Сторінка · с. 9сторінка оригіналу ↗
Eteri BASARIA: „MINIONE WIEKI BYŁY DLA NAS BARDZIEJ PRZYCHYLNE…”
Слово Просвіти, №01 за 2002 рік
Eteri Basaria — członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, absolwentka moskiewskiego Instytutu Literackiego, prozaiczka, autorka licznych książek i publikacji na Ukrainie oraz poza jej granicami. Pani Eteri jest przedstawicielką narodu abchaskiego, która zrządzeniem losu związała swoje życie i twórczość z Ukrainą. Jest obywatelką Ukrainy, ale każdą cząstką duszy i serca przeżywa wszystko, co dzieje się w rodzinnej Abchazji. Kiedy w redakcji pojawił się wywiad szanowanego przeze mnie Raula Czilaczawy i zapoznałam się z jego punktem widzenia na wydarzenia gruzińsko-abchaskie, od razu przypomniałam sobie koleżankę Eteri: jakie uczucia wywoła w niej nasza publikacja? W końcu ona ma swój punkt widzenia na te wydarzenia i niesprawiedliwie byłoby pozbawić ją możliwości wypowiedzenia się na łamach naszej gazety. Przecież dialog zawsze zawiera bardziej racjonalne ziarno niż monolog. Trzeciemu łatwiej określić prawdę, gdy ma przed sobą dwa punkty widzenia na jeden problem. Nieustannie dążąc do zachęcenia naszych czytelników do współpracy z gazetą, ostatnie słowo pozostawiamy im. Warto więc zastanowić się nad problemami, które na pierwszy rzut oka wydają się odległe. Przyzwyczailiśmy się, że słowo „szowinizm” dotyczy wyłącznie Rosjan. I nie zauważyliśmy, jak nabrał on regionalnego wyrazu w różnych punktach 1/6 świata, który nazywał się Związek Radziecki. Nawiasem mówiąc, ZSRR został utworzony 30 grudnia 1922 roku. Czyli w tym roku przypada 80-lecie tego, teraz już byłego tworu (przynajmniej wierzymy, że byłego). Tymczasem rosyjska Duma przygotowuje platformę legislacyjną dla odnowienia imperium, zgodnie z którą podmiotami Federacji mogą stać się całe regiony państw WNP, jeśli dojdzie do „wyrażenia woli” narodu. Podobne „wyrażenia woli” są aktywnie stymulowane konfliktami zbrojnymi, porażkami gospodarczymi, waśniami narodowościowymi… Czy nie warto więc być bardziej uważnymi na swoje problemy narodowościowe i nie przymykać na nie oczu, udając, że „nic takiego się nie dzieje”, a konsekwentnie nazywać rzeczy po imieniu. „Nie ma narodów na ziemi małych. Mali są ludzie, tylko nie narody” — pisał dniepropietrowski poeta Ołeksandr Zajwyj. Dziś widzimy, że mało liczne narody stają przed gigantycznymi problemami — przykłady Palestyny i Afganistanu są aż nadto gorące i wymowne. Tatarzy krymscy mają poważniejsze problemy niż Rosjanie na Ukrainie, ale my cierpliwie wysłuchujemy bredni o zagrożeniu dla języka i kultury rosyjskiej na Ukrainie — jakby istniała gdzieś inna ziemia, gdzie Ukraińcy mogą być Ukraińcami… Proponuję więc czytelnikom „Słowa Proświty” stać się aktywnymi uczestnikami dialogów w kwestii narodowej, dążąc do tego, by minione wieki były znacznie bardziej sprzyjające w relacjach dwóch sąsiednich narodów niż obecne czasy. To bezsprzeczne. Matką Bagrata Bagrationiego, który wstąpił na tron gruziński w 975 roku, była caryca Guranducht — siostra władcy Abchazji Teodozjusza Ślepego. Władca zmarł bezdzietnie i jego siostrzeniec, syn carycy Guranducht, król kartlijski Bagrat, połączył królestwo abchaskie z gruzińskim. Akademik N. J. Marr zauważał: „Historia Abchazów — to początek gruzińskiej dynastii królewskiej Bagratydów…”. Żeby u nikogo nie wywoływać alergii, nie będę już powoływać się na źródła napisane na terytorium Rosji. Kiedy arabski zdobywca Merwan ibn Muhammad przeszedł ogniem i mieczem