Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Artykuł poświęcony rekonstrukcji Soboru Uspieńskiego, stylistycznym cechom wnętrza, które odczytuje się w procesie odtwarzania wizerunku Wielkiej Cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej w stylu ukraińskiego baroku.

Слово Просвіти, №74 за 2000 рік

Sobór Uspieński w Kijowie, za którym do dziś zachowała się pierwsza nazwa — Wielka Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, powstał w Ławrze Pieczerskiej na cześć Matki Pana naszego Jezusa Chrystusa w latach 1073—1078. Obecnie, jako znak duchowości, buduje go na nowo cała Ukraina. Wielu wykształconym i utalentowanym, sumiennym specjalistom różnych orientacji zawodowych przypadł w udziale zaszczyt odnawiania świątyni. Pracami naukowymi i projektowymi nad rekonstrukcją Soboru Uspieńskiego kieruje Państwowy Instytut «Ukrprojektrestawracja». Głównym architektem projektu zespołu architektonicznego Soboru Uspieńskiego jest O. Graužis. Liczne badania historii budowy Soboru Uspieńskiego, wykonane przez I. Morhilewskiego, W. Bohusewycza, M. Chołostenkę, J. Asiejewa, P. Rappoporta, B. Rybakowa, M. Kargera, N. Zakrewskiego, D. Ajnałowa, S. Kilesso, H. Łohwyna oraz wielu innych, świadczą o szczegółowym studiowaniu materiału historycznego dotyczącego plastycznej formy tej budowli architektonicznej. Niestety, w badaniach tych jest mało danych historycznych o rozwiązaniu przestrzeni wewnętrznej, co bardzo utrudnia pracę twórczo-badawczą specjalistów w zakresie odrodzenia wnętrza Wielkiej Cerkwi. Trzeba niemal po okruchach zbierać informacje historyczne, aby «napisać portret z wyobraźni» naszej świątyni. Nie roszcząc sobie pretensji do ostatecznej wyczerpującości badania, spróbujemy jedynie zbliżyć się do prawdy artystycznej wnętrza i skupić uwagę na jego ostatnim «barokowym stroju», w którym zginął podczas wybuchu 3 października 1941 roku... O wszystkich przebudowach i dobudowach Wielkiej Cerkwi dają wyobrażenie ryciny w książkach drukarni ławrowej. W ogóle los cerkwi jest bardzo tragiczny, tak jak tragiczne było pełne cierpień życie cerkwi Matki Bożej. Krótko przypomnę. W 1230 roku miało miejsce trzęsienie ziemi. Sobór rozpadł się na cztery części. Runęły sklepienia i południowa ściana. Wkrótce, w 1240 roku, Tatarzy z ułusu chana Batu zburzyli «górę do pół cerkwi po okna zniszczywszy». W 1416 roku ponownie został zniszczony przez wojska chana Edygeja i odbudowywany w latach 1470—1471 przez księcia Symeona Olełkowicza. W noc z 21 na 22 kwietnia 1718 roku straszny pożar zniszczył wszystkie drewniane budowle. Odbudowany sobór stanowił już typową «barokową» budowlę. Wszystkie boczne ołtarze i kaplice, dobudowane w XVI—XVIII wiekach, zostały nadbudowane i połączone (Ajnałow D. W., Redin E. K. Drevnie pamiatniki iskusstwa Kieva. — Charków, 1899). Wszystkie fasady, oprócz wschodniej, zostały podzielone na dwa piętra dekoracyjnym, rozwiniętym w górę gzymsem. Drugie piętro wieńczył system pięknych barokowych frontonów z rzeźbieniami w białym tynku. W tej samej technice wykonano obramowania otworów okiennych i portali, a fryz na obwodzie zdobiły okrągłe glazurowane rozety ceramiczne. Nad pilastrami w górnej części umieszczono również piękne glazurowane reliefy z wizerunkami aniołów. Szczególnie wyrafinowane było rzeźbienie w tynku na wielościennych apsydach fasady wschodniej, gdzie ornament roślinny przypomina bajkową koronkę z winorośli, kwiatów barwinka i róż (Antonin. Kievo-Podolskaja Uspenskaja cerkov. — K., 1891). Przebudowa soboru była realizowana według projektu architekta F. Wasiljewa przez mistrza A. Kaładina. Dekoracyjne frontony na fasadach wykonali ludowi SIERPIEŃ, CZ. 8 (74), 2000 ROK mistrzowie S. Kownir i J. Beliński. Z tych samych rycin dowiadujemy się, że od 1471 do 1654 roku ten architektoniczny wizerunek budowli nie zmieniał się, pomimo kapitalnych remontów, które przeprowadzali Jelisiej Pletenecki i Piotr Mohyła, o czym świadczy rysunek Cerkwi Uspieńskiej na stronie tytułowej «Akatystu» z 1654 roku. Należy jednak podkreślić, że Wielka Cerkiew była znacznie przebudowana między 1654 a 1661 rokiem, co widać z wizerunku na rycinie «Pateryka», wydanego w 1661 roku. W takiej postaci budynek pozostawał do 1669 roku, o czym świadczy rysunek na stronie tytułowej książki «Pokój z bogiem człowiekowi». Kolejne wielkie przebudowy miały miejsce w ostatniej ćwierci XVII wieku, co poświadcza «Akatyst» z 1677 roku. Bez żadnych szczególnych zmian sobór przetrwał do początku XVIII wieku. Po pożarze w 1718 roku sobór przybrał nowy wizerunek architektoniczny, utrzymany w formach ukraińskiego baroku. Podczas ostatniego kapitalnego remontu w 1890 roku, pomimo protestów społeczności Kijowa, zniszczono wszystkie istniejące malowidła. Pod koniec XIX wieku sobór ponownie remontowano, ale swój barokowy wizerunek w pełni zachował. W ten sposób nasi współcześni stają się świadkami dziesiątych narodzin Świętej Cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej na początku trzeciego tysiąclecia. Zaprawdę dziwna i nieśmiertelna jest ta Cerkiew święta! Historia wnętrza podziela tragiczny i zagadkowy los architektury, gdyż doświadczyło ono większych cierpień niż sam sobór. Osądźcie sami: sobór budowano pięć lat (1073—1078), a artystyczne rozwiązanie oraz zdobienie przestrzeni wewnętrznej trwało jeszcze długi czas po tym i zostało zakończone dopiero w 1089 roku. Mozaiki i malowidła freskowe wykonywali mistrzowie zaproszeni z Carogrodu, a smaltę do mozaik wytwarzano na terenie Monasteru Pieczerskiego w specjalnych warsztatach. Współautorem greckich mistrzów «Pateryk» nazywa legendarnego staroruskiego artystę Alimpija oraz jego pomocnika Hryhorija. Alimpij był utalentowanym ikonografem, dobrze znanym jeszcze za życia, jego imię wymawiano z szacunkiem... (Paterik Kievo-Pecherskogo monastyrya. — SPb, 1911). Według świadectwa «Pateryka», Cerkiew Uspieńską budowali greccy mistrzowie. «Czterech wielce bogatych mężów z Bizancjum przywiozło pieniądze i relikwie świętych. Do budowy cerkwi przyczynił się jeszcze bogaty wiking Szymon, który przyszedł do Kijowa nie sam, a całym rodem — trzy tysiące dusz i robotników, i kapłanów swoich» (Kilesso S. K. Kievo-Pecherskaja lavra. — M., Iskusstwo, 1975). Jak twierdzi kronika, Wielka Cerkiew została zbudowana z woli Bożej i przy udziale przełożonych Ławry Pieczerskiej Czcigodnych Antoniego i Teodozjusza oraz Wielkiego Księcia Kijowskiego — Światosława (Antonin. — Wymieniona praca). Organizacja przestrzeni wewnętrznej cerkwi odpowiadała wielu wymaganiom: była ona wystarczająco przestronna i mieściła wielu wierzących, wygodna do prowadzenia liturgii, rozgraniczona na miejsca dla kapłanów i wiernych; wydzielono specjalne miejsce na ołtarz i, wreszcie, zawierała w sobie tę symbolikę, którą przesiąknięta była we wszystkich detalach cerkiewna sztuka chrześcijańska. Głównymi formami jej bizantyjskiego malarstwa były: mozaika i freski, ikony. Styl sztuki bizantyjskiej był surowy i kanoniczny. Właśnie Bizancjum wy- Wnętrze Wielkiej Cerkwi Uspieńskiej Ławry Pieczerskiej. Przekrój w linii północ-południe (strona wschodnia) z pięcioma ikonostasami

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn