. Mikołaja II utrzymywała się z funduszy związku właścicieli kopalń węgla i żelaza na Katerynosławszczyźnie i dysponowała wielkimi funduszami. To właśnie pomogło Syniawskiemu postawić dla swojej szkoły tak okazały, z nowoczesnym wyposażeniem budynek. W wielkiej sali paradnej szkoły w górze ponad oknami namalowane były wielkie medaliony-portrety Chmielnickiego, Sahajdacznego, Mazepy, Piotra Mohyły i jeszcze kogoś z naszych działaczy historycznych. W bibliotece szkolnej było wiele ukraińskich książek. Wśród nauczycieli szkoły było kilku Ukraińców, ale było całkiem mało uczniów-Ukraińców. Rzecz w tym, że do szkół handlowych przyjmowano bez ograniczeń uczniów narodowości żydowskiej i w szkole Syniawskiego prawie połowa wszystkich uczniów byli Żydzi. Druga połowa to byli zwykli «rosjanie», Polacy (w Katerynosławiu była duża polska kolonia), Niemcy-menonici z kolonii na Katerynosławszczyźnie. Ukraińców (świadomych) przez cały czas mojego pobytu w Katerynosławiu (4 lata) znałem nie więcej niż dziesięciu. Wśród nich pamiętam Sokoła, brata śpiewaczki Marii Sokół, która przebywa teraz w Ameryce. Katerynosław był jednym z najlepszych i najbogatszych miast Ukrainy. Zaczął ożywać dopiero w latach 70. XIX wieku, kiedy znalazł się w ośrodku kopalń węgla i żelaza oraz związanego z nimi przemysłu. Wtedy zaczął zabudowywać się nowoczesnymi budynkami, a populacja zaczęła rosnąć w «amerykańskim», jak u nas mówiono, tempie. Ozdobą jego stał się prospekt, obsadzony wysokimi drzewami w kilka rzędów, wzdłuż którego przechodziła linia tramwaju elektrycznego. Pośrodku prospektu miejscowy bogacz Chrinnykow (mój towarzysz z petersburskiej Hromady) wybudował przepiękną kamienicę w ukraińskim stylu. Do prospektu przylegał park miejski, w jednym z kątów którego stał skromny pomnik zaporoskiego kozaka Hłoby, gdyż na miejscu parku był kiedyś jego ogród warzywny. W mieście był wysoki Instytut Górniczy i wiele szkół średnich. Upiększało miasto także Muzeum starożytności zaporoskiej, gdzie dyrektorem był znany historyk Zaporoża prof. D. Jawornycki. Z wysokiej góry przy Muzeum widać było na dziesiątki mil step za Dnieprem i przy ładnej pogodzie można było zobaczyć, jak bielał na horyzoncie dziewięciokopułowy sobór zaporoski w Nowomoskowsku, ciekawy między innymi tym, że w całości był zbudowany z drewna. Jakieś 5—6 mil poniżej miasta był już pierwszy (Kojdacki) próg na Dnieprze. Populacja Katerynosławia była mieszana, międzynarodowa, ale podstawą jej była ukraińska. W samym mieście było wiele ukraińskiej świadomej inteligencji i był bardzo rozwinięty ruch ukraiński. Tutaj wychodził przez pewien czas tygodnik «Dobra Porada», potem «Zaporożża». Obydwa zostały zamknięte przez administrację. Katerynosławska «Proświta», gdzie przewodniczącym był Serhij Łypkiwski (brat metropolity Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Wasyla Łypkiwskiego),
prowadziła ożywioną działalność. W Jekaterynosławiu mieścił się główny zarząd Kolei Jekaterynińskiej i wśród jej licznych urzędników było wielu świadomych ukraińskich inteligentów. Kiedy przyjechałem do Jekaterynosławia, w miejscowym ukraińskim życiu społecznym przodowały takie osoby: inż. Iwan Truba, prof. W. Bidnow, inż. M. Neczyporenko, lekarz Ju. Pawłowśkyj, Myk. Bohusławśkyj, prof. M. Rohowycz, Iw. Rudyczew, M. Jemeć, M. Bykow, An. Kułyczenko (właściciel majątku pod samym miastem), P. Sirenko. Niemało kobiet Ukrainek aktywnie pracowało w „Proświcie”: siostry Harkawcewy, L. Bidnowa, W. Truba, N. Szczoholowa, A. Tkaczenko (siostra B. Hrinczenki). Wśród moich kolegów ze szkoły handlowej byli nauczyciele-Ukraińcy: W. Łytwynśkyj, P. Domanućkyj, S. Komarećkyj, B. Pawłowśkyj, Hr. Czerniachiwśkyj, W. Petruszewśkyj, a po jakimś roku przybył i Ewh. Wyrowyj. Wokół Jekaterynosławia leżały wsie, w których już obudziło się świadome ukraińskie życie, a w niektórych z tych wsi powstały już za moich czasów filie „Proświty”. Chłopi z Jekaterynosławszczyzny różnili się od chłopów, których znałem z Kijowszczyzny, a także z mojej Czernihowszczyzny, śmiałym, niezależnym usposobieniem, z wielkim poczuciem własnej godności. W znacznej mierze byli to potomkowie zaporoskich kozaków, zachowali kozacką naturę swoich przodków. Kiedy odwiedziłem podmiejskie wsie i poznałem chłopów, mile zaskoczyła mnie ich wysoka świadomość narodowa, niczego podobnego dotąd nie widziałem i dlatego, powiem prawdę, z zapałem przystąpiłem do pracy kulturalno-oświatowej, która już była prowadzona po wsiach. Zamieszkałem w domu inż. Truby, który służył w zarządzie Kolei Jekaterynińskiej i właśnie wtedy budował dla „Proświty” we wsi Manujliwka siedzibę. Zaproponował mi pewnej niedzieli, bym pojechał razem z nim na budowę i poznał prośwician. Manujliwka leżała po drugiej stronie Dniepru i trzeba było do niej jechać koleją jakieś 5—6 kilometrów. Była to duża wieś na szlaku do miasta powiatowego Nowomoskowska (za czasów Zaporoża nazywało się Samar, Rosjanie przemianowali na Nowomoskowsk). Jej mieszkańcy pracowali przeważnie w warsztatach kolejowych w przysiółku Niżniednieprowsk, który przylegał do samej Manujliwki i gdzie były duże warsztaty, w których produkowano wagony. Założywszy u siebie filię „Proświty”, mieszkańcy Manujliwki koniecznie chcieli zbudować dla niej własny budynek. Społeczność wiejska wyznaczyła bezpłatnie plac, proświcianie zebrali kapitał w wysokości 6000 karbowańców, zakupili materiał, a kiedy zabrakło zebranych pieniędzy, zastawili swoje gospodarstwa i zebrali jeszcze parę tysięcy — i wzięli się do pracy. Przewodniczącym „Proświty” był chłop Choma Storubeł, członkami zarządu T. Mytrus, T. Tataryn, Herus, Tomylczenko, Łaryn i jeszcze dwoje czy troje, nazwisk już nie pamiętam. Byli to wszystko młodzi gospodarze w wieku 30—35 lat każdy. Storubeł był zdrowym kozaczyskiem, energicznym, zawziętym. Z czasem blisko się z nim zżyliśmy i zostaliśmy kumami — chrzciłem jego dziecko. Miał kawałek o. Jurij MYCYK, doktor nauk historycznych, profesor pola, ogród i oprócz tego jeszcze pracował jako ślusarz w warsztatach. Ciekawy był Tataryn: młody jeszcze chłopak, inteligentny, zawsze małomówny, miał talent do pisania i do fanatyzmu był oddany ukraińskiej sprawie. Zdaje się, że był z jakiejś dalszej wsi i pracował w kancelarii warsztatów. Miał jakiś szczególny talent do agitowania i przyciągania ludzi do pracy narodowej. Jak on to robił — Bóg jeden wie, był, mówię, bardzo małomówny, cichy, surowy z wyglądu. Pod koniec roku budynek stał gotowy i proświcianie hucznie świętowali jego otwarcie. Na głównej ulicy pośrodku wsi pyszniła się bardzo schludna budowla i cieszyła oko swoimi stylowymi ozdobami oraz napisem „Proświta”. ...Bardzo szybko poznałem jekaterynosławskich ziomków i wszedłem w ich życie. W Jekaterynosławiu istniała od 1903 r. „Uczona Komisja Archiwalna”, oficjalna instytucja, która miała za zadanie chronić i badać miejscowe archiwa oraz w ogóle starożytności. Takie komisje zakładano pod koniec XIX wieku w całej Rosji. Te, które powstały na Ukrainie, np. Czernihowska, Połtawska, Jekaterynosławska, od razu znalazły się w ukraińskich rękach i stały się ośrodkami naukowymi, które skupiały miejscowych badaczy i wspierały ukraińskie interesy naukowe. Na czele komisji stali zazwyczaj gubernialni marszałkowie szlachty, ale w faktycznej pracy zastępował ich ktoś z miejscowych działaczy. W Jekaterynosławiu przewodniczącym był książę Urusow, a jego zastępcą Syniawśkyj. Ale ponieważ Syniawśkyj wiecznie był zajęty, to wszystkie sprawy prowadził prof. W. Bidnow jako sekretarz. Redagował on także „Litopys” Komisji i wypełniał go swoimi rozprawami i