przez całą Gruzję, król kartlijski Arczil z bratem Mirianem znalazł ochronę w ówczesnej stolicy Abchazji — mieście-twierdzy Anakopii, gdzie, według świadectwa ormiańskiego (podkreślam — nie Rosjanina!) historyka końca XIII wieku Chetuma, Abchazi „udzielili schronienia wszystkim chrześcijanom, których prześladowali Saraceni, zmuszając do podporządkowania się prawom Mahometa”. Wtedy w Anakopii tysiące gruzińskich wojowników i dwa tysiące Abchazów walczyło ramię w ramię. Takich przykładów z przeszłości można przytoczyć mnóstwo. Zatrzymam się tylko na dwóch, które niezaprzeczalnie dowodzą zarówno tego, że Abchazi od dawna żyli na swojej ziemi: nie jako część Gruzji, a jako samodzielny naród, jak i tego, że wyznawali wiarę chrześcijańską; to ostatnie zresztą potwierdza przytoczone wyżej świadectwo ormiańskiego historyka. Jeszcze jedno potwierdzenie: „Kraj abchaski miał swojego księcia, biskupa, kapłanów, u nich kwitło chrześcijaństwo” (zob. „Zabytki starogruzińskiej literatury etnograficznej”, s. 49–51). Świadectwa o królestwie abchaskim, którym od końca VIII wieku rządził wybitny abchaski działacz państwowy Leon II, wielokrotnie można zaczerpnąć także ze źródeł bizantyjskich, ale z szacunku dla oponenta wolałabym odwołać się do gruzińskiego dzieła XI wieku „Matiane Kartlisa”, w którym powiedziano, że abchaski książę Leon II odrzucił Bizancjum i stworzył własne królestwo. Twierdzenie, że „Abchazi to ci sami Gruzini”, jako postulat naukowy nie wytrzymuje krytyki, to oczywiste. Batono Raulowi należą się takie słowa: „Mutacja etnosu abchaskiego zaczęła się w XVII–XVIII wieku, kiedy w wyniku migracji plemion północnokaukaskich na nasze wybrzeże Morza Czarnego powstały swoiste przesiedleńcze »hybrydy« z miejscową ludnością”. Szczerze mówiąc, po prostu nie wiem, jak ten „aryjski” syndrom odnieść do mnóstwa tytułów naukowych, regaliów i poetyckich objawień batono Raula, nie mówiąc już o tym, że z obowiązku służbowego stale musi on komunikować się z takimi czy innymi „hybrydami”. Niech Bóg ich broni! Chciałabym zatrzymać się jeszcze na jednej wypowiedzi Raula Szałwowicza — o tym, że Rosja, umocniwszy się na Kaukazie, rzekomo nadała Abchazom przywileje: nie brała do wojska, nie nakładała podatków itp., dlatego Gruzini, aby skorzystać z przywileju, zapisywali się jako Abchazi, zwiększając tym samym liczebność Abchazów. Zostawmy na boku pytanie, na ile etycznie jest dla przywileju podszywać się pod inny naród, ale faktycznie w odniesieniu do nazwanych „przywilejów” (a co miało się na myśli pod „itp.”, nie wiem) jedno jest prawdą: Abchazów nie brano do armii carskiej. Ale to wcale nie było przywilejem, a karą. Po powstaniu abchaskim w 1866 roku przeciwko Rosji i jego brutalnym stłumieniu, Abchazi zostali ogłoszeni „niepokornymi”, takimi, którzy stracili zaufanie, w związku z czym rzeczywiście nie brano ich do służby wojskowej. Sami Abchazi wcale nie uważali tego za przywilej i długo domagali się prawa do służby w armii, aż w końcu je otrzymali. Podczas I wojny światowej sotnia abchaska, wchodząca w skład Dzikiej Dywizji, zdobyła na polu bitwy wielką sławę. O czynie poległego porucznika Lakerbaja pisano w tamtym czasie wiele, w tym pisarz Breszko-Breszkowski na łamach „Niwy”. Uchylanie się od „przywileju” z honorem złożenia głowy na polu chwały Abchazi we wszystkich czasach uważali za niegodne mężczyzny, wybaczcie za słowo. Całkowicie zgadzam się z batono Raulem, że całkowicie konstytucyjnie jest, aby wojska przemieszczały się po swoim kraju.
Ale obraz nieco się zmienia, kiedy „swoi” zaczynają strzelać z czołgów do ludności cywilnej, czyż nie? Nie wiem, jak działali ochotnicy Czeczena Basajewa. Nie mając w rękach dokumentów, które mogłyby obalić lub potwierdzić to, co powiedział Raul Szałwowicz, nie uważam za możliwe poddawanie jego słów w wątpliwość. Lecz jeśli w składzie gruzińskich wojsk nie było „mutantów”, to skąd wzięli się zwyrodnialcy, którzy znęcali się nad ludnością cywilną od przeklętego 14 sierpnia 1992 roku przez cały rok, dopóki gruzińskie wojska realizowały swoje konstytucyjne prawa na terytorium Abchazji? O tym, co wyprawiały gruzińskie wojska w Abchazji, szczegółowo napisano w grubym foliale „Biała księga Abchazji”. Jeśli uważacie, że przytoczono tam świadectwa tysięcy i tysięcy kłamców, to mogę dodać do tej księgi świadectwo mojej matki, która przez całe swoje długie życie po raz pierwszy usłyszała od gruzińskich gwardzistów, że jest „suką”, została powalona na ziemię, wdeptana w błoto, a przecież prosiła tylko o jedno: „Pomóżcie mi wstać, chcę umrzeć stojąc”. Jestem przekonana, że jej świadectwo można znaleźć w archiwach pracowników Czerwonego Krzyża ze Szwajcarii, dzięki którym przeżyła. Jedno jest oczywiste: wojna nie czyni nikogo lepszym. Nie sądzę, by Abchazi prowadzili walkę w białych rękawiczkach, mimo że szanowny Raul Szałwowicz uznaje u Abchazów tolerancję, rycerskość, przyzwoitość. Dziękuję za dobre słowo! Kto mógłby się tego spodziewać po „mutantach”?.. Co się tyczy „ręki” Moskwy. „Dla Gruzji słońce wzeszło z północy, z Rosji”. Te słowa wypowiedział nie abchaski „hybryd”. To, powiedzmy wprost, oszałamiające z punktu widzenia astronomii „odkrycie” — prezydenta wolnej Gruzji Eduarda Szewardnadzego. Jasne, po tym, jak wygłoszono ten postulat, upłynęło wiele wody. Zważywszy na zmienione realia, gruziński lider spróbował „przedyslokować” słońce za ocean, co do dziś nie uwieńczyło się wielkim sukcesem. Jeśli, jak twierdzi batono Raul, klucz do rozwiązania problemów Gruzji leży w Moskwie, to czy warto budować płoty, ogłaszać się samodzielnym państwem? „Przyjedzie pan, pan nas rozsądzi”. Tak, czy co? Nie wschodzi na północy słońce, więc „zorganizujemy” małą zorzę polarną i na jej złudne promienie zrzucimy wszystkie nasze nieszczęścia? Zostawmy inne państwa w spokoju i odważmy się przyjąć, że nasz problem polega na tym, iż prawo narodu do samostanowienia jest sprzeczne z prawem państwa do zachowania integralności terytorialnej. Wtedy zapewne wiele rzeczy wskoczyłoby na swoje miejsce i konflikt gruzińsko-abchaski wpisałby się w analogiczne konflikty, które mają miejsce na całym świecie, stałoby się jasne również to, dlaczego strona gruzińska dokłada tyle wysiłków, nalegając na paradoksalne twierdzenie, że Abchazi to Gruzini. Przypuśćmy, że jeden aspekt jest geopolityczny. Jest i inny. Cytuję ówczesnego szefa gruzińskiej służby bezpieczeństwa Igora Giorgadze, później oskarżonego o zdradę stanu: „Dysponujemy danymi, z których wynika, że Gruzja stała się już jedną z głównych tras tranzytowych międzynarodowej narkomafii. Narkotyki przez Gruzję na Zachód idą głównie z Azerbejdżanu, Azji Środkowej i Centralnej oraz Północnego Kaukazu. Skutecznie przeciwstawiać się temu przeszkadza silna presja ze strony lokalnych klanów, często działających przez struktury władzy, i, jakkolwiek paradoksalnie to brzmi, konflikt w Abchazji, który odciąga nasze najlepsze siły”. Przypuśćmy, że Igorowi Giorgadze, mimo że jego najlepsze siły były odciągane na Abchazję, udało się zablokować jakąkolwiek, niechby i nie najintensywniejszą, narkotrasę, wplątać się w osobistą wojnę z tymi, którym było na rękę to, co działo się w Abchazji, bo robili swoje wielkie pieniądze na krwi małego kraju. Wplątał się i przegrał… a już jak to zostało zaaranżowane, nie ma znaczenia. Ale kto jest wygrany? Baronowie narkobiznesu? Mandarynowi książęta? Tytoniowi królowie? Nie będę marnować komplementów osobom narodowości gruzińskiej, tak samo jak nie będę ogólnie oskarżać ich o wszelkie grzechy. Nie ma i nie może być jednej formuły dla całego narodu — ani pocieszającej, ani negatywnej. Tym bardziej dla innych, jak się okazało, wszyscy jesteśmy „osobami narodowości kaukaskiej”. Również nie uważam, że wojna jest kontynuacją polityki, tylko innymi środkami. Wojna to nie kontynuacja, a porażka polityki. Na wojnie nie bywa zwycięzców. I ja dawno dla siebie powtarzam słowa Maksymiliana Wołoszyna, powiedziane przy okazji innej wojny: „Modlę się za jednych i drugich”. Wydawało mi się, że minione lata powinny były doprowadzić do wyważonego podejścia do problemu, do absolutnej historycznej uczciwości i etycznej nieskazitelności, kiedy przychodzi mówić o tak drażliwej kwestii dla audytorium, mało zaznajomionego z prawdziwym stanem rzeczy. Bardzo zasmuciła mnie w tym względzie pozycja batono Raula. Nie mogę przysiąc, że starcza mi równej chrześcijańskiej miłości dla wszystkich, ale przysięgam, że w żadnym przytoczonym fakcie nie skłamałam i w każdej chwili mogę dokumentalnie je potwierdzić. Eteri BASARIA
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
