Strona · s. 6strona oryginału ↗
GALICJANIE W WALCE O PAŃSTWOWY STATUS JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO
Слово Просвіти, №74 за 2000 рік
Galicja po rozpadzie Rusi Kijowskiej wchodziła w skład Księstwa Halicko-Wołyńskiego. Najazd ordy mongolsko-tatarskiej w 1241 roku zrujnował miasta i wsie, zniszczył wielką liczbę ludzi, podważył gospodarczą i polityczną potęgę państwa. O panowanie nad Księstwem Halicko-Wołyńskim, a później królestwem, prowadziły wojny Polska, Węgry i Litwa. Polska w drugiej połowie XIV wieku zagarnęła centralne i południowe ziemie królestwa, a resztę terytorium — Litwa. W 1569 roku państwa te zjednoczyły się w Rzeczpospolitą Polską. Polska starała się spolonizować Ukraińców, wykluczyć z użytku język ukraiński w urzędach państwowych, szkołach. Swoim wpływom podporządkowała ukraińską szlachtę i mieszczan, a chłopów poddała poddaństwu. Splebeizowani ukraińscy magnaci Wiśniowieccy, Czartoryscy, Sanguszkowie, Tyszkiewicze, Braniccy, Potoccy i inni z czasem stali się polskimi szowinistami. Największą aktywność w polonizacji Ukraińców wykazywali polscy mnisi, ich szkoły klasztorne. Pierwszym krokiem spolszczenia było przejście Ukraińców na obrządek łaciński. Polska szlachta z pogardą odnosiła się do wierzeń Ukraińców, księży obrządku wschodniego, przekazała klucze do cerkwi żydom-arendarzom, którzy pobierali opłatę za każde otwarcie świątyni. Ukraińscy księża wzywali wiernych do występowania przeciwko takim działaniom okupantów, do trwania przy swojej wierze, zwracali się do papieża w Watykanie o pomoc. Watykan brał w obronę Ukraińców, w szczególności papież Benedykt XIV, twierdząc, że Ukraińcy otoczeni są największą miłością Stolicy Apostolskiej. W 1772 roku Galicja, a w 1775 roku Bukowina zostały włączone do Cesarstwa Austriackiego. Rząd Austrii starał się zrównać Ukraińców w prawach z innymi narodowościami imperium, podnieść ich poziom oświatowo-kulturalny. Patent cesarski (dekret) z 6 lutego 1792 roku zobowiązywał w szkołach dwa razy w tygodniu nauczać ukraińskie dzieci w języku ojczystym. Polscy szowiniści rozpowszechnili „tatarską wieść”, że wszystkich piśmiennych chłopców będą wysyłać na służbę do Turcji. Rodzice, obawiając się tego, nie przestrzegali obowiązku szkolnego i w 1812 roku rząd go zniósł. Gorliwym przeciwnikiem nauczania języka ukraińskiego w szkołach był polski arcybiskup hrabia A. Jankiewicz ze Lwowa. Przekonywał on rząd austriacki, że w Galicji jest tylko naród polski, a Ukraińcy posługują się polskim dialektem. Na galicyjskiego metropolitę Mychajła Łewyckiego, inicjatora utworzenia Towarzystwa Ruskich Uczonych (1816), A. Jankiewicz wysłał do Watykanu oskarżenie, że metropolita rozbija jedność narodu. Udało mu się przeciągnąć na swoją stronę nuncjusza papieskiego Severolego, który „radził” Łewyckiemu zaniechać przygotowywania podręczników w języku ukraińskim. Narodowe przebudzenie Ukraińców kontynuowała „Ruska Trójca”, założona we Lwowskim greckokatolickim seminarium duchownym. Szedł rok 1935, kiedy Chrześcijańsko-Ludowa Partia kraju (przewodniczący Augustyn Wołoszyn — przyszły Prezydent Ukrainy Karpackiej) na wyborach do parlamentu Czechosłowacji zajęła znaczące miejsce wśród dwudziestu czterech innych partii, które walczyły o miejsce w organie ustawodawczym państwa. Zauważalne w porównaniu z 1924 rokiem przesunięcia ku ukraińskości inspirowały mieszkańców gór swoimi marzeniami, by choć kiedyś posługiwać się ojczystym słowem nie tylko potajemnie przed państwowo-oficjalnymi osobami, co szczególnie okrutne było do 1919 roku, ale i w szkole, w nowatorskim rządzie, w gabinecie naczelnika okręgu. I wszystkie najprzyjemniejsze nadzieje zakarpaccy Ukraińcy wiązali z imieniem Tarasa Szewczenki. Jego portret z dwiema-trzema poezjami już zdobił nie tylko poszczególne czytanki dla uczniów szkoły ludowej, co świadczyło o pewnej demokratyzacji życia społeczno-politycznego w Republice Czechosłowackiej, ale i zdobił mieszkanie niejednej góralskiej rodziny. Wyjątku nie stanowiła też rodzinna wieś A. Wołoszyna (zakarpackiego Ukraińca nr 1) — wieś Keleczyn. Podniesienie autorytetu swojej partii — bojownika o ukraińską ideę — zainspirowało przewodniczącego wiejskiej filii „Proświty” pana Wasyla Czorneja, przewodniczącego komórki partii Wołoszyna pana Mychajła Kowala, wiejskich nauczycieli Bohdana Łysego oraz Antona Hwozdaka wraz z wiejskim aktywem, by jak najlepiej uczcić 121. rocznicę urodzin Największego Ukraińca. Wydawało się, że wszyscy obecni w sali lekcyjnej SIERPIEŃ, CZ. 8 (74), 2000 ROK Z początkiem rewolucji 1848—1849 lat w Cesarstwie Austriackim we Lwowie utworzono „Główną Radę Ruską”. W żądaniach wobec rządu było: wprowadzić nauczanie w języku ukraińskim w szkołach, zwolnić urzędników, którzy wykazują wrogość wobec Ukraińców, z urzędów państwowych. Polscy szowiniści nie posłuchali rad emigracyjnego polskiego króla A. Czartoryskiego dotyczących Ukraińców i ich roli jako sojuszników Polski, kontynuowali dawną politykę: naród ukraiński dawno umarł i już nigdy nie odegra żadnej politycznej roli w Galicji. Kontynuowali zaprzeczanie samodzielności języka ukraińskiego. Poseł Sejmu Edmund Kraiński krytykował rząd ministra Stadiona, że „podzielił jeden galicyjski naród i tym samym zasiał niezgodę między Polakami i Rusinami”, a namiestnictwo używa języka ruskiego w pismach urzędowych. Namiestnik A. Gołuchowski (Polak z narodowości) dał mu odpowiedź, że MSW Austrii 9 marca 1847 roku postanowiło drukować wszystkie ustawy państwowe i ogłoszenia w języku ukraińskim we Wschodniej Galicji. W 1850 roku w gimnazjach lwowskim i przemyskim wprowadzono obowiązkowe nauczanie w języku ukraińskim. Inspektor szkolny dr Jewsenij Czerkawski pisał do rządu, że zainteresowanie rozwojem języka ukraińskiego i narodowości ożywiło się wśród ukraińskiego duchowieństwa, w ich kręgach słyszymy język ukraiński. Twierdził on, że język ukraiński nie nadaje się do literatury, bo pisarze sprowadzili język ruski na manowce, zapożyczając słowa, formy i zwroty z języka cerkiewnosłowiańskiego i moskiewskiego, formując dialekt, trudny do zrozumienia dla Ukraińców i zupełnie niezrozumiały dla innych mieszkańców Galicji. A galicyjski namiestnik A. Gołuchowski wysłał do rządu doniesienie, że Ukraińcy są moskalofilami, i doprowadził do wstrzymania nauczania języka ukraińskiego na Uniwersytecie Lwowskim na pewien czas. Poseł J. Ławriwski 27 października 1869 roku w Sejmie Galicyjskim od ukraińskich posłów zaproponował ugodę o równouprawnieniu obu narodów, zakaz polonizacji i szacunek dla języka ukraińskiego we Wschodniej Galicji. Polacy propozycję odrzucili. W wyniku dyskryminacyjnej polityki wobec Ukraińców oświata w Galicji była na niskim poziomie. Na przykład, na utrzymanie 1340 ukraińskich szkół państwo z aprobatą przyjęli wniosek referenta — kierownika szkoły, że Taras Szewczenko według wszystkich ocen jest wśród biblijnych proroków pierwszej wielkości. I wszyscy z szacunkiem spojrzeli na jego portret na scenie w wieńcu z różnokolorowych papierów, pod którym tliły się dwa garnuszki z żywymi kwiatami. Tylko po plecach i twarzy księdza jakby przeszedł prąd, ale powstrzymał się i nie zaczął wymachiwać rękami, jak za każdym razem przedtem czynił w innych sytuacjach. Na święcie były też deklamacje wierszy oraz „Testament” pod dyrygenturą nauczyciela B. Łysego.
ks. S. Kaczala, inicjator i założyciel «Proświty» (1868) w Sejmie Krajowym. 2 grudnia 1901 roku 600 ukraińskich studentów opuściło Uniwersytet Lwowski w geście protestu przeciwko próbom polonizacji tej uczelni przez rektorat. W 1910 roku ukraińska młodzież Lwowa, wspierana przez społeczeństwo, rozpoczęła walkę o otwarcie w mieście ukraińskiego uniwersytetu. Przez polskich szowinistów został zabity ukraiński student Adam Kocko. Metropolita A. Szeptycki w stanowczym oświadczeniu w Izbie Panów domagał się otwarcia ukraińskiego uniwersytetu. Rząd przyjął uchwałę o jego otwarciu w 1915 roku. Na początku września 1914 roku Lwów został okupowany przez wojska carskie. Hrabia O. Bobryński, generał-gubernator Galicji i Bukowiny, swoją program sformułował tak: «Wschodnia Galicja i Łemkowszczyzna — to od dawna nieodłączna część jedynej wielkiej Rosji, na tych ziemiach miejscowa ludność zawsze była ruska (moskiewska), dlatego ich administracja musi być oparta na «rosyjskich zasadach». Ja będę tu wprowadzał język rosyjski, prawo i porządek». Sformowana przez niego administracja otrzymała dyrektywy niszczenia «mazepińców» (Ukraińców). Język ukraiński był zakazany we wszystkich urzędach władzy, sądach, organizacjach, placówkach oświatowych i szkołach. Zakazano działalności ukraińskich partii, organizacji, towarzystw, domów ludowych, bibliotek, handlu i przechowywania książek w języku ukraińskim. Zorganizowano kursy intensywnej nauki języka rosyjskiego dla nauczycieli-Ukraińców. zadanie walki o duszę każdego wieśniaka, o przyłączenie każdego do walki o zjednoczenie ze swoimi braćmi z Naddnieprza. Od tamtych burzliwych karpackich wydarzeń upłynęło niemało lat. Dzisiaj obchodzimy już 186. rocznicę urodzin Wielkiego Tarasa. Dzięki Bogu, nie ma już tamtych nowotariszów-madziaronów. Ale, niestety, jest jeszcze niemało podłości, która pragnie poniżyć, znieważyć naszą największą dumę, Proroka, który dla nas zawsze jest przed wszystkimi innymi wielkimi i małymi. Proświcianie regionu są bezgranicznie szczęśliwi, że wreszcie- ZUNR (1.11.1918) ogłosiła język ukraiński państwowym, wprowadzając go we wszystkie sfery życia, pomimo działań wojennych z Polską. Państwa Ententy podpisały (26.06.1919) pokój z Polską. W traktacie jest wiele paragrafów, które bronią Ukraińców po przekazaniu Galicji przez Radę Ambasadorów pod tymczasowy zarząd Polski. A «Statut Wschodniej Galicji», zatwierdzony 19 września 1919 roku przez przedstawicieli USA, Francji, Anglii, Włoch i Japonii, przewidywał gwarancje praw dla Ukraińców w składzie Polski: naukę dzieci w szkołach w języku ojczystym, wolność wyznań religijnych, dopuszczenie Ukraińców do urzędów państwowych, zakaz kolonizacji Wschodniej Galicji przez Polaków. W okresie okupacji ziem zachodnioukraińskich przez Polskę (1919—1939) język polski wprowadzano we wszystkie sfery życia. W szkołach wprowadzono nauczanie w języku polskim, rzadziej utrakwistyczne (dwujęzyczne). Galicjanie stawiali polonizacji silny opór. Zwracali się z protestami do urzędów państwowych, odmawiali posyłania dzieci do szkoły. W Galicji towarzystwo pedagogiczne «Ridna Szkoła» otwierało prywatne szkoły, gimnazja, seminaria nauczycielskie, bursy (internaty) dla dzieci ze wsi. We Lwowie NTSh założyło Ukraiński Uniwersytet Tajny. Niemało jego absolwentów stało się wybitnymi naukowcami, oświatowcami i wychowawcami narodu. Była to swoista bariera przeciwko polonizacji, na rzecz zachowania języka ukraińskiego, chrześcijańskiej wiary obrządku wschodniego, zwyczajów i obrzędów, rzemiosł narodowych. Jesienią 1939 roku Galicja została okupowana przez wojska moskiewsko-bolszewickiego imperium. Rozpoczęła się celowa, zamaskowana rusyfikacja. Praca biurowa w urzędach i przedsiębiorstwach, nauczanie w szkołach zawodowych i placówkach oświatowych prowadzone były w języku rosyjskim, pomoce naukowe i podręczniki oraz literatura naukowa wydawane były również po rosyjsku. Z obiegu kulturalnego usuwano dzieła literatury, prace naukowe i dzieła sztuki, których autorami byli ukraińscy patrioci, którzy otrzymali piętno «ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalisty», «wroga ludu», «zdrajcy ojczyzny». Historia Ukrainy została sfałszowana do niepoznania. Usunięto z niej wszystko, co miało choćby najmniejszą wzmiankę o wielkości Ukrainy, jej sławnych bohaterach narodowych, wybitnych działaczach politycznych i społecznych. 24 sierpnia 1991 roku Ukraina została ogłoszona samodzielnym, niepodległym państwem. Ku wielkiemu żalowi i zdziwieniu, walka o wprowadzenie języka ukraińskiego we wszystkie sfery życia trwa do dnia dzisiejszego. To gorzka prawda, rzeczywistość naszych czasów. Bohdan HOŁOWYN, przewodniczący zarządu Tarnopolskiego obwodowego zjednoczenia Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki poezji, temu poświęconych. Najwięcej datków wnieśli F. Wowkanycz — przewodniczący zarządu SA «Helios», dyrektor wykonawczy MSUP O. Hałyk, przewodniczący Użhorodzkiego miejskiego komitetu wykonawczego S. Sember, Zakarpackie zjednoczenie Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki (przewodniczący profesor P. Czuczka, księgowy M. Szwab), Towarzystwo ochrony zabytków historii (były przewodniczący M. Babydorycz, jego zastępca I. Łatko), Użhorodzka rejonowa administracja państwowa (przewodniczący M. Andruś), Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (przewodniczący O. Boreć) oraz inne organizacje. Niemało, choć z mniejszymi udziałami, przyłączyło się Ukraińców do tej sprawy. Z wielką wdzięcznością wspominają użhorodczycy aktywnego proświcianina Ołeha Hałyka, który bez ustanku szukał środków, których zawsze brakuje, materiałów, specjalistów, aby w zaplanowanym czasie Taras przybył do Użhorodu. Na otwarciu pomnika nasz utalentowany pisarz J. Kerekesz niemal ze łzami czytał: Długo czekaliśmy na ciebie, Tarasie, — I upragniony dzień teraz nastał: Ty sobą Użhorod przyozdobiłeś I na wieki się w nim zapisałeś, Żeby świat słońca i prawdy z upływem czasu W Zakarpackim kraju nie gasł. M. MOHORYTA, sekretarz odpowiedzialny Zakarpackiego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