materiałami z historii Zaporoża oraz pracami innych badaczy na ukraińskie tematy. Jakiw Nowyćkyj zamieszczał w nim swoje zapisy pieśni i legend. Kiedy przyjechałem, Bidnow przygotowywał się do wykładów na Uniwersytecie Charkowskim, dokąd miał zostać wybrany na katedrę historii Kościoła, i nie mając czasu, proponował wybrać na sekretarza mnie. Na najbliższym zebraniu komisji zostałem wybrany. Zacząłem redagować „Litopys”, wypuszczając jedną, a czasem dwie książki rocznie. Drugą naukową, o czysto już ukraińskim charakterze, instytucją było „Muzeum imienia A. Pola”. Faktycznie było to muzeum zaporoskiej starożytności, nazwane imieniem Niemca Pola, który zbierał pamiątki starożytności i zapisał swoje zbiory jekaterynosławskiemu ziemstwu. Prawdziwym organizatorem Muzeum stał się prof. D. Jawornyćkyj, archeolog, etnograf i badacz Zaporoża. Pod jego kierownictwem Muzeum bardzo się rozrosło i kiedy przyjechałem, dzieliło się już na trzy działy: archeologii, przyrody stepowej Ukrainy i zaporoski. Najcenniejszy był ten trzeci dział, gdzie zebrano pamiątki zaporoskiego życia: broń, odzież, belki stropowe zaporoskich kureni z napisami, obrazy, czasze, Ewangelie w drogich oprawach oraz inne przedmioty kościelne, rysunki, portrety itd. Było to jedyne w swoim rodzaju muzeum i drugiego takiego nie można by było zebrać, bo już wiele pamiątek zaporoskiej starożytności zginęło. Przy wejściu do Muzeum dumnie stały, niczym straż na warcie, dwie kamienne „baby”, które stały kiedyś na stepowych mogiłach. W Muzeum raz po raz przebywał ktoś z kobzarzy. Za moich czasów gościli w Muzeum Pasiuha, Haszczenko, Kuczerenko, którzy występowali na koncertach „Proświty”. Jawornyćkiego wszyscy nazywaliśmy (oczywiście za oczy) Dziadkiem. Robił popularne wykłady o Zaporożu w „Proświcie” i w ogóle, można powiedzieć, całe swoje życie poświęcił kultowi zaporoskiego kozactwa. Kiedy wchodziło się do Muzeum, otaczała was jakaś romantyczna atmosfera, patrzyły na was zaporoskie armaty, rysunki kozaka Mamaja (w Muzeum były całe dziesiątki tych Mamajów), kolekcja kozackich szabel, muszkietów i ciekawie było słuchać w tym otoczeniu opowiadań Dziadka, który był znakomitym gawędziarzem. Był z niego i utalentowany beletrysta, choć jego pisarska maniera była nieco staroświecka. Wśród jekaterynosławian zrodziła się myśl wydawania czasopisma, poświęconego specjalnie miejscowemu życiu. Inicjatorem tej myśli był stary Mykoła Bohusławśkyj, który był między innymi niezrównanym agitatorem wśród młodzieży, umiejąc przyciągać ją do pracy narodowej, szerzenia ukraińskiej książki, zakładania kółek amatorów gry na bandurze. Później przeniósł się na Kubań i tam kontynuował swoją skromną, ale pożyteczną dla sprawy narodowej pracę. Namówił mnie do podjęcia się redagowania czasopisma, wyszukał odpowiedzialnego przed administracją wydawcę w osobie miejscowego dziedzica i właściciela domu Kuźmy Kotowa, wymyślił też nazwę dla czasopisma: „Dniprowi Chwyli”. Ciekawym człowiekiem był ten Kotow; były dragomanowiec, teraz nic nie robił, nie prowadził gospodarstwa i w rodzinie wszystkim kierowała jego żona; jego sześcioro dzieci było wychowanych w ukraińskim duchu; trzech synów uczyło się w szkole Syniawśkiego, trzy córki — w gimnazjum. Z czasem wszyscy brali udział w ukraińskim życiu społecznym. Ale miał Kotow jedną małą wadę: miał skłonność do pisania wierszy i trzeba było z nim wcześniej się umówić, aby zabezpieczyć się przed jego pretensjami do druku wierszy w „Dniprowych Chwylach”. Zgodziliśmy się na to, że Kotow będzie podpisywał czasopismo jako „redaktor-wydawca”, a ja będę puszczał dwie jego poezje rocznie: jedną na Boże Narodzenie, drugą na Wielkanoc. Pierwszy numer „Dniprowych Chwyl” wyszedł wiosną 1910 r. i wychodziły one do końca 1913 roku. Drukował je bardzo tanio właściciel drukarni Ukrainiec K. Andruszczenko, koszty druku i klisz do rysunków pokrywała prenumerata, praca redaktora była bezpłatna, honorarium nikomu nie płacono, zatem „Dniprowi Chwyli” były całkowicie „samowystarczalnym” wydaniem. Pisali w nich prawie wyłącznie jekaterynosławianie: D. Jawornyćkyj, Myk. Bykow, A. Kaszczenko, T. Tataryn, K. Korż, T. Mytrus, T. Romanczenko, A. Hładczenko, M. Nowyćkyj, W. Bidnow i jego żona (L. Żyhmajło). Niespodziewanie w drugim roku wydawania zaczął przysyłać z Kijowa artykuły Iw. Neczuj-Łewyćkyj: spodobał mu się język „Dniprowych Chwyl”. Rozumie się, że był to zaszczyt dla skromnych „Dniprowych Chwyl” — drukować utwory znakomitego pisarza, ale właśnie na gruncie języka trzeba było z nim być bardzo ostrożnym: Neczuj na starość trochę zdziwaczał, zaczął używać odmian i form gwary swojej okolicy, skąd sam pochodził, pokłócił się przez język z redaktorem swoich utworów S. Jefremowem i nie brał udziału w ukraińskich czasopismach. Nie mogłem i ja obejść się bez tego, by nie zmieniać niektórych, zbyt już swoistych jego wyrażeń, ale starzec nie gniewał się i pisał dalej. Starałem się, aby „Dniprowi Chwyli” dawały pisarstwo miejscowych autorów, zwłaszcza chłopskie doniesienia, drukowałem prace dawniejszych autorów, np. wydrukowałem nieznany jeszcze do tamtego czasu poemat Iw. Manżury „Trjomsyn-Bahatyr”, dawałem przyczynki do biografii miejscowych działaczy, drukowałem bardzo ciekawe zapisy etnograficzne J. Nowyćkiego. W ogóle dbałem o to, aby „Dniprowi Chwyli” odzwierciedlały kulturalno-narodowe życie na Jekaterynosławszczyźnie, reagując w tym czasie także na sprawy o ogólnoukraińskim znaczeniu. Miały „Dniprowi Chwyli” kilkuset prenumeratorów, w większości byli to chłopi, członkowie filii „Proświty”...
Dmytro Doroszenko (1882—1951) — przedstawiciel słynnego hetmańskiego rodu, należy do najjaśniejszych postaci w historii Ukrainy XX wieku. Wybitny historyk i działacz społeczny, minister Ukraińskiej Republiki Ludowej, całe swoje życie poświęcił walce o państwową niepodległość Ojczyzny. U schyłku życia, już na emigracji, D. Doroszenko napisał wspaniałe wspomnienia, które w czasach radzieckich były niedostępne na kontynentalnej Ukrainie, a obecnie są rzadkością bibliograficzną. Znajdujemy w nich cały pokład cennych informacji o ukraińskim życiu społeczno-politycznym na przestrzeni prawie pół wieku. Do najprzyjemniejszych wspomnień o przeszłości należą strony jego życia związane z Jekaterynosławiem (Dniepropetrowskiem, Siczosławiem) w latach 1909—1913 oraz jekaterynosławską „Proświtą”, w której przyszło mu odegrać ważną rolę. Mowa jest zarówno o centrum miasta, jak i o jego okolicach oraz wsiach, które teraz włączyły się w skład potężnej metropolii nad brzegami Dniepru (Manujliwka, słoboda Amur — obecnie lewobrzeżna część miasta w składzie rejonu amursko-naddnieprzańskiego; Łocmańska Kamianka, Dijówka, Sursko-Mychajliwka), a także o wsiach współczesnego obwodu dniepropetrowskiego (Petrykiwka — słynne centrum rzemiosła ludowego, Hupaliwka, Pereszepyne). Świadectwa D. Doroszenki są szczególnie cenne, ponieważ odsłaniają obraz aktywnego ukraińskiego życia w regionie. Właśnie te strony historii kraju były starannie przemilczane przez moskiewskich kolonizatorów, ponieważ w ten sposób łatwiej im było budować mity o „Noworosji”, „odwiecznie rosyjskim charakterze kraju”, „wiecznej przyjaźni” itp. Ogólnie rzecz biorąc, wspomnienia D. Doroszenki zasługują na pełną publikację akademicką. Podajemy w skrócie tylko jego wspomnienia o jekaterynosławskiej „Proświcie”, zaczerpnięte z pierwszej książki historyka (D. Doroszenko. Moje wspomnienia o dawnej przeszłości (1901—1914 lata). Winnipeg, 1949). Cechy językowo-stylistyczne wydania zostały zachowane.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
