Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

JAKI BĘDZIE NOWY ZAKON O JĘZYKACH?

Слово Просвіти, №71 за 2000 рік

O sytuacji języka ukraińskiego na Ukrainie można mówić długo i niepocieszająco. Gaszenie ukraińskiej duszy nie tylko czyni problematycznym byt narodu, ale też świadczy o braku twórczej siły ludu w dążeniu do zdobycia sobie godnych warunków życia materialnego. Od sytuacji języka ojczystego zależy wola życia każdego Ukraińca, jego wiara we własne siły i godność. Już dawno pora ustawowo umocnić pozycję języka państwowego, doprowadzić ustawodawstwo o językach do zgodności z nową Konstytucją Ukrainy. W 1996 roku pod rozwagę Rady Najwyższej został podany projekt Ustawy „O rozwoju i stosowaniu języków na Ukrainie” — i został wycofany bez dyskusji społecznej. W zeszłym roku powstał nowy projekt Ustawy „O języku państwowym”. Dokument ten nie był publikowany w lokalnej prasie i dlatego jest nieznany szerokiemu ogółowi. Zdaniem autorów projektu, urzędników i niektórych osób z wyższej elity, odpowiada on „współczesnym normom międzynarodowym i dążeniom narodu ukraińskiego”. Pod deklaracjami międzynarodowymi trzeba widzieć praktykę realnej polityki językowej rozwiniętych państw. Mam wielkie wątpliwości co do tego, czy w nowym projekcie uwzględniono doświadczenia Francji, Niemiec, Polski, państw nadbałtyckich i Rosji. We wszystkich przypadkach każde wolne państwo stawia własne interesy w dziedzinie stosowania języków i bezpieczeństwa przestrzeni informacyjnej wyżej niż normy międzynarodowe, i jest to normą międzynarodową. Najbardziej dziwi to, jak udało się wyciągnąć wniosek o zgodności projektu Ustawy z dążeniami narodu ukraińskiego bez jego szerokiej dyskusji. Według wszelkich oznak, taka dyskusja dotąd nie była planowana. Będziemy mieć nadzieję, że dyskusja jednak się odbędzie. Wszak ustawa o stosowaniu języków dotyczy każdego obywatela Ukrainy. Bez pomocy narodu Radzie Najwyższej, która nie jest jednomyślna w postrzeganiu kwestii językowych, przyjęcie sprawiedliwej ustawy o językach będzie bardzo trudne. Potrzebna będzie silna postawa obywatelska Ukraińców, wspólne działanie sił narodowo-demokratycznych. Każdy, kto uważa się za Ukraińca, obywatela Ukrainy, musi powiedzieć swoje słowo. Każdy dzień zwłoki przedłuża staczanie się Ukrainy w bagno rusyfikacji i wyzbywania się narodowości. Dlatego poddaję pod osąd czytelnika swoje rozmyślania po przeczytaniu projektu Ustawy, nie czekając na jego opublikowanie w lokalnej prasie. Zacznę od nazwy ustawy «O języku państwowym». Jest ona sprzeczna z treścią ustawy (tekst normuje stosowanie także innych języków) oraz z 10. artykułem Konstytucji, który przewiduje ustawę «O stosowaniu języków w Ukrainie». Jednolita ustawa językowa jest zasadniczym i słusznym rozwiązaniem, ponieważ pozwala w sposób kompleksowy normować bezkonfliktowe stosowanie języka państwowego oraz innych języków, eliminuje niebezpieczeństwo pojawienia się wielu niespójnych między sobą ustaw językowych. Należy mieć na uwadze, że projekt ustawy o funkcjonowaniu języka rosyjskiego w Ukrainie już dawno leży w Radzie Najwyższej. Wstęp do ustawy (preambuła) powinien zawierać uzasadnienie jej pojawienia się oraz motywację do wypełniania jej przez każdego obywatela. Niestety, tekst preambuły nie wytrzymuje żadnej krytyki. Przypomina słabą publicystykę w stylu dawnych ukraińskich żalów i wcale nie pasuje do poważnej ustawy konstytucyjnej wolnego państwa. Dla przykładu: Obecnie ludność jest rozdzielona według cech kulturowych, religijnych, majątkowych, językowych i wielu innych. Cechy te istnieją w każdym społeczeństwie i świadczą raczej o ludzkiej różnorodności. Cecha językowa jest w ogóle nonsensem, a w Konstytucji wspomina się jedynie o cechach etnicznych. Przyczyną rozdzielenia jest trwałe, wielostopniowe dziedzictwo kolonizacji narodu, ale takie rzeczy nie są pisane w preambule ustawy wolnego państwa. Czego warte są słowa o ...istniejącej dyskryminacji języka ukraińskiego w niepodległej Ukrainie. Skarg w ustawach się nie pisze, a prawa zdobywa się pracą i walką. Niemożliwe jest spokojne czytanie takich «perełek»: Państwo ukraińskie ogłasza kurs na ochronę i rozwój języka ukraińskiego..., ...państwo będzie wychowywać... zrozumienie ich przynależności do narodu ukraińskiego. Lepiej byłoby wykorzystać starą preambułę do ustawy «O językach w USRR», usuwając wzmianki o związku i związkowej roli języka rosyjskiego. Podaję swój wariant tekstu preambuły ustawy. Państwo ukraińskie uznaje społeczną wartość wszystkich języków etnicznych, gwarantuje swoim obywatelom prawa etniczno-kulturowe i językowe, wychodząc z założenia, że tylko swobodny rozwój i równouprawnienie języków etnicznych, wysoka kultura językowa są podstawą duchowego porozumienia obywateli. Język ukraiński jest decydującym czynnikiem narodowej tożsamości narodu ukraińskiego, bytu i rozwoju ukraińskiego narodu. Państwo ukraińskie zapewnia językowi ukraińskiemu status państwowego w celu wspierania wszechstronnego rozwoju duchowych sił twórczych narodu ukraińskiego, gwarantowania jego narodowej państwowości. Podmiotem działania tej ustawy jest każdy obywatel, zrzeszenia społeczne i grupy — cały naród ukraiński jako twórca władzy państwowej, dla którego język państwowy stanowi żywotnie niezbędny środek bytu. Każdy obywatel, niezależnie od przynależności etnicznej, zobowiązany jest znać język państwowy, dawać mu pierwszeństwo, wspierać rozwój i stosowanie we wszystkich dziedzinach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy, dbać o jego międzynarodowy prestiż. Wybór języka komunikacji jest prawem każdego obywatela, w tym samym czasie dawanie pierwszeństwa językowi państwowemu jest jego konstytucyjnym obowiązkiem, aktem urzeczywistnienia ogólnonarodowej jedności, wzmocnienia suwerenności państwa, gwarancją kulturowego i gospodarczego rozwoju społeczeństwa. Dalej będą wspominane tylko te artykuły projektu ustawy, które wymagają zmian. Drugi i trzeci artykuł regulują podstawowe zasady funkcjonowania języka państwowego i narodowych, dlatego trzeba je dokładnie wypisać, aby jednoznacznie i jasno interpretowano relacje między językami. Artykuł 2 trzeba uzupełnić z uwzględnieniem tego, że dla języka ukraińskiego jako narodowego osobnego artykułu nie ma. Dla ułatwienia analizy podaję tekst artykułu 2 projektu ustawy w redakcji z 1999 roku. (1) Zgodnie z Konstytucją Ukrainy, językiem państwowym w Ukrainie jest język ukraiński. (2) Język państwowy ma pierwszeństwo nad resztą języków używanych w Ukrainie. (3) Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich dziedzinach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy. (4) Organy administracji państwowej, przedsiębiorstwa, instytucje i organizacje tworzą wszystkim obywatelom niezbędne warunki do nauki języka ukraińskiego oraz