Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

JĘZYKOWO-KULTUROWY NACJONALIZM W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OPINII PUBLICZNEJ

Слово Просвіти, №74 за 2000 рік

Cywilizacja światowa wkracza w nową fazę swojego rozwoju. Procesy globalne świadczą o tym, że współczesna cywilizacja technokratyczna znajduje się na etapie płynnego przejścia w cywilizację informacyjną. W takich warunkach konieczne jest przemyślenie podstawowych założeń ideologii ukraińskiego nacjonalizmu, form i metod walki o interesy narodowe. Zadajmy sobie pytanie: czy ideologia zorientowana wyłącznie na agrarne i przemysłowe formy organizacji społecznej zdoła zjednoczyć naród na progu postindustrializmu? Czy można spopularyzować ideę nacjonalistyczną, posługując się wyłącznie metodami «Proświty», wypracowanymi sto lat temu? Czy można zbudować państwo, nie zwracając uwagi na kształtowanie opinii publicznej, gdy niemal połowa społeczeństwa pragnie jego zniszczenia? Moja główna idea to uzasadnienie tego, że w warunkach rozpowszechnienia masowych komunikacji i liberalnej demokracji świadomość masowa będzie miała coraz większy wpływ na transformacje polityczne zarówno poszczególnych państw, jak i całych regionów. Przedmiotem artykułu jest nacjonalizm językowo-kulturowy. Dlatego spróbuję dowieść, że kształtowanie świadomości masowej jest dziś niezwykle potrzebne dla zachowania integralności i niepodległości państwa oraz zdobycia władzy przez rdzennych Ukraińców w Ukrainie. Procesy budowy państwa są niemożliwe bez poparcia przeważającej większości społeczeństwa. Świadomość masowa wpływa na kształtowanie organów władzy, które z kolei tworzą politykę państwową. Co mamy dziś? Brak nawet fragmentarnej strukturyzacji nie tylko w społeczeństwie, ale też w świecie polityki prowadzi do tego, że konfrontacja w państwie pozostaje na poziomie niepewności przez prawie siedem lat. Konflikt cywilizacyjny w Ukrainie wszedł w ślepy zaułek. Ponad siedem lat Państwo Ukraińskie cierpi z powodu sprzeczności społecznych, gospodarczych i cywilizacyjnych. Władza postkolonialna nie zrozumiała konieczności zjednoczenia narodu wokół idei państwowej i procesów budowy państwa. Dla niej idea ukraińska zawsze była obca. W państwie wciąż nie jest chronione pole informacyjne, nie są wykorzystywane metody zarządzania społecznego i kształtowania świadomości masowej, zniszczone zostały mechanizmy socjalizacji. W przestrzeni komunikacyjnej rywalizują kultury zwesternizowana i rosyjska. Dla Ukraińców wciąż przeznacza się jedynie niszę etnograficzną. Dlatego społeczeństwo według orientacji kulturowo-cywilizacyjnych jest podzielone niemal na pół. W świecie polityki, podobnie jak w społeczeństwie, brak konsensusu co do samej celowości istnienia państwa. Zamiast pracować nad reformami prawnymi i gospodarczymi, sprzyjać procesom budowy państwa, na wszystkich szczeblach władzy toczy się walka przeciwstawnych ugrupowań politycznych, oligarchicznych i ideologicznych. W wyniku woli obywateli do władzy dochodzą siły polityczne o przeciwstawnych orientacjach ideologicznych i politycznych. Obecnie społeczeństwo ukraińskie nie doszło do ustalonej świadomości siebie jako zupełnie odrębnej, całościowej wspólnoty, ma problemy z określeniem tożsamości, językowym i kulturowym. Analizując badania opinii publicznej, można dojść do smutnego wniosku: pod względem orientacji politycznych oraz społeczno-gospodarczych społeczeństwo jest podzielone niemal na pół. Przyczyną tego w znacznym stopniu było to, że w czasie kolonialnej przeszłości narzucano ludziom wypaczone wyobrażenia i stereotypy. Przez lata naród znosił presję masowej antyukraińskiej propagandy w różnych formach. Gdy zaś Ukraina stała się niepodległa, ta presja ustała, lecz w kulturze, środkach masowego przekazu, w placówkach oświatowych, jeżeli nie powstała próżnia ideowa, to bardzo odczuwalny jest brak ukierunkowanej polityki państwowej w tym zakresie. Przez wieki ziemie ukraińskie były peryferyjne w składzie różnych państw, co spowodowało upadek kulturowy i opóźnienie wszystkiego, co ukraińskie, wobec procesów modernizacyjnych we wszystkich sferach życia. W rezultacie istnieje istotny problem «prestiżu» języka i kultury ukraińskiej, co odbija się niekiedy w sceptycznym stosunku znacznej części obywateli do samej państwowości. Dlatego znaczna część etnicznych Ukraińców wyrzeka się własnej tożsamości na rzecz innych języków i kultur. Potencjalnie Ukraina jest jednym z potężnych państw Europy. Lecz realnie może nim się stać tylko pod warunkiem zjednoczenia narodu wokół idei narodowej. I nie jest to wyłącznie konieczność ideologiczna, dotyczy to przede wszystkim bezpieczeństwa państwa. Przykład Białorusi świadczy o tym, że istnieje stałe zagrożenie dla państwa w warunkach panowania nad świadomością jego obywateli obcej kultury. Aneksja kulturowa bywa straszniejsza niż wojskowo-polityczna, bo wówczas społeczeństwo zaczyna uważać siebie za część tego państwa, którego kultura jest dla niego atrakcyjniejsza. Obecnie rzeczywistymi podmiotami kształtowania orientacji cywilizacyjnych społeczeństwa w Ukrainie są kultura anglosaska i rosyjska. Niepewność polityczna staje się cechą Państwa Ukraińskiego. Dlatego, na przykład, ukraiński prezy- SIERPIEŃ, NR 8 (74), 2000 ROK dent początkowo mówi o rosyjskim wektorze polityki ukraińskiej, potem przeorientowuje się na euroatlantyckie procesy integracyjne i dopiero w ostatnim roku pełnomocnictw prezydenckich oświadcza, że «polityka zagraniczna musi być proukraińska». Dlatego władza najpierw mówi, że «idea ukraińska nie zadziałała», a dwa lata później rzuca wszystkie siły na stworzenie tzw. programu «Ukraina—2010», który ma stać się koncepcyjną podstawą idei narodowej. Wśród ideologii, jak pokazały ostatnie wybory, dominują liberalna i socjalistyczna. Narodowych demokratów popiera tylko około 18 procent społeczeństwa, i to przeważnie w zachodnim regionie państwa, i trzeba spojrzeć prawdzie w oczy: tradycyjni nacjonaliści w ogóle tracą wpływ na społeczeństwo. Tu jest kilka przyczyn: 1) nacjonaliści stosują przestarzałe metody propagandy i wpływu na świadomość masową; 2) stereotypy sowieckie pozostawiły w świadomości masowej w większości negatywny stosunek do ideologii ukraińskiego nacjonalizmu; 3) negatywne doświadczenie istnienia w niepodległym państwie, problemy społeczno-gospodarcze kojarzą się z ideą ukraińskiej państwowości, Ukraińcy są zmęczeni długim oczekiwaniem na poprawę warunków życia, czas działa już nie na korzyść idei ukraińskiej. XX wiek — wiek powstania i rozprzestrzeniania się globalnych komunikacji informacyjnych. Kraje rozwinięte wchodzą w nową fazę rozwoju cywilizacyjnego, którą dziś przyjęto nazywać społeczeństwem postprzemysłowym. Eksplozja informacyjna zrodziła koncepcje «społeczeństwa informatycznego przyszłości». Środki masowego przekazu, według obrazowego określenia, stają się «czwartą gałęzią władzy», której wpływ stale rośnie. Wraz z utworzeniem ogólnoświatowej sieci komputerowej Internet ludzkość wkracza na nowy stopień rozwoju komunikacji masowej. Pojedynczy człowiek lub niewielka wspólnota mogą stać się podmiotami procesu komunikacyjnego. To otwiera nowe możliwości przed nacjonalistami. Procesy globalizacji, przyspieszony wzrost korporacji ponadnarodowych zagrażają państwom narodowym nowoczesną formą mobilnego, ekonomiczno-duchowego imperializmu, który coraz pewniej zajmuje rynki zbytu, poprzez środki masowego przekazu i kulturę narzuca swoje reguły gry, wartości i światopogląd. Filtrowanie informacji, skupionej przede wszystkim w świecie anglojęzycznym, prowadzi do tego, że kraje postsocjalistyczne z jednej strony oddalają się od ustanowionych równoprawnych stosunków w sferze informatyki i wymiany informacji, a z drugiej — stają się obiektem masowej ekspansji kulturalnej i światopoglądowej, a stąd także ekspansji kapitału zagranicznego. Istnieje pogląd, że gospodarka przyszłości będzie opierać się głównie na informacji i że informacja staje się głównym zasobem, który będzie dominował, spychając na drugi plan surowce i energetykę. Kto będzie władał informacją, środkami masowego przekazu i komunikacji oraz technologiami informacyjnymi, ten będzie władał świadomością przeważającej większości i będzie miał nieograniczoną władzę. Ogólnie zachodni intelektualiści uważają, że współczesne państwa, z wyjątkiem supermocarstw, osłabły. Globalizacja doprowadziła do tego, że dzisiejsze państwo nie jest w stanie sprawować totalnej kontroli nad własną suwerennością terytorialną, administracyjną, polityczną i gospodarczą. Nowe reguły gry, narzucane podmiotom prawa międzynarodowego przez ponadpaństwowe struktury, pozbawiają państwo możliwości wypełniania swoich klasycznych funkcji. Niepewność kulturowa, zwłaszcza w regionach pęknięć cywilizacyjnych (do których należy także Ukraina), utrudnia tworzenie «państw-narodów», ponieważ etnos rozdzielony kulturowo nie może określić tożsamości ludzi połączonych we wirtualną wspólnotę. Nowo powstałe państwa, starając się przystosować na własnym gruncie zachodnie metody politologiczne, grają według podwójnych, legitymnych i nielegitymnych reguł, co prowadzi do korupcji i kryzysu zarządzania państwem. Analitycy uważają, że transformacje geopolityczne na świecie mogą doprowadzić do nowego rozdrobnienia, podobnego do średniowiecznego, do współczesnej «feudalizacji» państw i supermocarstw. Stosunek między przeciwstawnymi i wzajemnie zależnymi procesami globalizacji a ogólną dezintegracją jest niemal niemożliwy do obliczenia, ale wydaje się, że świat zmierza ku nowemu imperializmowi, choć centra przyciągania geopolitycznego mogą nieco się zmienić. Te tendencje należy wykorzystać na korzyść ukraińskiego nacjonalizmu. Nie powinniśmy bronić się przed imperialnym natarciem, lecz walczyć o przywództwo w granicach naszej niszy cywilizacyjnej. Dlatego dziś potrzebna nam jest modernizacja ideologii nacjonalistycznej, która nie tylko ogłosi zamiary, ale wskaże realne mechanizmy integracji narodu, jego mobilizacji do budowy państwowości, do konkurencyjnej walki na świecie, na ukraińską ekspansję gospodarczą, informacyjną i kulturalną, jeśli chcecie. Ktoś powie, że o tym mówić jeszcze za wcześnie, bo taka ideologia nie będzie racjonalna i pragmatyczna. Być może tak rzeczywiście jest, ale kto powiedział, że ideologia musi być racjonalna? Powinna ona pełnić funkcje kształtowania masowej świadomości, która jest w większości irracjonalna i nie przyjmuje złożonych schematów logicznych. Nowe zadania, nowa idea powinny harmonijnie łączyć racjonalność i irracjonalność, pragmatyzm i idealizm. Trzeba znaleźć rozsądną równowagę między tymi przeciwstawnymi, a niekiedy wzajemnie niezgodnymi pojęciami. W tym kontekście przypominają się słowa Dmytra Korczyńskiego: „Czy musieliśmy tak długo walczyć o własne państwo, żeby zrozumieć, że w rzeczywistości potrzebny nam jest naród”. Mamy państwo, ale nie mamy pełnowartościowego narodu, który stałby się gwarantem nienaruszalności jego granic i suwerenności. Dlatego, z uwagi na powyższe, nacjonaliści dziś powinni myśleć nie tyle o pojęciowym czy terminologicznym określeniu narodu, ile o koncepcyjnych i metodologicznych podstawach mechanizmów jego tworzenia. Dla wypełnienia swojej historycznej misji musimy najpierw zintegrować i zmobilizować naród. Bez tego rozmowy o ideę i czyn, o osiąganiu jakichś celów, o treści samego pojęcia narodu pozostaną na poziomie pustej gadaniny. Co do samych metod kształtowania opinii publicznej, trzeba pamiętać, że masowa świadomość jest emocjonalna i irracjonalna, dlatego w metodach propagandowych konieczne jest stosowanie jasnych, prostych i zrozumiałych argumentów, które w przystępnej formie będą pokazywać społeczeństwu drogi rozwiązania jego podstawowych potrzeb. Propaganda musi być masowa, ofensywna i przekonująca. Trzeba raz na zawsze odrzucić usprawiedliwianie się i tłumaczenia. Kto się usprawiedliwia, ten jest już na pół winny. Tylko pewność siebie i agresywność są odbierane na poziomie emocjonalnym, który jest podstawowy w komunikacji z masową publicznością. Trzeba, wykorzystując wszystkie technologie public relations, prowadzić masowy atak na środki masowego przekazu. Musimy osiągnąć taki poziom pozycjonowania, który zapewni stałą obecność ideologii nacjonalistycznej w przestrzeni informacyjnej Ukrainy i globalnych sieciach komputerowych. W każdym normalnym państwie masowa komunikacja pełni ważne funkcje konsolidujące, podtrzymują jedność językowo-lingwistyczną i kulturową całości społeczeństwa. Mimo różnej orientacji politycznej, ideologicznej i ekonomicznej środki masowego przekazu w większości są zgodne w kwestiach dotyczących interesów ogólnopaństwowych. Na Ukrainie dziś takiej komunikacji brak. Nie mamy ani państwowej polityki ochrony przestrzeni informacyjno-kulturalnej, ani jednolitej określoności językowej i kulturowej obywateli, ani jasnego programu badania i kształtowania opinii publicznej. Dlatego nacjonaliści muszą atakować istniejące środki masowego przekazu, lobbować procesy tworzenia i ochrony własnej przestrzeni informacyjnej. W obecnych warunkach bez walki o masową świadomość nie można skutecznie wpływać na procesy polityczne w państwie. Aby skutecznie funkcjonować, realizować postanowienia własnego programu, uczestniczyć w wyborach i zwyciężać, aby skutecznie kształtować masową świadomość, wpływać na zachowania wyborcze i obywatelskie wyborców, trzeba posiadać informacje zarówno na poziomie globalnym, jak i mikro, odczuwając potrzeby każdego oddzielnego segmentu społeczeństwa. Innymi słowy, trzeba trzymać rękę na pulsie, mieć informacje i błyskawicznie reagować na najmniejsze zmiany: 1) w przemianach geopolitycznych, zwłaszcza w regionach sąsiadujących z Ukrainą; 2) w wewnętrznym życiu państwa, w tym w składzie personalnym różnych grup politycznych, przemysłowych, przedsiębiorczych i finansowych; 3) w składzie osobowym i polityce kadrowej wewnątrz organizacji. Potrzebne są także wiadomości o tym, co dzieje się w środkach masowego przekazu, włącznie nawet z prasą brukową. Ogólnie dobrze byłoby, gdyby istniała możliwość wprowadzenia totalnego monitoringu, aby nic interesującego, co relacjonują media, nie pozostało poza uwagą. Trzeba stale korzystać z wyników badań socjologicznych, a w kwestiach niedostatecznie zbadanych prowadzić własne sondaże. Należy posiadać informacje o cechach demograficznych i społeczno-psychologicznych każdego okręgu wyborczego (w ostateczności perspektywicznych). Warto byłoby opracować swoisty portret społeczny, ekonomiczny i polityczny Ukrainy w ogóle oraz każdego okręgu wyborczego w szczególności. Nie chodzi o totalną kontrolę nad społeczeństwem i człowiekiem, lecz siły polityczne, które pretendują do zwycięstwa, powinny przykładać należytą wagę do informacji. Dlatego dziś konieczne jest utworzenie centrum informacyjno-analitycznego, na przykład do spraw komunikacji masowej oraz badania i kształtowania opinii publicznej na Ukrainie. Funkcjami takiego centrum mogłyby być:

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn