Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

RATUJMY NARODOWO-DUCHOWE DZIEDZICTWO!

Слово Просвіти, №73 за 2000 рік

Wszystkie narody świata mają swoje narodowe świętości. U każdego z nich są one odmienne, jedyne i niepowtarzalne. Ale we wszystkich jest też coś wspólnego, bo tworzą one ich narodowo-duchowe dziedzictwo. Są nim zabytki historii i kultury, twórczość naszych praojców i pramatek. To nasze bezcenne wartości, swoisty testament naszych przodków. Jak zapowiedział nasz narodowy patriarcha Maksym Rylski: «Kto nie szanuje swojej przeszłości, ten nie jest godzien swojej przyszłości». ZABYTKI TO NIE TYLKO POWIEW ROMANTYZMU DAWNYCH WIEKÓW, ESTETYCZNA PRZYJEMNOŚĆ I POZNANIE. ZGODNIE Z NIEUBŁAGANYM PRAWEM ŻYCIA NARÓD GINIE RAZEM ZE ZAGŁADĄ JEGO DUCHOWEGO DZIEDZICTWA. I TEGO W HISTORII LUDZKOŚCI JEST WIELE GORZKICH PRZYKŁADÓW. Zabytki historii i kultury Ukrainy powstawały przez niezliczone pokolenia w niewyobrażalnie ciężkich warunkach historycznych, na odwiecznym pograniczu, to z koczowniczymi Ordyńcami, to z chciwymi sąsiadami. I to budzi uczucie najwyższej dumy z naszego narodu. Ten bowiem nie opuścił swoich stepów, niezabezpieczonych przez naturę, bezkresnych. Bronił ich przez tysiąclecia, a jeszcze tworzył swoją całkowicie oryginalną i doskonałą kulturę. Poczucie tego rodzi w naszych ludziach patriotyzm — niepokonaną siłę narodu, jego państwa — Ukrainy-Rusi. Co więcej, zabytki, przy sumiennym ich zachowaniu, nie są utrzymankami narodu, lecz zarabiającymi, nawet na walutę od zagranicznych turystów. A Ukraina ma wciąż co pokazać, mimo że przez wieki doświadczała przerażających najazdów wrogów i zniszczeń. Zabytki zaś giną na zawsze i bezpowrotnie. I nie zapominajmy, że nasze narodowo-duchowe dziedzictwo jest jednocześnie dziedzictwem ogólnoludzkim, jako jego organiczna część. Dlatego zachowanie tej naszej ogólnonarodowej skarbnicy to święty obowiązek państwa i, koniecznie, każdego obywatela. Zupełnie naturalne jest, że każdy cywilizowany naród dąży do tego, by chronić i uzupełniać swoją narodowo-duchową skarbnicę. Czasem przybiera to nawet wzruszającą hiperboliczność. Zapamiętałem, jak w Łotwie na turystycznej trasie wieziono nas ponad sto kilometrów zakurzoną wiejską drogą do narodowego zabytku — Turajdzkiej Róży. Okazała się nim niewielka półjaskinia, gdzie kiedyś dezerter-żołnierz zabił miejscową wieśniaczkę Różę z Turajdy, obawiając się, że wyda miejsce, w którym się ukrywał. Tak oto obok znanych na świecie zabytków Łotwy zabytkiem stała się także ta jaskinia. I zrozumiałe jest, że do tego Łotyszy skłoniły nie komercyjno-pragmatyczne rachuby, lecz jaskrawo-patriotyczne uczucia. Smutno znane jest to, jak za minionego totalitarnego reżimu niszczono nasze zabytki historii i kultury, a przede wszystkim najcenniejsze z nich. Lecz nie wszyscy wiedzą, że na przełomie lat 1950—1960 wypielono ich dziesiątki tysięcy, wykreślając je z list państwowej ochrony. Tym samym skazywano je na zagładę. Działo się to pod jezuicko-majorowym hasłem: «W celu poprawy ochrony zabytków». A do operacyjnego wykonania tego świadomie zbrodniczego rozkazu po całej Ukrainie rozsyłano «sprawdzonych i zaufanych» nieludzi-kontrolerów. Ile po tej «akcji» zginęło naszych narodowych wytworów-zabytków... Nie zapomnieć, jak gorzkimi łzami płakał wtedy dawny pierwszy LIPIEC, NR 7 (73), ROK 2000 Prezes Akademii Architektury Ukrainy Wołodymyr Hnatowycz Zabołotnyj, ten dumny i mężny mężczyzna. ZATEM JAK U NAS TERAZ Z NARODOWO-DUCHOWYM SKARBCEM? CZY HISTORYCZNIE I NALEŻYCIE JEST ON WYPEŁNIONY I W JAKIM STANIE ZNAJDUJĄ SIĘ JEGO SKARBY? Całkiem zrozumiale, że tym zaniepokoił się nowy patriotyczny Rząd Ukrainy. I nie tylko liczbą narodowych zabytków, lecz także ich stanem i celowością wykorzystania. Zauważmy jednak, że ani za reżimu radzieckiego, ani teraz, w niepodległej Ukrainie, nie mieliśmy i nie mamy ministerstwa ani choćby komitetu ochrony narodowo-duchowego dziedzictwa, jakie działają we wszystkich cywilizowanych krajach. Dlatego nasze zabytki są rozproszone między różnymi resortami państwowymi i lokalnymi organami administracyjnymi. A to skrajnie negatywnie, a wręcz zgubnie wpływa na zabytki wrażliwe na to. Szczególnie zaś na zespoły kompleksowe, które są równocześnie zabytkami historii, budownictwa i urbanistyki oraz sztuki. A one są rozpowszechnione... Przyjrzyjmy się choćby pobieżnie stanowi zabytków architektury i urbanistyki. Podlegają one Państwowemu Komitetowi Budownictwa, Architektury i Polityki Mieszkaniowej Ukrainy. Stanowią jednak zaledwie 11 procent liczby wszystkich zabytków historii i kultury naszego państwa. I to mimo że ich liczba w ostatnim czasie znacznie wzrosła i osiągnęła 15 560 zabytków. A ile ich, o nieocenionej wartości, pozostało poza uwagą, skazanych na nieuniknioną zagładę! Podana liczba naszych zabytków nie da się porównać z liczbą ich, powiedzmy, w sąsiedniej Polsce, która nie przewyższa Ukrainy-Rusi ani terytorium, ani ludnością, a tym bardziej dawnością historii i wysokością kultury. Przeważającą liczbę zabytków chronią ziemie Ukrainy Zachodniej, Bukowiny i Zakarpacia. Tam zadbano o ich dalszy los, wpisując do wykazu zabytków objętych państwową ochroną. Na dawnych zaś ziemiach kozackich Ukrainy Wschodniej, zwłaszcza na Południu, zabytków z jakiegoś powodu praktycznie nie ma. Zostały zaniedbane przez władzę rosyjskiego i radzieckiego imperium, a następnie zniszczone pod hasłami bezojcowskiego „internacjonalizmu” przeciw „ukraińskiemu burżuazyjnemu nacjonalizmowi”. Zgodnie z kategorią wartości, ujęte w ewidencji zabytki klasyfikuje się na światowe, narodowe i o znaczeniu lokalnym. Zrozumiałe, że tych ostatnich jest najwięcej. Jednak, o dziwo: w Ukrainie, starożytnej historią i kulturą, są dawne ziemie (obecnie obwody), ubogie w zabytki... Tak, na Wołyniu jest ich 468, na Bukowinie (mały obwód czerniowiecki) — 738, na Tarnopolszczyźnie — 1178, na Iwano-Frankiwszczyźnie — 1359, a na Lwowszczyźnie aż 3659. Podczas gdy na dawnych ziemiach kozackich jest najwyżej garstka. Spośród narodowych we wszystkich obwodach Południa jest zaledwie 381 zabytków. Z nich na Chersońszczyźnie — 143, na Mikołajowszczyźnie — 137, na Dniepropetrowszczyźnie — 76, na Zaporoskiem — 25. Zatem na ziemiach Południa razem wzięte — 9 procent liczby narodowych zabytków. Co więcej, większość z nich nie jest starożytna. Czyż dawne kozackie umocnienia, rozmieszczone na wszystkich ziemiach, nie są zabytkami inżynierskiej, fortyfikacyjnej sztuki, a zarazem architektury ziemnej? Przecież to one broniły i ochroniły nie tylko Ukrainę-Ruś, lecz także kulturę Europy Zachodniej — ...wraz z ich narodami... Kamienne stele z krótkim streszczeniem wydarzeń historyczno-bohaterskich mają opowiedzieć nam i następnym pokoleniom o chwale naszych przodków, która swym męstwem przewyższa półlegendarne Termopile starożytnej Grecji. OGÓLNIE ZAŚ ZABYTKI ARCHITEKTURY I BUDOWNICTWA MIAST UKRAINY — NIEZMIERNE ZE WZGLĘDU NA SWÓJ WIEK, OBRAZY, WARTOŚĆ ARTYSTYCZNĄ I TAK DALEJ. JEDNAK WSZYSTKIE ICH ŁĄCZY GORZKI LOS GOSPODARCZEGO ZANIEDBANIA. WSZYSTKIE ONE, ZGODNIE Z OKREŚLENIEM NAWET SAMEGO KOMITETU, ZNAJDUJĄ SIĘ W CIĘŻKIM STANIE. A KAŻDY DZIESIĄTY ZABYTEK — W STANIE AWARYJNYM. Wszystkie wymagają restauracji, a wiele z nich nawet odtworzenia. Ponadto wyjątkowo trudne jest położenie historycznych miast-rezerwatów oraz historyczno-kulturowych rezerwatów. Co do pierwszych z wymienionych, to zgodnie z Programem pierwszeństwo uwagi przyznano jedynie miastom Kamieniec Podolski, Halicz, Hłuchów i Nowogród Siwierski. Historyczno-kulturowe rezerwaty zaś w ogóle nie mają jednolitego podporządkowania. Ministerstwo Kultury i Sztuki ma ich 7, Państwowy Komitet Budownictwa — 3, Prezydium NAN Ukrainy — 1, Autonomiczna Republika Krymu — 5, obwodowe administracje państwowe Ukrainy — 25, rady miejskie — 4, rejonowa administracja państwowa — 1. Ich stan jest taki sam jak wszystkich innych zabytków. Zwraca uwagę rozmieszczenie tych rezerwatów. Znajdują się one jedynie w kilku obwodach. Inne zaś, które posiadają unikalne terytoria, są ich pozbawione. Osobne słowo o Chortycy. Jest to wspólna nazwa systemu wysp na dolnym Dnieprze. Rezerwat Chortycki jest zupełnie szczególny ze względu na swój charakter narodowo-historyczny, prawdziwie związany z terytorium zaporoskiego kozactwa. Ma powierzchnię 2690 metrów kwadratowych i obejmuje kompleks zabytków historii oraz epok geologicznych. Położony jest na wyspach Wielka Chortyca i Mała Chortyca (wyspa Bajdy). A ponadto do składu rezerwatu mają wejść niewielkie wyspy: Dubowyj, Rozstiubin, Trzy Stogi, Bliźniaki, urocze Wyrwa. Postanowieniem rządu URSR już z 18.09.1965 roku ta wielka terytorium i przyległa do niej akwatoria zostały ogłoszone historyczno-kulturowym rezerwatem z odpowiednimi ekspozycjami. Jednak, niestety, ta niezwykle ważna idea narodowo-historyczna nie została urzeczywistniona. Choć postanowieniem Gabinetu Ministrów już w niepodległej Ukrainie z 6.03.1993 roku rezerwat nazwano nawet n a r o d o w y m. Jest to kompleksowy zabytek jedynego w historii świata ludowego rycerstwa. Mimo to minęło już siedem lat, a sprawa państwowo ważna i szlachetna, jak poprzednio, nie ruszyła z miejsca. Kim więc jesteśmy, potomkowie dawnego rodu o tak samo dawnej historii i kulturze? Czyżby zbrodnicza akcja totalitarnego reżimu tak zwanej władzy radzieckiej przez kilka dziesięcioleci „internacjonalizacji” przekreśliła bezprecedensowo heroiczną i szlachetną historię naszego narodu? A ona liczy się tysiącleciami i, jak wiadomo, należy do rodziny śródziemnomorskiej kultury antycznej! Czy nie jesteśmy w stanie odrodzić i tym samym odzyskać podstępnie nam skradzionego? Czym zatem konkretnie uwarunkowane jest to realne zagrożenie, zwłaszcza dla dziedzictwa architektoniczno-artystycznego Ukrainy, którego przykłady przedstawiliśmy wyżej? I jak temu zaradzić środkami prawnymi? Zrozumiałe, że zasoby państwowe, a przede wszystkim korporacja „Ukrrestawracija”, są za małe do rozwiązania takiego problemu. Może ona w ciągu roku opanować w granicach 50–60 milionów hrywien, a i te moce są wykorzystywane tylko w 20 procentach. Wiąże się to z tym, że scentralizowany budżet asygnowania tej gałęzi na 2000 rok w Ukrainie, w porównaniu z 1990 rokiem, został zmniejszony 25-krotnie. Natomiast lokalne budżety wydatków na te potrzeby prawie nie są planowane. Zatem w takich warunkach bezcenne wartości narodowe znajdują się pod groźbą nieuniknionej zguby. Po prostu nie doczekają swojego ocalenia. Jak mówią: „Dopóki słońce wzejdzie, rosa oczy wyje”... A czy chroni te ogólnonarodowe skarby zabezpieczenie prawno-państwowe? Jaka istnieje lub się przygotowuje legalna baza ochrony zabytków? Ona, podobnie jak Program, została opracowana wspólnym wysiłkiem Państwowego Komitetu Budownictwa, Ministerstwa Kultury i Sztuki Ukrainy oraz Komisji do spraw odtworzenia wybitnych zabytków historii i kultury przy Prezydencie Ukrainy i jest zaplanowana do 2005 roku. Jednak realizacja szeregu działań w ramach tego Programu zaczyna się jakoś nie od 2000 roku. A niektóre zaplanowane nawet na ostatni rok obowiązywania tego Programu — 2005. Jak więc zaradzić temu dramatycznemu zagrożeniu dla narodowo-duchowego dziedzictwa? Przede wszystkim uwzględnić obiektywnie-realne okoliczności związane z odrodzeniem naszej państwowości. A zatem znaleźć wszystkiemu jego miarę. Zwłaszcza w odniesieniu do kosztów prac konserwacyjnych i restauratorskich na zabytkach oraz kosztów odtworzenia utraconych. Już w 1994 roku znakomity pisarz-humanista Ołeś Honczar, akademik Petro Tronko oraz autor tego artykułu w swoim naukowo uzasadnionym apelu do Prezydenta Ukrainy zainicjowali odtworzenie utraconych wybitnych zabytków historii i kultury Ukrainy. Ten apel stał się podstawą Dekretu Prezydenta z 9.12.1995 roku. Z czasem — także zatwierdzonego przez Rząd długoterminowego Programu odtwarzania zabytków na perspektywę. Lecz oczywiste jest, że takie działania nie przewidywały „przelewania” na to środków przeznaczonych na ratowanie istniejących, autentycznych zabytków, które koniecznie wymagają ocalenia. I żeby nie trzeba ich było potem... odtwarzać, jak już utracone. A nasze pokolenie będzie przeklinane za bezmyślne zaniedbanie. A jeszcze bardziej dotkliwie tych, którzy samozniszczali się na tym i jeszcze zdołali oddać się grzesznym zarobkom za granicą, profanując. Przecież to właśnie zabytki historyczne w naturze stanowią wartość narodową nieporównanie wyższą niż „makiety” z nich w naturalnych rozmiarach, gdy są odtwarzane po utracie. Dlatego postawmy naukowo obiektywną efektywność przed koniunkturalno-dzielicielską „efektywnością” z jej obłudnie pouczającymi obrzędami. Jak wyraził się znakomity angielski admirał Horatio Nelson w XVIII wieku: „Lepszy jeden żywy porucznik bojowy niż dziesięciu martwych kapitanów”. Ołeś SYłYN, zasłużony architekt, zasłużony działacz kultury Ukrainy, honorowy członek Ukraińskiego Towarzystwa Historii i Kultury, członek Komisji i jej Rady Naukowej do spraw odtworzenia wybitnych zabytków historii i kultury przy Prezydencie Ukrainy, główny ekspert Ogólnoukraińskiego Funduszu im. Ołesia Honczara

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn