Strona · s. 3strona oryginału ↗
JAKA „PROŚWITA” JEST POTRZEBNA UKRAINIE I UKRAIŃCOM?
Слово Просвіти, №74 за 2000 рік
Żegnając się z dyrektorem ukraińskiej szkoły po kolejnej długiej i nieprzyjemnej rozmowie o relacjach między szkołą a kierownikami edukacji szkolnej, kierowniczka, smutno patrząc na oprawione roczniki „Krymskiej świetlicy” z nieprzyjemnymi dla niej artykułami prośwician (czyżby te roczniki w końcu pojawiły się w lokalnym wydziale edukacji?), nagle ze łzami w głosie powiedziała: „Wcześniej myślałam, że „Proświta” to coś świętego”... Słysząc takie słowa, zamyśliłam się. Początkowo nad tym, że być może my rzeczywiście zatarliśmy świetlany obraz „Proświty” w oczach pewnej części krymskiej społeczności? Być może faktycznie robimy coś nie tak? Zbieralibyśmy się sobie gdzieś cichutko w kąciku (taki kącik dawano nam na początku lat dziewięćdziesiątych w czytelni domu oficerów), odradzalibyśmy sami dla siebie język ukraiński, czytalibyśmy sobie „niezależne” gazety, i to niezbyt głośno, żeby nie przeszkadzać pracownikom biblioteki, bo język ukraiński ranił ich delikatne rosyjskie uszy. Tak właśnie było. I zbierało się nas wtedy na posiedzenia czy zebrania całkiem sporo, pełna sala (osób 45). Największą część obecnych prośwician stanowili chłopcy-Galicjanie z przedsiębiorstwa poszukiwań naftowo-gazowych. W 1993 roku zorganizowaliśmy zebranie ukraińskiej społeczności miasta, zaczęliśmy co roku obchodzić dni szewczenkowskie w marcu i maju. Pięknie obchodziliśmy, z wystawą wyszywanek, dobrymi koncertami ukraińskich pieśni (dzięki zespołowi „Jatrań” i jego kierownikowi oraz wspaniałemu śpiewakowi Tymofijowi Tymofijowyczowi Kopylence, niestety obecnie już nieżyjącemu), z niewielkimi, ale ciekawymi i treściwymi opowieściami o naszym ukraińskim Proroku. A jak przeplatały się one, poezje Szewczenki, z teraźniejszością, z wydarzeniami w wielostradanej Czeczenii-Iczkerii!.. Od pierwszego roku niepodległości obchodziliśmy jej rocznice. Sami, bez wsparcia, ale i bez oporu lokalnych władz. I tak cztery lata, a na piąty pojawił się dekret czy rozporządzenie Prezydenta o obchodach Dnia Niepodległości i wtedy do przygotowań dołączyły władze miejskie, a nas cichutko odsunięto na bok. Wtedy merem Teodozji był pan, a raczej towarzysz Je. Kostiuk — przedstawiciel sławnej kohorty „rozumu, honoru i sumienia epoki”. I choć był on jeszcze przedstawicielem władzy państwowej, czyli ukraińskiej, to z jakiegoś powodu bardzo bał się naszego godła — tryzuba. Prawda, na znakach pieniężnych wypłaty go nie zauważał (a pracownicy sfery budżetowej ich, czyli pieniędzy, za Kostiuka latami nie widzieli), a usiąść w prezydium pod godłem nie mógł w żaden sposób. Dlatego to wielkie święto obchodziliśmy bez godła. Wtedy już przyszło „Proświcie” walczyć z kierownikami miasta, żądając przymocowania nad sceną godła. Dobrze pamiętam dialog z towarzyszką T. Jeżową, zastępczynią mera. T. Jeżowa: „U nas niet gerba”. Ja: „Przecież jest”, — trzymam duże godło, które stało za kulisami i którego cały czas używaliśmy. T. Jeżowa: „A, tryzubiec. Eto — nie gerb. On nie utwierżdiom Wierchownym Sowietom”, — i wytyka mi Konstytucję. Co pozostawało robić? Bić się? Wyszłam ze sceny, ale w swoim współreferacie opowiedziałam wszystkim obecnym, dlaczego święto państwowe odbywa się bez głównego symbolu państwowego. Ale nasz mer wtedy i pod flagą nie usiadł — siedział w sali, z dala od grzechu. Ale ogólnie „Proświta” początkowo zachowywała się cicho i spokojnie, dlatego, być może, stworzył się w wyobraźni niektórych naszych „ukrainolubów” świetlany czy nawet święty obraz tej organizacji. Niestety, oszukaliśmy was, drodzy towarzysze. Widocznie w porę przypomnieliśmy sobie słowa Tarasa: Ucz się, serduszko, kiedyś Z nas będą ludzie, — ty powiedziałaś. A ja posłuchałem i uczyłem się. I wyuczyłem się. A ty skłamałaś. Jacy z nas ludzie? I rzeczywiście, jacy? „Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy...”. I właśnie wtedy, kiedy główna masa prośwician spokojnie omawiała ukraińskie problemy, studiowała swoją historię, niektórzy z nas włączyli się w walkę o prawdziwe, a nie tylko na słowach, odrodzenie ojczystego słowa, ojczystego języka, narodowych tradycji, wychowania narodowego — a wszystko to jest możliwe tylko w warunkach narodowej ukraińskiej szkoły. A jak ją otworzyć? Bardzo prosto: zbierzcie oświadczenia od rodziców. Jest osiem oświadczeń do jednej klasy — otwieraj! Tak, tak właśnie otworzyliśmy. Ów nakaz o ośmiu oświadczeniach bardzo długo i bardzo głęboko ukrywano przed niespokojną (czy niepokorną?) społecznością. Jeszcze jedno. A komu trzeba składać te oświadczenia? Oczywiście, dyrektorowi szkoły... rosyjskiej. A on je gdzieś położy i zapomni. No, gdzieś się zagubiły, co zrobić, bywa. Ale nie zapomni posłać do „wnioskodawcy” dobrego nauczyciela — zwolennika jedynego na całym świecie „państwowego języka”, a on cierpliwie i argumentowanie wyjaśni: „A po co wam ten ukraiński język? Krym i cała Ukraina lada chwila przejdzie do Rosji. Wszystko jedno, u chochołów nic nie wyjdzie”. I tylko bardzo uparty Ukrainiec (nie chochoł) nie podda się namowom. Obecnie przedstawicielka Ministerstwa Edukacji Krymu, która niedawno tam pracuje i być może nie wszystko wie o tworzeniu ukraińskich szkół na Krymie, oświadcza: „No, waszą szkołę przecież otworzyli bez problemów?”. Gdybyż tak było. Wtedy nie byłoby oświadczeń „Proświty” i innych organizacji społecznych, nie byłoby kilku apeli do Prezydenta Ukrainy jako gwaranta naszej Konstytucji, do deputowanych Rady Najwyższej Ukrainy, a potem zapytań deputowanych w parlamencie, w Przedstawicielstwie Prezydenta na Krymie, w Ministerstwie Edukacji i Nauki Ukrainy, gdzie przed nami z naszą sprawą bywała Sława Stećko, licznych naszych wyjazdów do Ministerstwa Edukacji Krymu, nie byłoby naszych pikiet na XIV zjeździe OUN w Kijowie w maju 1997 roku, oświadczenia tego zjazdu z żądaniem otwarcia ukraińskiej szkoły w Prymorskim, nie stałabym w pikiecie na schodach budynku, gdzie odbywało się Światowe Forum Ukraińców,
Ihor Bahatow, i nie broniliby go zagraniczni dziennikarze przed samowolą naszej milicji, która chciała aresztować Ihora, a tam i do śmierci mogłaby go zabić (proszę przypomnieć sobie haniebne pobicie uczestników pogrzebu patriarchy Wołodymyra w Kijowie). A dziesiątki publikacji w „Krymskiej switłyci”, w „Ukraińskim słowie”, innych gazetach? Przedrukowano je w USA, Kanadzie, Australii, gdzie Ukraińcy z niepokojem i nadzieją czekali: będzie wreszcie ukraińska szkoła na Krymie czy nie. A radiowe i telewizyjne programy naszych krymskich patriotów Ukrainy Ałły Petrowej, Ołeksandra Polczenki? To co, tego wszystkiego nie było? Szkołę otwarto bez problemów?! A siedem lat naszej walki? Zapytacie: przeciwko komu walczyliśmy? Przeciwko wszystkim, którzy nie chcą widzieć Ukrainy jako niepodległego demokratycznego państwa. Którzy i teraz uważają nas, Ukraińców, za bydło, zdolne jedynie tańczyć hopaka i śpiewać „Rozprjahajte, chlopci, konej”, jeść słoninę i zginać karki przed „starszym bratem”. Ale o tych siedmiu długich latach walki, raczej nie przeciwko, a za: za szkołę, za godność, za honor pisałam (i nie tylko ja) wiele razy. Wystarczy przejrzeć roczniki „Krymskiej switłyci” z lat 1995—2000. Jeśli zaś rzeczywiście „bez problemów” otwarto w Prymorskim ukraińską szkołę, to dlaczego do tej pory nie ma państwowej ukraińskiej szkoły w samej Teodozji, w Kerczu, Eupatorii, Lenino, Kirowskim, Dżankoju i w wielu innych miastach i wsiach Krymu? Co, tylko w Prymorskim zebrało się tylu Ukraińców, że w ukraińskiej szkole nr 20 uczy się ponad dwieście dzieci? A w innych miastach Ukraińców nie ma? Nie chcą rodzice, dzieci? A może boją się, że jak napiszą takie podanie, to i szkoły nie otworzą, i do dziecka będą odnosić się uprzedzeni? Możliwe, że nikt nie bierze się za wyjaśnienie rodzicom, że posyłając dzieci do rosyjskich (właśnie rosyjskich, a nie rosyjskojęzycznych) szkół, utrudniają im dalsze życie, możliwość zatrudnienia na Ukrainie (we wszystkich instytucjach Ukrainy i u nas, na Krymie, wymagana jest znajomość języka państwowego. Zresztą inaczej w cywilizowanym świecie być nie może); trudno będzie też uczyć się na uczelniach, gdzie nauczanie stopniowo przenoszone jest na język ukraiński. Prawda, trudno przez pół roku, rok, a potem przyzwyczają się do języka, opanują terminologię i wszystko będzie w porządku. Wiem to z własnego doświadczenia: kończąc ukraińską szkołę i wstępując na wydział matematyczny Uniwersytetu Lwowskiego (nie Ługańskiego czy Charkowskiego), pierwszą sesję zdałam na „trójki”, bo opanowywałam nową dla siebie rosyjską terminologię (proszę się zgodzić, że nie są to bardzo podobne słowa: dodanky — slagajemyje, dobutok — proizwiedienije, dotyczna — kasatielnaja, pochodna — proizwolnaja itd.), i to przy tym, że język rosyjski znałam nieźle, dużo czytałam książek po rosyjsku jeszcze od wieku przedszkolnego, a rozmawiać nie mogłam. Nasze zaś, krymskie, dzieci ukraiński słyszą w radiu, telewizji i na lekcjach języka ukraińskiego (jeśli jest dobry nauczyciel, który biegle włada językiem i nie „używa” zamiast słowa „zupynka” słowa „ostanowka”). Praktyki konwersacyjnej nasze dzieci nie mają wcale. A do tego jeszcze taka bieda: rodzice wbijają im do głów, że język ukraiński trzeba nienawidzić. (Dziecko w pierwszej klasie powiedziało mi: „Ja nienawidżu etot ukrainskij jazyk”. Za co? Kto jej to powiedział? Kto nauczył? Mama? Babcia? Sąsiadka?) Posyłając dzieci do rosyjskich szkół, zamykamy przed nimi cały świat — czarujący świat pięknego, barwnego, bogatego, śpiewnego, słowikowego języka ukraińskiego. Możliwe, że rzeczywiście warto byłoby, aby „Proświta” częściej występowała z wykładami o naszym języku i kulturze. Ale ukraińskie radio mówi na takie tematy. Jednak tego mało. Mało, bo potrzeba nie jednego pokolenia wychowywać, żeby zwrócić całą ludność Ukrainy twarzą do swojej Ojczyzny, nauczyć kochać rodzimą ziemię, tę, na której żyjesz. (A tak żyją na ukraińskiej ziemi, a kochają Syberię czy Powołże, choć wracać tam nie chcą.) Ukraińska ziemia przez ponad trzy stulecia cierpiała pod jarzmem państw-ciemiężycieli. Zakazywały one naszego języka, kultury, próbując częściowo wyniszczyć, częściowo zasymilować nas, żebyśmy nie byli Ukraińcami, a czuli się Małorusami, chochołami z kompleksem niższości. Nasza elita zmuszona była żywić swoim talentem naukę, kulturę, sztukę, nawet język północnego „brata”, a ci, którzy nie ulegali, byli bezlitośnie niszczeni, zwłaszcza w ostatnich siedemdziesięciu trzech latach — latach radzieckiego imperium. „Nikt z kategorii, która podlegała zniszczeniu, nie mógł przeżyć. Przez gęste sitko przepuszczono — warstwa po warstwie — całą ludność. W rezultacie zniszczono najlepszą, najbardziej aktywną, najbardziej wykształconą, najbardziej produktywną jej część. Na rozpłód zostawiono potulne «płochije owcy», które «krzyżowano» z przywiezioną agresywną, bezbożną, «matojazycznoj nasielenną». Tylko w 1934 roku do wymorzonych głodem wsi wschodnich obwodów Ukrainy przesiedlono 240 tysięcy rodzin z Rosji — nazywało się to «dopriesielienije»”. To z książki Serhija Biłokonia „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR (1917—1941)”. I dalej więź czasów się urwała. Wiele cech naszych czasów nie wynika z poprzedniej kultury narodu ukraińskiego. Bolszewizm przerwał historyczne więzi. I jak nam z niedobitków, z tej ludzkiej masy nie najlepszej jakości ulepić nowoczesny naród europejski? Na odrodzenie pójdzie wiele dziesięcioleci. Pan Bóg nas wyrwał znad samej przepaści i dał jeszcze jedną szansę. Gdyby niepodległość została nam dana za 15—20 lat, to byłaby już na nic (jak Białorusinom). Więc, żeby odrodzenie nastąpiło, potrzeba nadludzkiego wysiłku nie jednego pokolenia ukraińskiej elity, która dopiero zaczyna się formować”. I „Proświty”. Nie możemy spokojnie czekać, aż ktoś za nas zbuduje dla nas prawdziwie ukraińską Ukrainę. Takie rozmyślania wywołały u mnie dwa stwierdzenia: o świętości „Proświty” i o bezproblemowym otwarciu ukraińskiej szkoły w Prymorskim, Teodozji. Ałła OSADCZA, m. Teodozja
SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK
Przewodniczący Towarzystwa, deputowany ludowy Ukrainy Pawło MOWCZAN
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
