Strona · s. 11strona oryginału ↗
Zakończenie. Początek w nr 7–11 z 1998 roku; nr 1–3, 5, 6, 8, 10 z 1999 roku; nr 1 bieżącego roku.
Слово Просвіти, №72 за 2000 рік
Historia byłego miasteczka, a obecnie wsi w Nowosielickim rejonie Czerniowieckiej Ziemi, sprawia, że Bojany można nazwać jaskrawą ilustracją całej historii ukraińskiej Bukowiny. Miasteczko musiało doświadczyć wszystkich tych zwrotów koła fortuny, które przypadły w udziale malowniczemu krajowi nad Prutem i Czeremoszem: były to zarówno rządy mołdawskich wojewodów, jak i wojna polsko-turecka na przełomie XVII wieku, napady tatarskich hord oraz niekończące się wojny rosyjsko-tureckie... A tajemnicza nazwa osady jeszcze bardziej pobudza wyobraźnię. Skąd pochodzi ta nazwa? Czy jest to pamiątka po sławnym ludowym pieśniarzu epoki książęcej? A może pamiątka po mołdawskiej władzy bojarskiej? Jeśli pierwsze przypuszczenie przypomina raczej legendę, to drugie ściśle wiąże się z realną przeszłością Bojanów. Tak, już pierwsze dokumenty z historii osady – nadania mołdawskich wojewodów Sztefanicy z 1523 roku i Raresza z 1528 roku – wspominają Bojany jako posiadłość rodów bojarskich. W XVI wieku wieś należała do rodu Tabuczów, a później do ich spadkobierców Starczów. W 1704 roku właścicielem Bojanów został książę Kantakuzino. Znaczącą kartą w dziejach wsi jest wojna polsko-turecka lat 70. XVII wieku. Jak wiadomo, nie najmniejszym czynnikiem w niej była próba hetmana Prawobrzeżnej Ukrainy Doroszenki, który chciał uwolnić ziemie kozackie spod władzy polskiej przy pomocy tureckiego sułtana. Tak więc w 1673 roku w Bojanach zatrzymało się wojsko polskie na czele z królem Janem Sobieskim, a na początku października 1685 roku odbyła się tu wielka bitwa, która zakończyła się całkowitą klęską Polaków. Na początku XVIII wieku Bojany od
I znów przed nami Hetmanszczyzna, kraj kozacki, kraj rycerstwa i pieśni, kraj wielkości i poezji. Na Hetmanszczyźnie jest wiele wsi i miasteczek, w których przeszłości każda chwila zdaje się przesiąknięta duchem kozaczyzny. Takim jest i dawne sotniowe miasteczko Irkliiw, dziś wieś nad Dnieprem, w rejonie czornobajiwskim na Czerkaszczyźnie. Irkliiw pamięta czasy Chmielnicczyzny i te chwalebne dni, gdy był miastem pułkowym, i słoneczne dni wesołych, gwarnych jarmarków, i uroczyste odpusty, gdy do starych kozackich cerkwi schodzili się parafianie...
Pierwsza wzmianka o Irkliiwie (jako o słobodzie w starostwie białocerkiewskim) pochodzi z 1601 roku. Właśnie wtedy Lewobrzeżną Naddnieprzańszczyznę trzymał w posłuszeństwie książęcy ród Wiśniowieckich. W posłuszeństwie... Lecz wolni kozaccy synowie nie chcieli poddawać się szlachcie. Już w 1616 roku w miasteczku liczącym ponad trzysta dwadzieścia rodzin co najmniej trzysta było kozackich («domów mieszczańskich posłusznych 20, kozackich więcej niż 300», — głosiła ówczesna lustracja Irkliiwa). Protoksiąstwa Kantakuzyno przeszły na własność rodu Neculce. Pierwszym właścicielem wsi, pochodzącym z tego rodu, został Ion Neculce (1672—1745) — wybitny mołdawski oświeceniowiec i kronikarz, autor dzieła «Kronika kraju mołdawskiego od Dabiży-Wody do Joanna-Wody Mawrokordatosa». Kronika Neculcego obejmowała wydarzenia historyczne od 1661 do 1743 roku: odzwierciedlono w niej także poszczególne momenty z przeszłości ukraińskiej Bukowiny.
Nowym wojennym lichem dla Bojan stała się wojna rosyjsko-turecka 1735—1739 lat, podczas której wieś nie raz znajdowała się w epicentrum walk. Właśnie pod Bojanami wtedy rozegrała się krwawa bitwa wojsk rosyjskich z sojusznikami Turcji — Tatarami krymskimi, w wyniku której wieś została niemal doszczętnie zniszczona.
Rok 1772, jak wiadomo, stał się datą ostatecznego przyłączenia zachodnioukraińskich ziem do Austrii. Bojany weszły w skład okręgu czerniowieckiego Królestwa Galicji, który później, w 1849 roku, został wydzielony jako osobny «kraj koronny» — Księstwo Bukowiny. Już w 1775 roku w Bojanach, leżących przy granicy, założono komorę celną, a później — inspektorat bukowińskich komór celnych. Pograniczne położenie Bojan sprzyjało pewnemu rozwojowi wsi: w ciągu kilku dziesięcioleci liczba rodzin kozackich sięgnęła już czterystu.
Powstania lat 1630. obudziły wolnościowego ducha irkliiwian. Przystawali oni i do wojska Pawluka — sławionego przez Tarasa Szewczenkę jako «kozak Pawluga», i do szeregów hetmana Jakowa Ostrianicy. Z początkiem Chmielnicczyzny w Irkliiwie utworzono pułk kozacki pod dowództwem pułkownika Filona Dżałałija: wchodziło w jego skład wówczas pięć sotni. W 1649 roku wprawdzie pułkowy zarząd
(znów, pod kierownictwem Dżalalija) została przeniesiona do miasteczka Kropiwna, a Irkliïw pozostał miastem setniczym — ośrodkiem trzech kozackich setni, którymi dowodzili Klim Semenowycz, Kuźma Wierhun i Iwan Woropaj. Największa z nich, Pierwsza Irkliiwska setnia, liczyła 323 kozaków. Po likwidacji puku kropiwniańskiego Irkliïw wszedł w skład puku perejasławskiego jako miasto setnicze (już wówczas jako ośrodek jednej setni). Setnikami w miasteczku byli Wasyl Zawojko (1685–1690), Taras Wierbynski (1711–1715), pochodzący z Serbii Sławuj Trebiński (1715–1739), jego syn Ołeksij Trebiński (1739–1753), syn Wasyla Zawojka, Petro (1754–1763), Semen Krasowski (1763–1779), syn Petra Zawojka, Pawło (1771–1777), oraz Pawło Juzefowycz (1779–1781). Jak widać, w Irkliïwie, podobnie jak na całej Hetmanszczyźnie, ukształtowały się swego rodzaju setnicze „dynastie”, spośród których szczególnie wyróżniały się rody Trebińskich i Zawojków. Irkliïw doby Kozaczyzny był typowym
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