pogłębionego opanowania go. (5) Ustawa nie reguluje używania języków liturgicznych. Używanie tych języków regulują przepisy kościołów i wspólnot religijnych. Podaję swój wariant tekstu artykułu 2. (1) Zgodnie z Konstytucją Ukrainy, językiem państwowym w Ukrainie jest język ukraiński, który jest obowiązkowym i głównym środkiem komunikacji na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu terytorialnego, Radę Najwyższą (język aktów, pracy, kancelaryjny, dokumentacji itp.), a także w innych sferach publicznych życia społecznego. (2) Język państwowy ma wyłączne pierwszeństwo stosowania nad resztą języków używanych w Ukrainie, uwarunkowane jego rolą jako czynnika jedności i budzenia sił twórczych narodu, decydującej cechy istoty państwa. (3) Punkt w redakcji projektu ustawy z 1999 roku. (4) Organy administracji państwowej, przedsiębiorstwa, instytucje i organizacje tworzą wszystkim obywatelom niezbędne warunki stymulujące do stosowania i nauki języka ukraińskiego oraz pogłębionego opanowania go. (5) Tekst punktu 5 w redakcji projektu ustawy z 1999 r. usunąć jako zbędny i taki, który nie sprzyja państwowości języka ukraińskiego. Wprowadzić nową redakcję artykułu: Jedyną formą stosowania języka państwowego we wszystkich sferach życia społecznego jest jego forma normatywna, odstępstwa od której są niedopuszczalne. (6, nowy) W celu opracowania i zatwierdzenia norm i normatywów języka ukraińskiego oraz środków dotyczących jego rozwoju i rozpowszechniania, Prezydent Ukrainy, Gabinet Ministrów Ukrainy tworzą odpowiednie komisje i organy, organy władzy lokalnej i samorządu tworzą struktury kontroli nad wykonywaniem ustawodawstwa o stosowaniu języków w Ukrainie. (7, nowy) Wysoki prestiż języka państwowego w Ukrainie i na świecie jest zapewniany przez państwo i obywateli Ukrainy. Państwo dba o podnoszenie kultury językowej obywateli, tworzy warunki dla zachowania dialektów języka ukraińskiego i zabytków piśmiennictwa, które znajdują się poza granicami Ukrainy. (8, nowy) Państwo zapewnia kulturalno-oświatowe potrzeby Ukraińców w Ukrainie i udziela odpowiedniej pomocy Ukraińcom za granicą. (9, nowy) Państwo tworzy bazę materialną dla funkcjonowania języka państwowego, wspiera jako priorytetowe dziedziny nauki, które zajmują się badaniem języka ukraińskiego, wydawanie prac popularnonaukowych w kwestiach języka ukraińskiego, dokonywanie tłumaczeń na język ukraiński literatury informacyjnej, dydaktyczno-metodycznej oraz inne środki skierowane na rozwój języka ukraińskiego. (10, nowy) Środki dotyczące rozwoju i rozpowszechniania języka ukraińskiego są realizowane kosztem środków Budżetu Państwowego Ukrainy, budżetów Autonomicznej Republiki Krymu, obwodów, miast Kijowa i Sewastopola oraz innych środków, zgodnie z ustawodawstwem Ukrainy. (11, nowy) Język państwowy pełni funkcję ogólnopaństwową, dlatego nie wpływa na funkcjonowanie innych języków w Ukrainie, niezbędnych do zaspokojenia potrzeb narodowych grup obywateli. Środki dotyczące zapewnienia funkcjonowania języków narodowych nie powinny w żaden sposób zawężać sfery funkcjonowania języka państwowego. Artykuł 3. Języki mniejszości etnicznych w Ukrainie (projekt Ustawy z 1999 roku). (1) W Ukrainie gwarantuje się swobodny rozwój, używanie i ochronę języków mniejszości narodowych. (2) W pracy państwowych organów władzy, przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, osób prawnych, znajdujących się w jednostkach administracyjnych, którym ustawowo przyznano status autonomii narodowej, lub podać konkretny wykaz, gdzie dokładnie, mogą być używane, obok ukraińskiego, także ich języki narodowe. Proponuję swoją redakcję artykułu 3: (1) W Ukrainie gwarantuje się swobodny rozwój, używanie i ochronę języków mniejszości narodowych, które funkcjonują w sferze działalności kulturowo-etnicznej i komunikacji wspólnot narodowych. (2) W pracy organów władzy państwowej, przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, osób prawnych, znajdujących się w jednostkach administracyjnych, którym ustawowo przyznano status autonomii narodowej, mogą być używane, obok ukraińskiego, także ich języki narodowe (w komunikacji z obywatelami, na ich prośbę, w tłumaczeniach z języka państwowego, w sferze kultury etnicznej i edukacji). Piąty rozdział projektu Ustawy z 1999 roku „Język osób prawnych działających w Ukrainie” nie zapewnia należytego funkcjonowania języka ukraińskiego i dlatego nie odpowiada Konstytucji Ukrainy. Dopuszcza się nazwy osób prawnych składające się ze słów, których nie ma w słownikach języka ukraińskiego, z użyciem ukraińskiego alfabetu zamiast języka ukraińskiego. Normuje się wymogi dotyczące publicznej komunikacji z obywatelami w języku państwowym, chociaż w działalności służbowej obywatele mają nadrzędne prawo korzystać z języka ukraińskiego. Całkowicie nie zostały zastrzeżone prawa językowe obywateli w niepaństwowych osobach prawnych. Rozdział 5 wymaga znacznych zmian, dlatego proponuję swoją redakcję niektórych jego artykułów. Artykuł 16. Nazwy, emblematy oraz logotypy osób prawnych działających w Ukrainie. (1) Nazwy osób prawnych zarejestrowanych w Ukrainie powinny być tworzone w języku ukraińskim ze słów zasobu słownikowego języka ukraińskiego. Skróty powinny być tworzone na podstawie ukraińskiej nazwy osoby prawnej. Znaki towarowe, emblematy oraz logotypy również powinny być tworzone zgodnie z normami słowotwórstwa ukraińskiego. (2) Osoby prawne, które są zarejestrowane poza Ukrainą, ale działają na jej terytorium, powinny dublować i, w miarę możliwości, tłumaczyć swoją nazwę na język ukraiński. (3) Napisy na pieczęciach, stemplach, pieczątkach wykonuje się tylko w języku ukraińskim. (4) Tekst w redakcji projektu Ustawy z 1999 roku. (5) Szyldy osób prawnych wykonuje się w języku ukraińskim. Cała służbowa i publiczna komunikacja osób prawnych z obywatelami, a także z innymi osobami prawnymi oraz organami władzy państwowej odbywa się w języku ukraińskim, niezależnie od miejsca rejestracji osób prawnych. Artykuł 18. Język personelu osób prawnych. (1) Wszyscy urzędnicy i pracownicy niepaństwowych osób prawnych w działalności służbowej i kontaktach z ludnością korzystają z języka ukraińskiego. W drugim punkcie artykułu 26 dopuszcza się wykonywanie produktów informacyjno-reklamowych w języku mniejszości narodowych z jednoczesnym dublowaniem w języku ukraińskim. Narusza to gwarantowany przez Konstytucję priorytet języka ukraińskiego. Napis główny powinien być w języku ukraińskim z dublowaniem w języku mniejszości. To samo dotyczy języka toponimów. W artykule 27 toponimy w Autonomicznej Republice Krymu zezwala się przekazywać w języku krymskotatarskim z jednoczesnym transkrybowaniem na ukraiński, chociaż priorytet języka państwowego wymaga podawania toponimów w języku ukraińskim z jednoczesnym podaniem w języku krymskotatarskim napisem mniejszego rozmiaru. Analogiczne naruszenia statusu państwowego języka ukraińskiego są w rozdziale 8 „Język obsługi i ochrony zdrowia”. Termin „język akceptowalny dla stron” w sensie konstytucyjnym jest językiem państwowym, ale zawsze znajdą się chętni, by bez prośby klienta przejść na język rosyjski, tym samym narzucając go zamiast państwowego. Dlatego punkt (2) artykułu 29 warto podać w redakcji: „W Ukrainie we wszystkich sferach obsługi obywateli używa się języka państwowego lub innego języka, na prośbę klienta”. W punkcie (3) tego samego artykułu język ukraiński znów pełni rolę dublującą, co jest sprzeczne z Konstytucją. Proponuję taką redakcję: „W ustawowo określonych miejscach zwartego zamieszkania obywateli innego pochodzenia etnicznego komunikaty informacyjne, cenniki, etykiety cenowe oraz inna przeznaczona dla klientów dokumentacja może być dublowana w ich języku napisem mniejszego rozmiaru”. Artykuł 32, który reguluje funkcjonowanie języków w dziedzinie nauki, praktycznie nie gwarantuje priorytetu języka państwowego. Bezsprzecznie, w nauce jako wyłącznie państwowej sferze działalności język państwowy powinien mieć priorytet. Dlatego proponuję swoją redakcję artykułu 32, punktu 2: „W periodycznych wydawnictwach naukowych, które są drukowane w Ukrainie wyłącznie w języku państwowym, wykład głównych założeń może być dublowany w innych językach”. Obowiązkowość publikacji wyników badań naukowych w języku państwowym jest uwarunkowana jeszcze zasadą ich jednakowej dostępności dla wszystkich obywateli i niedopuszczeniem precedensów narzucania opinii publicznej jednego z języków narodowych, wbrew Konstytucji. Uzupełnienia wymaga artykuł 36 „Organizacja i kontrola wykonania Ustawy o języku państwowym”. Podmiotem działania Ustawy jest naród, dlatego powinien on kontrolować jej wykonanie poprzez swoje organizacje społeczne. Proponuję uzupełnić artykuł 36 nowym punktem: (3) Kontrolę społeczną nad wykonaniem tej Ustawy sprawują organizacje społeczne i polityczne, zgodnie ze swoimi zadaniami statutowymi. Propozycje podmiotów kontroli społecznej nad wykonaniem Ustawy są obowiązkowe do niezwłocznego rozpatrzenia przez organy władzy państwowej i samorządu lokalnego. Szczególna jest część projektu Ustawy, która dotyczy odpowiedzialności za jej naruszenie. W starej Ustawie tego nie było. Ale nawet tamta ustawa o językach daje podstawę do doprowadzenia do likwidacji skutków naruszenia, co bywa ważniejsze od kary. Niestety, i tego nie robiono. Moim zdaniem, należy skonkretyzować odpowiedzialność za naruszenie ustawy i wprowadzić obowiązkowość usunięcia skutków naruszenia. Jeśli wysiłki sprawcy są niewystarczające, odpowiedzialność za likwidację skutków naruszenia ustawy powinna wziąć na siebie lokalna władza wykonawcza. Systematyczne naruszenia ustawy, a także odmowa od zobowiązań dotyczących likwidacji ich skutków powinny być kwalifikowane jako brak szacunku do Konstytucji oraz wymiaru sprawiedliwości i karane krótkoterminowym pozbawieniem wolności. Nad udoskonaleniem artykułu 37 muszą jeszcze popracować specjaliści-prawnicy. Artykuł 39. „Obowiązywanie Ustawy o języku państwowym” powinno być konkretne: Niniejsza Ustawa wchodzi w życie z momentem opublikowania. Wołodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk MAJ, CZ. 5 (71), 2000 ROK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn